شناسائی مولفه‌های حکمرانی شرکتی مرتبط با عملکرد کارآفرینانه در صنعت فولاد ایران | ||
| فصلنامه علمی پژوهشی توسعه کارآفرینی | ||
| دوره 19، شماره 3، پاییز 1405، صفحه 240-275 اصل مقاله (1004.27 K) | ||
| نوع مقاله: مقالات پژوهشی- کیفی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jed.2026.416693.654701 | ||
| نویسندگان | ||
| مهدی خاتمی1؛ حمید پاداش* 2؛ مهران رضوانی2 | ||
| 1گروه سازمانی دانشکده کارآفرینی، دانشگاه تهران، تهران، ایران | ||
| 2گروه کارآفرینی سازمانی دانشکده کارآفرینی، دانشگاه تهران، تهران، ایران | ||
| چکیده | ||
| هدف: حکمرانی شرکتی یکی از سازوکارهای اساسی برای تنظیم روابط میان مالکان، مدیران و سایر ذینفعان و ایجاد شرایط مناسب برای تصمیم‌گیری، تخصیص منابع و کنترل رفتارهای فرصت‌طلبانه در بنگاه‌های اقتصادی است. با این حال، حکمرانی شرکتی پدیده‌ای یکپارچه و همگن نیست و از مجموعه‌ای از سازوکارها و مؤلفه‌های مختلف تشکیل می‌شود که ممکن است از مسیرهای متفاوتی بر توانایی شرکت برای شناسایی و بهره‌برداری از فرصت‌های جدید، اجرای فعالیت‌های نوآورانه و دستیابی به پیامدهای کارآفرینانه اثرگذار باشند. این مسئله در صنایع راهبردی و سرمایه‌بر، از جمله صنعت فولاد ایران، اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا تصمیم‌گیری درباره پروژه‌های جدید، سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت، فناوری، توسعه بازار و پذیرش ریسک در این صنعت تحت تأثیر همزمان ساختارهای داخلی شرکت و شرایط اقتصادی، قانونی و نهادی قرار دارد. با وجود مطالعات متعدد درباره حکمرانی شرکتی و عملکرد شرکت‌ها، همچنان شناخت منسجم و تفکیک‌شده‌ای از مؤلفه‌های حکمرانی شرکتی مرتبط با عملکرد کارآفرینانه و سازوکار ارتباط آنها در بستر صنعت فولاد ایران وجود ندارد. ازاین‌رو، هدف پژوهش حاضر شناسایی مؤلفه‌های حکمرانی شرکتی مرتبط با عملکرد کارآفرینانه در صنعت فولاد ایران و تبیین سازوکارهای احتمالی ارتباط این مؤلفه‌ها با پیامدهای کارآفرینانه شرکت‌ها است. روش: پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و در چارچوب پارادایم تفسیری و با استفاده از روش مطالعه موردی انجام شد. جامعه اولیه پژوهش شامل شرکت‌های فعال در صنعت فولاد ایران بود و با توجه به هدف پژوهش، در نهایت ۱۳ شرکت فولادی پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار تهران به‌عنوان موارد مطالعه انتخاب شدند. انتخاب موارد بر اساس ارتباط آنها با موضوع پژوهش، برخورداری از ساختارهای رسمی حکمرانی شرکتی و امکان دسترسی به اطلاعات و مشارکت‌کنندگان واجد شرایط صورت گرفت. داده‌ها از طریق ۱۶ مصاحبه نیمه‌ساختاریافته و عمیق با مدیران میانی و ارشد و افراد دارای تجربه و دانش مدیریتی در شرکت‌های مورد مطالعه گردآوری شد. در ۱۰ شرکت یک نفر و در سه شرکت فولاد خوزستان، فولاد مبارکه اصفهان و فولاد شاهرود دو نفر مورد مصاحبه قرار گرفتند و بدین ترتیب، از ۱۳ شرکت در مجموع ۱۶ مصاحبه انجام شد. فرایند نمونه‌گیری و گردآوری داده‌ها تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت؛ به‌گونه‌ای که