| تعداد نشریات | 127 |
| تعداد شمارهها | 7,147 |
| تعداد مقالات | 76,903 |
| تعداد مشاهده مقاله | 154,900,422 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 116,879,785 |
چشمانداز، کارکرد و نقش اجتماعی قلعههای دشت جوین و جغتای در دوران اسلامی | ||
| مطالعات باستان شناسی | ||
| مقاله 13، دوره 18، شماره 1 - شماره پیاپی 38، دی 1404، صفحه 397-422 اصل مقاله (2.31 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jarcs.2024.373280.143253 | ||
| نویسندگان | ||
| آزیتا میرزایی* 1؛ حمید فدایی2؛ علی اقراء3 | ||
| 1دکترای باستانشناسی، پژوهشکدۀ باستانشناسی، پژوهشگاه میراثفرهنگی و گردشگری، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول). | ||
| 2استادیار پژوهشکدۀ حفاظت و مرمت آثار تاریخیـ فرهنگی، پژوهشگاه میراثفرهنگی و گردشگری، تهران، ایران. | ||
| 3کارشناس ارشد معماری، اداره کل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی فارس، شیراز، ایران. | ||
| چکیده | ||
| قلعه، یکی از گونههای معماری است که بهدلیل محصور بودن ضامن امنیت جامعۀ انسانی مستقر در آن بوده است. اگرچه تأمین امنیت عامل اصلی وجودی قلعهها بوده، اما پویایی جوامع انسانی بهتدریج بر ماهیت آنها تأثیر گذاشت و تبدیل به نمود مادّی یا جلوهای از شرایط سیاسی اجتماعی حاکم در زمان حیات خود گردیدند. با شکلگیری حکومتها، قلعهها محل اقامت نخبگان سیاسی و نظامیشدند و برحسب نوع کارکردشان مدیریت بخشی از جامعۀ پیرامون خود را برعهده داشتند. در سال 1399ه.ش. بررسی باستانشناختی در دو شهرستان جوین و جغتای در بخش شمالغربی استان خراسان رضوی انجام شد. حاصل این جستجوی میدانی، شناسایی 16 قلعه و تپهقلعه بود که تا پیش از این معرفی و مطالعه نشده بودند. در این پژوهش با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی سعیشده به پرسشهایی درخصوص گونهشناسی، نقش چشمانداز در تعیین کارکرد و در آخر جایگاه اجتماعی قلعهها پاسخ داده شود. در این پژوهش علاوهبر مطالعات میدانی و مستندنگاریِ کامل شواهدِ معماری و یافتههای سطحی، از علوممیان رشتهای چون سنجش از راه دور، پایش محیطی منطقه با پهپاد نیز انجام شد؛ همچنین در بخش اسنادی از منابع تاریخی و معماری مرتبط با مبحث استفاده گردید. رهاورد این پژوهش شناسایی و معرفی چهار گونۀ متفاوت قلعۀ دشتی و دو گونۀ قلعۀ کوهستانی در منطقه است که هر یک براساس الگوی کالبدی دارای ویژگیها، کارکرد و نقش اجتماعی خاص خود هستند. ازلحاظ گاهنگاری، این قلعهها متعلق به دوران اسلامی میباشند و در بازۀ زمانی ایلخانی تا قاجار قرار میگیرند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| قلعههای کوهستانی و دشتی؛ گونهشناسی؛ کارکرد؛ جوین و جغتای؛ دوران اسلامی | ||
| مراجع | ||
|
