مدل‌سازی ساختاری مدیریت منابع انسانی مبتنی بر هوش مصنوعی مسئولانه و پیامدهای آن بر شکوفایی کارکنان | ||
| مدیریت دولتی | ||
| دوره 18، شماره 3، 1405، صفحه 775-804 اصل مقاله (1012.63 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jipa.2026.413478.3897 | ||
| نویسندگان | ||
| عباسعلی رستگار* 1؛ میناسادات موسوی2 | ||
| 1استاد، گروه مدیریت، دانشکدۀ اقتصاد، مدیریت و علوم اداری، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران. | ||
| 2دکتری، گروه مدیریت، دانشکده اقتصاد، مدیریت و علوم اداری، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران. | ||
| چکیده | ||
| هدف: پژوهش حاضر با هدف شناسایی، تبیین و مدل‌سازی روابط ساختاری و سلسله‌مراتبی میان مؤلفه‌های مدیریت منابع انسانی مبتنی بر هوش مصنوعی مسئولانه و پیامدهای آن بر شکوفایی کارکنان در بستر سازمان‌های دیجیتال انجام شد. مسئلۀ اصلی پژوهش این است که با ورود پُرشتاب الگوریتم‌ها و سامانه‌های تصمیم‌یار هوشمند به قلمرو مدیریت منابع انسانی، بخش عمده‌ای از سازمان‌ها، فقط بر کارایی فنی، سرعت و کاهش هزینه‌های عملیاتی متمرکز شده و از ابعاد اخلاقی و پیامدهای انسانی این فناوری‌ها غفلت ورزیده‌اند. این مطالعه به‌دنبال آن است تا نشان دهد که چگونه اصولی مانند شفافیت الگوریتمی، پاسخ‌گویی، عدالت، حریم خصوصی و امنیت روان‌شناختی، می‌توانند در تعامل انسان ـ ماشین، به ارتقای تجربۀ مثبت کاری و عملکرد بهینۀ کارکنان منجر شوند. در واقع، این پژوهش تلاش می‌کند تا نحوۀ انتقال اصول اخلاقی و فنی هوش مصنوعی به پیامدهای روان‌شناختی و رفتاری کارکنان را تبیین کند و با ارائۀ چارچوبی منسجم، به پُرکردن شکاف نظری موجود میان اصول انتزاعی هوش مصنوعی مسئولانه و مدیریت منابع انسانی پایدار یاری دهد. روش: این پژوهش از نظر جهت‌گیری کاربردی و از نظر استراتژی اجرا، با رویکرد آمیخته اکتشافی ـ تبیینی (متوالی) در قالب پارادایم پراگماتیسم انجام شد. در مرحلۀ کیفی، به‌منظور استخراج مؤلفه‌ها و ابعاد اولیه، مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۷ نفر از خبرگان دوحوزه‌ای (متخصصان مدیریت منابع انسانی و متخصصان هوش مصنوعی و تحول دیجیتال) که به‌روش نمونه‌گیری هدفمند معیارمحور و گلولۀ برفی انتخاب شده بودند، انجام گرفت. تحلیل داده‌های کیفی با استفاده از روش تحلیل مضمون تأملی انجام شد. در مرحلۀ دوم (کمی)، برای کشف روابط ساختاریافته و سطح‌بندی مؤلفه‌ها، تکنیک مدل‌سازی ساختاری تفسیری به‌کار گرفته شد. ابعاد و مضامین استخراج‌شده از مرحلۀ کیفی، پیش از ورود به ماتریس خودتعاملی ساختاری، در پنل خبرگان بار دیگر ارزیابی و تأیید شدند تا از عدم تحمیل پیش‌فرض‌های پژوهشگر اطمینان حاصل شود. همچنین تحلیل‌ها با تکیه بر نظریۀ سیستم‌های اجتماعی ـ فنی صورت گرفت تا پیوند میان زیرسیستم فنی (الگوریتم‌ها و زیرساخت‌ها) و زیرسیستم اجتماعی (انسان‌ها و تعاملات سازمانی) در استقرار هوش مصنوعی مسئولانه مشخص شود. یافته‌ها: یافته‌های بخش کیفی نشان‌دهندۀ شناسایی ۱۵ مضمون فرعی در قالب ابعاد هوش مصنوعی مسئولانه و شکوفایی کارکنان بود. نتایج حاصل از تحلیل ساختاری تفسیری نشان داد که استقرار هوش مصنوعی مسئولانه در فرایندهای منابع انسانی، نه یک مداخلۀ تک‌بعدی فناورانه، بلکه فرایندی چندلایه و سیستماتیک است که در ۸ سطح سلسله‌مراتبی سازمان‌دهی می‌شود. در لایه‌های زیرین و ریشه‌ای مدل (سطوح حاکمیتی و فنی)، متغیرهایی مانند خط‌مشی‌گذاری اخلاقی، زیرساخت‌های داده‌ای و طراحی الگوریتمی منصفانه قرار دارند که به‌عنوان محرک‌های اصلی عمل می‌کنند. این متغیرها در لایه‌های میانی (زیرسیستم اجتماعی ـ روان‌شناختی) از طریق تقویت اعتماد سازمانی، ادراک عدالت رویه‌ای و کاهش ریسک‌های اخلاقی، بر لایه‌های بالایی اثر می‌گذارند. در نهایت، در بالاترین سطح مدل (زیرسیستم پیامدی)، شکوفایی کارکنان در قالب سازه‌هایی چون معنا در کار، درگیری فعال، رشد فردی و عملکرد بهینه محقق می‌شود. یافته‌ها مؤید آن است که مؤلفه‌های اجتماعی و اخلاقی، در انتقال اثرهای قابلیت‌های فنی به پیامدهای انسانی نقش کلیدی و واسطه‌ای ایفا می‌کنند. نتیجه‌گیری: این پژوهش با ارائۀ یک مدل ساختاری ـ تفسیری سه‌لایه (حاکمیتی ـ فنی، اجتماعی ـ روان‌شناختی و پیامدی)، خلأ موجود در ادبیات هوش مصنوعی مسئولانه و مدیریت منابع انسانی را پوشش می‌دهد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که موفقیت و پایداری فناوری‌های هوشمند در سازمان‌ها، مستلزم هم‌راستایی و بهینه‌سازی مشترک زیرسیستم‌های فنی و اجتماعی است. بدون توجه به نیازهای روان‌شناختی و اخلاقی کارکنان، پیاده‌سازی هوش مصنوعی می‌تواند به کاهش تعهد و احساس بیگانگی شغلی منجر شود. مدل پیشنهادی این پژوهش، به‌عنوان یک نقشه راهبردی، می‌تواند توسط سیاست‌گذاران سازمانی، مدیران منابع انسانی و توسعه‌دهندگان سیستم‌های هوشمند برای طراحی راه‌کارهای فناورانۀ انسان‌محور و ارتقای شکوفایی منابع انسانی در عصر تحول دیجیتال استفاده شود. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| هوش مصنوعی مسئولانه؛ شکوفایی کارکنان؛ شفافیت و پاسخ‌گویی؛ اعتماد سازمانی؛ نظریه سیستم‌های اجتماعی ـ فنی | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 401 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 151 |
||