اگرچه نشانه‌های اولیه اشباع از مصاحبه دوازدهم مشاهده شد، چهار مصاحبه دیگر نیز برای اطمینان از کفایت داده‌ها انجام گرفت و در مصاحبه‌های پایانی کد معنادار جدیدی که به تغییر ساختار مفهومی منجر شود شناسایی نشد. تحلیل داده‌ها با استفاده از رویکرد نظریه زمینه‌ای سازه‌گرایانه و بر اساس مراحل کدگذاری اولیه، متمرکز و محوری چارمز انجام شد و نرم‌افزار MAXQDA برای سازمان‌دهی، مدیریت و بررسی روابط میان کدها مورد استفاده قرار گرفت. در مرحله تحلیل، ۷۵ کد اولیه از داده‌های خام استخراج شد و از طریق مقایسه مستمر، تلخیص، انتزاع و یکپارچه‌سازی مفهومی، این کدها به ۱۴ مفهوم متمرکز و در نهایت به هفت مقوله اصلی تبدیل شدند. همچنین برای افزایش اعتبار و قابلیت اتکای یافته‌ها از بررسی پژوهشگران، ارزیابی استادان و کنترل فرایند کدگذاری استفاده شد. در این پژوهش، عملکرد کارآفرینانه به‌عنوان پیامد فعالیت‌های کارآفرینانه در سطح شرکت در نظر گرفته شد و از رفتار کارآفرینانه و نوآوری متمایز گردید. شواهد مربوط به عملکرد کارآفرینانه بر اساس ادراک و تجربه مشارکت‌کنندگان و در ارتباط با پیامدهایی نظیر اجرای موفق پروژه‌های جدید، بهره‌برداری از فرصت‌های کارآفرینانه، تجاری‌سازی نوآوری‌ها، ایجاد ارزش، ایجاد درآمد از فعالیت‌های جدید، توسعه بازار و رشد سازمانی تحلیل شد. یافته‌ها: نتایج تحلیل داده‌ها به شناسایی هفت مؤلفه اصلی حکمرانی شرکتی مرتبط با عملکرد کارآفرینانه منجر شد: شفافیت و پاسخگویی؛ حمایت از حقوق سهامداران خرد؛ ساختار و مسئولیت‌های هیئت‌مدیره؛ ساختار مالکیت و ترتیبات نهادی؛ فرهنگ سازمانی و پذیرش ریسک؛ محیط نظارتی و نهادی؛ و شبکه ارتباطی شرکت. یافته‌ها نشان داد که این مؤلفه‌ها به‌صورت منفک و مستقل از یکدیگر در تجربه مشارکت‌کنندگان ظاهر نمی‌شوند، بلکه شبکه‌ای از روابط مفهومی میان آنها وجود دارد. شفافیت و پاسخگویی از طریق کاهش ابهام اطلاعاتی، افزایش اعتماد و بهبود قابلیت ارزیابی ریسک و فرصت، شرایط مناسب‌تری برای تصمیم‌گیری درباره پروژه‌های جدید فراهم می‌کنند. حمایت از حقوق سهامداران خرد نیز با تقویت مشارکت، نظارت و جلوگیری از تمرکز نامتوازن قدرت، می‌تواند زمینه مناسب‌تری برای حمایت از فعالیت‌های بلندمدت و نوآورانه ایجاد کند. ساختار و مسئولیت‌های هیئت‌مدیره از طریق تخصص، نظارت استراتژیک، مشارکت در تصمیم‌گیری و ایجاد تعادل میان ریسک و بازده، در شکل‌دهی ظرفیت شرکت برای فعالیت‌های جدید نقش دارد. ساختار مالکیت و ترتیبات نهادی نیز بر افق زمانی سرمایه‌گذاری، تخصیص منابع و جهت‌گیری تصمیمات اثر می‌گذارد. در کنار این سازوکارهای رسمی، فرهنگ سازمانی و پذیرش ریسک به‌عنوان سازوکاری تسهیل‌کننده، امکان تبدیل ظرفیت‌های رسمی حکمرانی به اقدامات جدید و بهره‌برداری از فرصت‌ها را تقویت می‌کند. همچنین، ثبات و پیش‌بینی‌پذیری محیط نظارتی و نهادی از طریق کاهش عدم‌اطمینان و هزینه‌های ناشی از انطباق، امکان برنامه‌ریزی برای پروژه‌های بلندمدت را افزایش می‌دهد. در نهایت، شبکه ارتباطی شرکت از طریق تسهیل دسترسی به دانش، فناوری، منابع مالی، بازارها و شرکای تجاری و دانشگاهی، ظرفیت شرکت برای شناسایی