- ادیبی، حسین، (1355). «تعریف شهر». مطالعات جامعهشناسی، 4(6): 22-33. https://doi.org/10.22059/jsr.1976.93757 - آلتهایم، فرانس، (1388). نوشتههایی در باب تاریخ و فرهنگ اشکانیان. ترجمۀ هوشنگ صادقی. تهران: پژوهشگاه میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری. - بالاییهریس، حسن؛ و پرواز، امید، (1395). «بررسی آرامگاه منسوب به خواجه نجمالدین کبری». اثر، 76: 19-36. https://journal.richt.ir/athar/article-1-697-fa.html - بختیاریشهری، محمود، (1385). «نظری اجمالی بر مساجد دورۀ ایلخانی در خراسان». اثر، 40 و 41: 33-40. https://journal.richt.ir/athar/article-1-325-fa.html&sw= - بریان، پیر، (1381). امپراتوری هخامنشیان. ترجمۀ ناهید فروغان. جلد 1، تهران: قطره. - بلاذری، احمدبنیحیی، (1364). فتوحالبلدان (بخش ایران). ترجمۀ آذرتاش آذرنوش، تهران: سروش، چاپ دوم. - پازوکی طرودی، ناصر، (1376). استحکامات دفاعی در ایران دوره اسلامی. تهران: سازمان میراثفرهنگی کشور (پژوهشگاه). - پطروشفسکی، الکساندر، (1381). «اوضاع اقتصادی اجتماعی ایران در دوره ایلخانیان». در: جان اندرو بویل (گردآورنده)، تاریخ ایران کمبریج: از آمدن سلجوقیان تا فروپاشی دولت ایلخانیان (جلد 5: 455-509 (ترجمۀ حسن انوشه). تهران: امیرکبیر. - توحیدی، فائق، (1356). گزارش بررسی و شناسایی کاروانسراهای سبزوار. مرکز اسناد پژوهشگاه میراثفرهنگی. - ثقهالاسلامی، عمیدالاسلام؛ و احمدیبنکدار، محمدامین، (1401). «شاخصسازی اصل محرمیت در شهرسازی ایرانی-اسلامی». فصلنامۀ پژوهشهای معماری اسلامی، 35، 1-16. https://jria.iust.ac.ir/article-1-1571-fa.html - جغتایی، منصور، (1379). «پیشینه تاریخی حاکمنشینان جوین». مشکوة، 66: 181-187. http://noo.rs/MrL1T - جمالزاده، سیدمحمدعلی، (1349). «بلای ترکمن در ایران قاجاریه: پارهای از وقایع تاریخی دربارۀ جنگ از زبان یک صاحب منصب فرانسوی». نگین، 62: 13-14. http://noo.rs/tGD0N - حاکمنیشابوری، ابوعبدالله، (1375). تاریخ نیشابور. ترجمۀ محمدبنحسین خلیفه نیشابوری؛ تصحیح و تعلیقات: محمدرضا شفیعیکدکنی، تهران: آگه. - حبیبی، سیدمحسن، (1375). از شار تا شهرستان: تحلیلی تاریخی از مفهوم شهر و سیمای کالبدی آن. تهران: دانشگاه تهران. - حمویبغدادی، یاقوت، (1383). معجمالبلدان. ترجمۀ علینقی وزیری، جلد 2، تهران: پژوهشگاه. - دانتی، م.، (1386). مرکز ایلخانی: تپه حسنلو (ایران). ترجمۀ علی صدرایی و صمد علیون، تهران: پژوهشگاه باستانشناسی. - رویمر، هانس روبرت، (1382). «آلجلایر، آلمظفر، سربداران: تاریخ ایران در دوره تیموریان». دانشگاه کمبریج (گردآورنده)، ترجمۀ یعقوب آژند. تهران: دیبا، 11-26. - شیندلر، هوتوم، (1356). سه سفرنامه (هرات، مرو، مشهد). به اهتمام: قدرتالله روشنی، تهران: توس، چاپ دوم. - صالحی، کوروش؛ و صفرزایی، عبدالله، (1390). «روابط هیاطله با ساسانیان در شرق خراسان». پژوهشنامه خراسان بزرگ، 4: 91-112. https://jgk.imamreza.ac.ir/article_137830.html - طاهری، ابوالقاسم، (1348). جغرافیای تاریخی خراسان از نظر جهانگردان. تهران: شورای مرکزی جشن شاهنشاهی ایران. - عباسی، جواد؛ و دهنوی، حسن، (1390). «مناسبات ایلخانیان و جغتاییان در عهد فرمانروایی سلطان محمدالجایتو (716-703 ه.ق)». پژوهشهای تاریخ، 3(1.9): 73-92. https://jhr.ui.ac.ir/article_16537.html - عبداللهزادهثانی، محمد؛ و جاویدبخت، محسن، (1384). جغرافیای تاریخی جوین. سبزوار: امیدمهر. - عزیزیخرانقی، محمدحسین؛ اکبری، افشین؛ مشکور، مرجان؛ و جمشیدییگانه، سپیده، (1401). «تپه پهلوان؛ استقراری از دوران نوسنگی جدید و مسوسنگ انتقالی در شمالشرق ایران». پژوهشهای باستانشناسی ایران، 32(12): 7-32. https://doi.org/10.22084/nb.2021.21466.2122 - کامیابی، سعید، (1395). «تطبیق سیستم طبقهبندی اقلیمی بر معماری شهرهای استان خراسان رضوی». فصلنامه جغرافیایی سرزمین، 13(50): 91-105. http://noo.rs/0g4pX - کلواری جاناکی، ه.