بازخوانی تاریخ فرهنگی گلاب در ایران | ||
| پژوهشهای انسانشناسی ایران | ||
| مقاله 9، دوره 16، شماره 1، شهریور 1405 | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/ijar.2026.407148.459949 | ||
| نویسنده | ||
| مرتضی حصاری* | ||
| گروه باستان شناسی پیش از تاریخ ، پژوهشکده باستان شناسی ، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری | ||
| چکیده | ||
| در میان پژوهشهای تاریخ فرهنگی درخصوص حضور و استمرار گل سرخ و گلاب، از پیش از اسلام تاکنون، بخشی جداییناپذیری از فرهنگ ایران و سرزمین اصلی گلِسرخ معرفی شده است، گسترش گل سرخ در جهان باستان، از نیمة دوم هزاره اول پیش از میلاد از مسیر آسیایصغیر (ترکیه امروزی فینیقیه باستان)، تراسیا/ تراکیه باستان، بخشهای ترکیه اروپایی امروزی، بخشی از بلغارستان و یونان)، مقدونیه، یونان و حتی مصر و در مسیر دیگر به هند و چین رسیده است. پژوهش حاضر با تأکید بر ابزارهای دانش فرهنگی، تاریخ دانش فرهنگی و مواد فرهنگی ملموس و غیرملموس بهعنوان هستة اصلی بحث ارائه شدهاند. براین مبنا، شاخصههای فرهنگی دربارة مسئله تقطیر، گلاب، گلابپاش و گلابدان ارائه میشود که بهعنوان خلقِ کالبد جدیدی از تاریخچه فرهنگ و تاریخِ کمترتوجهشدة ایرانباستان درخصوص عنوان کلی گلابِ ایران برپایه مطالعة تطبیقی آثار و و با پشتیبانی اسناد تاریخی، استوار میگردد. این مقاله براساس رویکرد تاریخ فرهنگی بهعنوان یکی از روشهای پژوهش انسانشناسی فرهنگی در باستانشناسی، تمام نشانههای فرهنگی، تزئینات وابسته به معماری و اسناد تاریخی، برای بهتصویرکشیدن فرهنگ گل سرخ (محمدی)، گلابگیری بهعنوان بخشی از تاریخ هنر، قوم باستانشناسی، تاریخ فن تقطیر و بازرگانی ایرانباستان ارائه میشود و از سوی دیگر، اسناد تاریخی بهویژه اسناد بازرگانی دربارة تجارت گلاب ایرانی ارائه خواهند شد. مهمترین هدف پژوهش، ارائه چارچوب علمی و تاریخی دربارة بخشی از قدمت گلابگیری و استفاده آن، در ایرانباستان تا دورة قاجاری، جهت گویاترشدن حافظة تاریخ فرهنگی متخصصین و دانش عمومی دربارة گل سرخ و گلابِ ایران است. این مقاله براساس رویکرد تاریخ فرهنگی بهعنوان یکی از روشهای پژوهش انسانشناسی فرهنگی در باستانشناسی، تمام نشانههای فرهنگی، تزئینات وابسته به معماری و اسناد تاریخی، برای بهتصویرکشیدن فرهنگ گل سرخ (محمدی)، گلابگیری بهعنوان بخشی از تاریخ هنر، قوم باستانشناسی، تاریخ فن تقطیر و بازرگانی ایرانباستان ارائه میشود و از سوی دیگر، اسناد تاریخی بهویژه اسناد بازرگانی دربارة تجارت گلاب ایرانی ارائه خواهند شد. مهمترین هدف پژوهش، ارائه چارچوب علمی و تاریخی دربارة بخشی از قدمت گلابگیری و استفاده آن، در ایرانباستان تا دورة قاجاری، جهت گویاترشدن حافظة تاریخ فرهنگی متخصصین و دانش عمومی دربارة گل سرخ و گلابِ ایران است. همواره بازخوانی منابع تاریخی دست اول در کنار تحلیل دادههای باستانشناسی، پژوهشگران را به نگرشی علمی نسبت به آنها رهنمون میکند. شناخت منابع تاریخی و بستر و چگونگی توزیع دادهها در محوطههای باستانی رهنمودی درست، پیش روی مسیر تحقیق قرار میدهد. منابع تاریخی حکایت از آن دارند که شهر گور از نظر تجارت و بهویژه تجارت عطر و گلاب جوری دارای شهرت جهانی بوده است که این موضوع به کرات در مکتوبات مورخان و جغرافیدانان قرون چهارم تا سیزدهم هجری بازتاب گسترده داشته است. گلاب جوری چنان ارزشمند بوده است که منابع تاریخی از صادر شدن آن به حجاز، یمن، سوریه، مصر، آفریقای شمالی، خوزستان و خراسان خبر میدهند. از آنجا که منابع تاریخی همیشه با شواهد باستانشناسی همسویی دارند، شناسایی و ضبط دادههای فرهنگی در طی بررسیهای باستانشناسی مشخص ساخت در دوران اسلامی در برخی از قسمتهای بخش غربی ارگ، فعالیتهای صنعتی مانند شیشهگری صورت میگرفته است و احتمالاً در این بخش شهر، کارگاههای شیشهگری مربوط به دوران اسلامی میانه تا متأخر وجود داشته است. با توجه به اینکه برخی قطعات شیشهای یافتشده طی بررسی، مربوط به ظروف عطردان است، این موضوع میتواند تأییدی بر گفتههای مورخان قرون اسلامی مبنی بر تولید عرقیات و گلاب جوری که از شهرت جهانی برخوردار بوده و به برخی نقاط دوردست جهان صادر میشده، باشد. اگر پیشینه این کارگاهها و مصنوعات تجملاتی آنها را به دورة ساسانی بازگردانیم، بهطور قطع تنها در آن دوره برای تولید مصنوعات شاهی و بهطور محدود کاربرد داشتهاند. باتوجه به مستندات ارائه شده، پیشینة تسلط ایرانیان به دانش تقطیر و گلابگیری حداقل به نیمة دوم هزاره اول قبل از میلاد برمیگردد. در کنار این دانش استفاده از گلاب گل سرخ، همواره یک نگاه فرازمینی، چه در دوران پیش از اسلام و چه در دوران اسلامی بار و اهمیت معنوی و تقدس داشته است، هنوز در مراسمات مختلف ایرانی گلاب خوشبوی گل سرخ، چه آیینهای مسلمانان و چه زرتشتیان، استفاده میشود. در متون مختلف تاریخی فارسی باستان، اسناد تاریخی اوایل اسلامی و دورههای مختلف، پادشاهان ایرانی بهویژه صفوی و قاجار در کنار اهمیت معنوی و پزشکی، گلاب نقش بازرگانی بهعنوان یک کالای تجاری در فهرست حسابرسی بازرگانان ایرانی و غیر ایرانی داشته است. نمونههای مختلف آثار فرهنگی- تاریخی متعدد از دوران مختلف فرهنگی ایران و نیز نقش گل سرخ و استفاده از نقش گلابدان در تزئینات وابسته به معماری، مستندات ارزشمند دیگری از پیشینه گل سرخ و گلابِ گلسرخ در فرهنگ و هنر ایرانی داشته و دارد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| گلِسرخ (محمدی)؛ گلاب ایران؛ گلابدان؛ آثاز گلاب گیری؛ تاریخ فرهنگی | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 111 |
||