و بهره‌برداری از فرصت‌های جدید را پشتیبانی می‌کند. تحلیل شبکه هم‌رخدادی نیز برجستگی بیشتر شفافیت و افشا، محیط نظارتی و نهادی و شبکه ارتباطی شرکت را در روایت مشارکت‌کنندگان نشان داد؛ بااین‌حال، این هم‌رخدادی‌ها به‌عنوان روابط علّی یا اثرات آماری مستقیم تفسیر نشدند و صرفاً به‌عنوان شواهد پشتیبان برای تبیین ساختار مفهومی پژوهش مورد استفاده قرار گرفتند. نتیجه: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که حکمرانی شرکتی در صنعت فولاد را نمی‌توان صرفاً به‌عنوان مجموعه‌ای از سازوکارهای نظارتی و کنترلی در نظر گرفت، بلکه می‌تواند به‌عنوان ظرفیتی راهبردی برای ایجاد شرایط لازم جهت فعالیت‌های کارآفرینانه و بهبود عملکرد کارآفرینانه عمل کند. بر اساس سازوکار تفسیری استخراج‌شده، محیط نظارتی و ترتیبات مالکیتی زمینه حکمرانی را شکل می‌دهند؛ شفافیت، پاسخگویی و سازوکارهای هیئت‌مدیره کیفیت تصمیم‌گیری و نظارت را تقویت می‌کنند؛ شبکه ارتباطی جریان اطلاعات، دانش و منابع را تسهیل می‌کند؛ و فرهنگ سازمانی و پذیرش ریسک امکان تبدیل این شرایط به اقدامات جدید و بهره‌برداری از فرصت‌ها را افزایش می‌دهد. برآیند این سازوکارها می‌تواند در قالب بهبود توانایی شرکت در شناسایی و بهره‌برداری از فرصت‌ها، توسعه فعالیت‌های جدید، ایجاد ارزش و دستیابی به پیامدهای مطلوب کارآفرینانه نمایان شود. از منظر نظری، پژوهش حاضر با تفکیک مؤلفه‌های مختلف حکمرانی شرکتی، بر ناهمگونی سازوکارهای حکمرانی و ضرورت توجه همزمان به ابعاد داخلی و محیط نهادی تأکید می‌کند. از منظر کاربردی نیز نتایج می‌تواند برای مدیران شرکت‌های فولادی، اعضای هیئت‌مدیره و سیاست‌گذاران در جهت تقویت شفافیت، پاسخگویی، مشارکت ذینفعان، ثبات مقررات، توسعه شبکه‌های ارتباطی و ایجاد فرهنگ حمایت‌کننده از نوآوری و پذیرش ریسک مورد استفاده قرار گیرد. با توجه به ماهیت کیفی پژوهش، روابط شناسایی‌شده نباید به‌عنوان روابط علّی قطعی یا اثرات آماری مستقیم و غیرمستقیم تلقی شوند و سنجش کمی شدت و جهت این روابط می‌تواند موضوع پژوهش‌های آینده باشد. **هدف:** حکمرانی شرکتی و کارآفرینی سازمانی از مهم‌ترین عوامل ارتقای رقابت‌پذیری و خلق ارزش در بنگاه‌های اقتصادی محسوب می‌شوند. با وجود گسترش مطالعات در این حوزه، همچنان شناخت محدودی از نحوه ارتباط و نقش مؤلفه‌های مختلف حکمرانی شرکتی با عملکرد کارآفرینانه در صنایع راهبردی کشورهای درحال‌توسعه، به‌ویژه در بستر اقتصادی و نهادی ایران، وجود دارد. پژوهش حاضر با هدف شناسایی مؤلفه‌های حکمرانی شرکتی مرتبط با عملکرد کارآفرینانه در صنعت فولاد ایران و تبیین نقش آنها در توسعه فعالیت‌های کارآفرینانه سازمانی انجام شد. **روش:** این پژوهش با رویکرد کیفی و مبتنی بر پارادایم تفسیری انجام شد. جامعه مورد مطالعه شامل شرکت‌های فعال در صنعت فولاد ایران بود. با توجه به ماهیت پژوهش و هدف آن در شناسایی عمیق مؤلفه‌های حکمرانی شرکتی مرتبط با عملکرد کارآفرینانه، 13 شرکت فولادی پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار تهران، به شیوه نمونه‌گیری هدفمند و بر اساس معیارهایی از جمله ارتباط با موضوع