، (1402). «گزارش مقدماتی تعیین عرصه حریم تپه قالاباشی (نقده)». تهران: مرکز اسناد پژوهشگاه باستانشناسی (ICAR)، (منتشرنشده). - کیانی، محمدیوسف، (1365). «شهر جرجان». در: محمد یوسف کیانی (گردآورنده)، نظر اجمالی به شهرنشینی و شهرسازی در ایران، تهران: ارشاد اسلامی: 230-267. - لبافخانیکی، رجبعلی، (1368). «گمانهزنی شهر تاریخی آققلعه». مرکز اسناد پژوهشگاه میراثفرهنگی (منتشر نشده). - لسانالملکسپهر، محمدتقی، (1377). ناسخ التواریخ: تاریخ قاجاریه از آغاز تا پایان فتحعلیشاه. به اهتمام: جمشید کیافر، جلد 1 و 2. تهران: اساطیر. - لسترنج، گای، (1383). جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی. ترجمۀ محمود عرفان، تهران: علمی فرهنگی، چاپ ششم. - مستوفیقزوینی، حمدالله، (1381). نزهةالقلوب. بهکوشش: سیدمحمد دبیرسیاقی. تهران: حدیث امروز. - مقدسی، ابوعبدالله محمدبن احمد، (1361). احسن التقاسیم فی معرفةالاقالیم. جلد 2، ترجمۀ علینقی وزیری، تهران: مؤلفان و ترجمان ایران. - مولوی، عبدالحمید، (1354). کتاب آثار باستانی خراسان، شامل آثار و ابنیه تاریخی جام و نیشابور و سبزوار. جلد 1، تهران: سلسله انتشارات انجمن آثار ملی. - میرزایی، آزیتا، (1399). «بررسی باستانشناختی جوین و جغتای». تهران: مرکز اسناد پژوهشکدۀ باستانشناسی (منتشر نشده). - میرزایی، آزیتا، (1402). «آسیاب دستاوردی از فناوری و مدیریت منابع آب: دشت جوین و جغتای». پژوهشهای باستانشناسی ایران، 13(38): 297-324. https://doi.org/10.22084/NB.2022.25067.2396 - هیلنبراند، رابرت، (1386). هنر و معماری اسلامی. ترجمۀ اردشیر اشراقی. تهران: روزنه. References - Abbasi, J. & Dehnavi, H., (2011). “Relations between the Ilkhanids and the Joghataians during the Reign of Sultan Muhammad Khodabanda (716–703 AH)”. Historical Studies, 3(1/9): 73–92. https://jhr.ui.ac.ir/article_16537.html (In Persian) - Abdullahzadeh Sani, M. & Javidbakht, M., (2005). Historical Geography of Jovein. Sabzevar: Omidmehr. (In Persian) - Adibi, H., (1976). “Definition of City”. Sociological Studies, 4(6): 22–33. https://doi.org/10.22059/jsr.1976.93757 (In Persian) - Altheim, F., (2009). Writings on the History and Culture of the Parthians (Translated by Houshang Sadeghi). Tehran: Iranian Cultural Heritage Research Institute, Handicrafts, and Tourism Organization. (In Persian) - Azizi Kharanqi, M. H., Akbari, A., Mashkoor, M. & Jamshidi Yeganeh, S., (2022). “Pahlevan Hill: Settlement from the Neolithic, Copper, and Transitional Stone Periods in Northeastern Iran”. Iranian Archaeological Studies, 32(12): 7–32. https://doi.org/10.22084/nb.2021.21466.2122 (In Persian) - Bakhtiari Shahri, M., (2006). “A Brief Study on Ilkhanid Era Mosques