کیت احیای خطمشیهای عمومی در ایران؛ طراحی سازوکارهای اجتناب/کاهش پیامدهای ناخواسته | ||
| مدیریت دولتی | ||
| دوره 18، شماره 3، 1405، صفحه 595-632 اصل مقاله (996.63 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jipa.2026.407796.3841 | ||
| نویسندگان | ||
| جعفر زینت‌بخش1؛ حسن دانایی فرد* 2؛ سیدحسین کاظمی3 | ||
| 1دکتری، گروه مدیریت دولتی، دانشکدۀ مدیریت و اقتصاد، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. | ||
| 2استاد، گروه مدیریت دولتی، دانشکدۀ مدیریت و اقتصاد، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. | ||
| 3استادیار، گروه مدیریت دولتی، دانشکدۀ مدیریت و اقتصاد، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| هدف: پیامدهای ناخواسته خطمشیهای عمومی یکی از چالش‌های بنیادین حکمرانی در عصر حاضر به‌شمار می‌رود. پیچیدگی، عدم‌قطعیت و پویایی‌های محیط اجتماعی، همراه با محدودیت‌های شناختی انسان، موجب شده است که بسیاری از خط‌مشی‌ها، نه تنها مسائل را حل نکنند، بلکه خود به منبعی برای بحران‌های جدید بدل شوند. پژوهش حاضر با هدف طراحی «کیت احیای خطمشیهای عمومی» در ایران، به بررسی و تبیین سازوکارهای اجتناب و کاهش پیامدهای ناخواسته پرداخته است. این کیت به‌مثابۀ چارچوبی مداخله‌ای و ابزارمحور، تلاش دارد خلأ موجود در ادبیات خط‌مشی‌گذاری را پُر کند و راه‌کارهایی عملی برای مدیریت ریسک‌های خط‌مشی ارائه دهد. روش: روش تحقیق مبتنی بر رویکرد کیفی و تحلیل محتوا بوده است. داده‌ها از طریق مصاحبه با خط‌مشی‌گذاران ارشد ایران، با نمونه‌گیری هدفمند و قضاوتی گردآوری شد. برای اعتباربخشی به یافته‌ها، از راهبردهایی چون بازبینی مشارکت‌کنندگان، بررسی همکار و مثلث‌سازی داده‌ها استفاده شد. در نتیجه، ۴۷۶ کد اولیه استخراج و پس از پالایش، در قالب ۱۷ سازوکار، ۶ مقولۀ فرعی و ۲ مقولۀ اصلی دسته‌بندی شد. این سازوکارها در شش دستۀ کلی جای گرفتند: تطبیقی، ظرفیت‌سازی، انعطاف‌پذیری، جذبی، مشارکتی و رفتاری. چهار دستۀ نخست ماهیتی عینی ـ فرایندی دارند، در حالی که دو دستۀ آخر بیشتر به ابعاد ذهنی ـ رفتاری خط‌مشی‌گذاران مربوط می‌شوند. یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد که پیامدهای ناخواسته، نه فقط نشئت‌گرفته از ضعف طراحی، بلکه محصول تعاملات پیچیده میان اهداف چندگانه، ارزش‌های ایدئولوژیک، منافع سازمانی و محدودیت‌های شناختی هستند. در این میان، سازوکارهای تطبیقی و ظرفیت‌سازی می‌توانند با افزایش توان نهادی و یادگیری سازمانی، تاب‌آوری خط‌مشی‌ها را ارتقا دهند. سازوکارهای انعطاف‌پذیری و جذبی نیز امکان اصلاح و بازگرداندن خط‌مشی‌ها به مسیر مطلوب را فراهم می‌کنند. در کنار آن، سازوکارهای مشارکتی و رفتاری با تقویت اعتماد اجتماعی و تغییر نگرش کنشگران، به کاهش مقاومت و مدیریت پیامدهای پیش‌بینی‌نشده کمک می‌کنند. نتیجه‌گیری: پژوهش حاضر بر ضرورت مفهوم‌پردازی و نظریه‌پردازی نظام‌مند در حوزۀ پیامدهای ناخواسته تأکید دارد. مرور ادبیات نشان می‌دهد که بخش عمدۀ مطالعات پیشین، به بررسی موردی بسنده کرده‌اند و به طراحی ابزارهای جامع کمتر پرداخته‌اند. در مقابل، کیت احیای خطمشیهای عمومی با ترکیب ابزارهای تشخیصی، پیشگیرانه، اصلاحی و یادگیری، رویکردی یکپارچه ارائه می‌دهد. این کیت نه تنها به شناسایی الگوهای بروز پیامدهای ناخواسته کمک می‌کند، بلکه امکان پیشگیری از شکل‌گیری آن‌ها، اصلاح پس از وقوع و یادگیری نهادی برای جلوگیری از تکرار خطا را فراهم می‌سازد. نتیجه‌گیری اصلی پژوهش آن است که حکمرانی خوب، فقط با نیت خیر و اهداف عالی تحقق نمی‌یابد، بلکه به توجه جدی به پیامدهای پنهان و پیچیدۀ اجرای خط‌مشی‌ها نیازمند است. کیت احیای خطمشیهای عمومی، می‌تواند به‌مثابۀ ابزاری راهبردی، خط‌مشی‌گذاران را در انتخاب ترکیب مناسب سازوکارها یاری دهد و با افزایش تاب‌آوری و انعطاف‌پذیری، زمینۀ حکمرانی اثربخش‌تر را فراهم آورد. بدین ترتیب، این مطالعه گامی در جهت پُرکردن خلأ نظری و عملی موجود در نظام خط‌مشی‌گذاری ایران برداشته و چشم‌اندازی نو برای مدیریت پیامدهای ناخواسته ترسیم کرده است. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| پیامدهای ناخواسته؛ تحلیل محتوا؛ خطمشیهای عمومی؛ کیت احیا؛ سازوکارهای علّی | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 268 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 147 |
||