پژوهش، برخورداری از ساختارهای رسمی حکمرانی شرکتی و امکان دسترسی به اطلاعات و مشارکت‌کنندگان واجد شرایط، به‌عنوان موارد مورد مطالعه انتخاب شدند. مشارکت‌کنندگان پژوهش شامل 16 نفر از مدیران و خبرگان مرتبط با شرکت‌های مورد مطالعه بودند که بر اساس تجربه مدیریتی، دانش تخصصی و آشنایی با حوزه‌های مدیریت، حکمرانی شرکتی و نوآوری انتخاب شدند. فرایند نمونه‌گیری و انجام مصاحبه‌ها تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته و عمیق گردآوری و با استفاده از روش کدگذاری سه‌مرحله‌ای چارمز، شامل کدگذاری اولیه، متمرکز و محوری، تحلیل شد. همچنین، برای افزایش دقت، انسجام و قابلیت ردیابی فرایند تحلیل داده‌ها از نرم‌افزار MAXQDA استفاده شد. **یافته‌ها:** یافته‌های پژوهش نشان داد که مجموعه‌ای از مؤلفه‌های حکمرانی شرکتی می‌توانند از مسیرهای مختلف با عملکرد کارآفرینانه شرکت‌های فولادی مرتبط باشند. در مجموع، هفت مؤلفه اصلی شامل شفافیت و پاسخگویی، محیط نظارتی و نهادی، شبکه ارتباطی شرکت، ساختار مالکیت و ترتیبات نهادی، ساختار و مسئولیت‌های هیئت‌مدیره، حمایت از حقوق سهامداران خرد، و فرهنگ سازمانی و پذیرش ریسک شناسایی شد. نتایج نشان داد که ارتقای شفافیت اطلاعاتی و پاسخگویی مدیریتی، کاهش ابهام اطلاعاتی و بهبود نظارت و تصمیم‌گیری راهبردی را به همراه دارد و می‌تواند زمینه مناسب‌تری برای شناسایی و بهره‌گیری از فرصت‌های نوآورانه فراهم کند. همچنین، استقرار سازوکارهای نظارتی کارآمد، مشارکت فعال هیئت‌مدیره در تصمیم‌گیری‌های راهبردی و وجود ساختار مالکیت و ترتیبات نهادی مناسب، هماهنگی و تخصیص منابع برای فعالیت‌های کارآفرینانه را تسهیل می‌کند. از سوی دیگر، فرهنگ سازمانی حامی نوآوری و پذیرش ریسک و توسعه تعاملات با ذینفعان و نهادهای بیرونی، دسترسی به منابع، دانش و فرصت‌های جدید را تسهیل کرده و ظرفیت نوآوری و خلق ارزش را افزایش می‌دهد. **نتیجه‌گیری:** نتایج پژوهش نشان می‌دهد که حکمرانی شرکتی صرفاً یک سازوکار کنترلی و نظارتی نیست، بلکه می‌تواند به‌عنوان ظرفیتی راهبردی برای توسعه کارآفرینی سازمانی و ارتقای عملکرد کارآفرینانه عمل کند. بر این اساس، توجه همزمان به سازوکارهای نظارتی و کنترلی، ساختار مالکیت، نقش هیئت‌مدیره، حقوق سهامداران، محیط نهادی، شبکه‌های ارتباطی و فرهنگ سازمانی می‌تواند شرایط مناسب‌تری برای توسعه فعالیت‌های نوآورانه و کارآفرینانه در شرکت‌های فولادی فراهم سازد. پژوهش حاضر با شناسایی این مؤلفه‌ها در بستر صنعت فولاد ایران، به توسعه ادبیات نظری در تقاطع حوزه‌های حکمرانی شرکتی و کارآفرینی سازمانی کمک کرده و درک عمیق‌تری از سازوکارهای مؤثر بر نوآوری، بهره‌گیری از فرصت‌ها و خلق ارزش در بنگاه‌های صنعتی ارائه می‌دهد. **کلیدواژه‌ها:** حکمرانی شرکتی، عملکرد کارآفرینانه، صنعت فولاد، فرهنگ سازمانی، ساختار مالکیت. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| حکمرانی شرکتی؛ عملکرد کارآفرینانه؛ صنعت فولاد؛ فرهنگ سازمانی؛ ساختار مالکیت | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 89 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 74 |
||