in Khorasan”. Athar, 40 & 41: 33–40. https://journal.richt.ir/athar/article-1-325-fa.html&sw= (In Persian) - Baladhuri, A., (1985). Futuh al-Buldan (Iran Section). (Translated by Azartash Azarnoush). Tehran: Soroush, 2nd Edition. (In Persian) - Balaei Harris, H. & Parvaz, O., (2016). “A Study on the Tomb Attributed to Khwaja Najm al-Din Kubra”. Athar, 76: 19–36. https://journal.richt.ir/athar/article-1-697-fa.html (In Persian) - Brian, P., (2002). The Achaemenid Empire. (Translated by Nahid Foroughan), Vol. 1. Tehran: Ghatreh. (In Persian) - Calvary Janaki, H., (2023). “Preliminary report on the delineation of the protected area of Qalabashi Tapeh (Naqadeh)”. Tehran: Archive Center, Research Institute of Archaeology. (ICAR). [Speculation report for the buffer zone of Qalabashi (Naqdeh)] (Unpublished manuscript). (In Persian) - Danti, M., (2007). “Ilkhanid Heartland: Hasanlu Tepe (Iran)”. (A. Sadraei & S. Alion, Trans.). Tehran: Research Institute of Archaeology. (In Persian) - Habibi, M., (1996). From Shar to County: Historical Analysis of the Concept of City and Its Urban Morphology. Tehran: University of Tehran. (In Persian) - Hakim Nishaburi, A., (1996). History of Nishabur. (Translated by Mohammad ibn Hossein Khalifeh Nishaburi; Edited and Annotated by: Mohammad Reza Shafiei Kadkani). Tehran: Ageh. (In Persian) - Hamwi Baghdadi, Y., (2004). Mu’jam al-Buldan (Translated by Alinaghi Vaziri, Vol. 2). Tehran: Research Institute. (In Persian) - Hillen Brand, R., (2007). Islamic Art and Architecture. Translated by Ardeshir Eshrāqi. Tehran: Rozaneh. - Jamalzadeh, M. A., (1970). “Turkmen Troubles in Qajar Iran: Some Historical Events Regarding the War from a French Official’s Perspective”. Negin, 62: 13–14. http://noo.rs/tGD0N (In Persian) - Joghatai, M., (2000). “Historical Background of the Governors of Jovein”. Mashkooh, 66: 181–187. http://noo.rs/MrL1T (In Persian) - Kamyabi, S., (2016). “Applying Climate Classification Systems to the Architecture of Cities in Razavi Khorasan Province”. Geographical Journal of the Land, 13(50): 91–105. http://noo.rs/0g4pX (In Persian) - Kiani, M. Y., (1986). “City of Gorgan”. In: Mohammad Yousuf Kiani (Ed.), Overview of Urbanization and Urban Planning in Iran: 230–267. Tehran: Ershad Islami. (In Persian) - Kirk, S. D., Sternbergb, E. S., Paulina F., Przystupa., (2020). “Landscape, typologies, and the social meaning of castles”. Journal of Anthropological Archaeology, 60: 1012: 1-16.https://doi.org/10.1016/j.foar.2020.12.001 - Labaf-Khaniki, R., (1989). “Excavation of the Historical City of Aq Qala”. Tehran: Documentation Center, Iranian Cultural Heritage Research Institute (Unpublished). (In Persian) - Lesternj, G., (2004). Historical Geography of the Eastern Caliphate Territories. (Translated by Mahmoud Erfan). Tehran: Elmi Farhangi, 6th Edition. (In Persian) - Lisan al-Molk Sepehr, M. T., (1998). Nasikh al-Tawarikh: History of the Qajar Dynasty from the Beginning to the End of Fath Ali Shah, Vols. 1–2. Tehran: Asatir. (In Persian) - Maqdisi, A., (1982). Ahsan al-Taqasim fi Ma’rifat al-Aqalim, Vol. 2 (Translated by Alinaghi Vaziri). Tehran: Molafan va Tarjoman Iran. (In Persian) - Mirzaei, A., (2020). Archaeological Study of Jovein and Joghatay. Tehran: Documentation Center, Archaeology Research Institute (Unpublished). (In Persian) - Mirzaei, A., (2023). “Water Mill: A Technological and Resource Management Achievement in the Jovein and Joghatay Plains”. Iranian Archaeological Studies, 13(38): 297–324. (In Persian) https://doi.org/10.22084/NB.2022.25067.2396 - Mirzaye, A. & Sadraei, A., (2024). “First Evidence of Pleistocene hominin occupations in the Jovin–Joghatay Plain, Northeast of the Iranian Plateau”. L’Anthropologie, 128 (1): 1-24. https://doi.org/10.1016/j.anthro.2024.103231 - Molavi, A., (1975). Book of Ancient Monuments of Khorasan, including Historical Monuments of Jam, Nishabur, and Sabzevar, Vol. 1. Tehran: National Monuments Association Publications. (In Persian) - Mostofi Qazvini, H., (2002). Nuzhat al-Qulub. Edited by Seyed Mohammad Dabir Siyaqi. Tehran: Hadis Emrooz. (In Persian) - Pazouki Toroudi, N., (1997). Defensive Fortifications in Islamic Iran. Tehran: Iranian Cultural Heritage Organization (Research Institute). (In Persian) - Petrovski, A., (2002). “Socio-Economic Conditions in Iran during the Ilkhanid Period”. In: John Andrew Boyle (Ed.), Cambridge History of Iran: From the Arrival of the Seljuks to the Fall of the Ilkhanid State, 5: 455–509 (Translated by Hasan Anousheh). Tehran: Amir Kabir. (In Persian) - Roemer, H., (2003). “Al-Jalayir, Al-Muzaffar, Sarbedaran: History of Iran in the Timurid Period”. In: University of Cambridge (Ed.), Translated by Ya’qub Azhand. Tehran: Diba, 11–26. (In Persian) - Salehi, K. & Safarzai, A., (2011). “Relations of the Hyatala with the Sassanids in Eastern Khorasan”. Khorasan Bozorg Research Journal, 4: 91–112. https://jgk.imamreza.ac.ir/article_137830.html (In Persian) - Saqate-ol-Islami, O. & Ahmadi Bankdar, M. A., (2022). “Indexing the Principle of Privacy in Iranian-Islamic Urban Planning”. Journal of Islamic Architecture Studies, 35: 1–16. https://doi.org/10.52547/jria.10.2.7 (In Persian) - Schindler, H., (1977). Three Travelogues (Herat, Merv, Mashhad). Edited by Ghodratollah Roshani. Tehran: Toos, 2nd Edition. (In Persian) | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 708 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 95 |
||