نقشه نگاری جغرافیای طبیعی و سیاسی خراسان بزرگ در سده‌های سوم و چهارم هجری(نهم و دهم میلادی) با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) | ||
| مطالعات باستان شناسی | ||
| مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از 02 شهریور 1405 | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jarcs.2026.411760.143407 | ||
| نویسندگان | ||
| فرید روزبهانی* 1؛ شهرام یوسفی فر2 | ||
| 1دانشگاه تهران | ||
| 2گروه تاریخ/ دانشکده ادبیات و علوم انسانی/دانشگاه تهران/ تهران/ایران | ||
| چکیده | ||
| پژوهش حاضر با هدف بازنمای فضایی و نقشه‌نگاری جغرافیای طبیعی، انسانی و سیاسی خراسان بزرگ در سده‌های سوم و چهارم هجری با بهره‌گیری از سامانه اطلاعات جغرافیایی(GIS) انجام شده است. این پژوهش با استفاده از داده‌های جغرافیایی-تاریخیِ متون سده‌های ابتدایی اسلامی، به بازسازی نقشه‌ای منسجم از خراسان بزرگ و شناسایی استقرارگاه‌ها، پدیده‌های طبیعی و مرزهای سیاسی و انسانی آن دوره پرداخته و چارچوبی برای تبدیل داده‌های توصیفی متون تاریخی به داده‌های مکانی ارائه می‌کند. متون جغرافیایی سده‌های سوم و چهارم هجری حاوی اطلاعات پراکنده‌ای درباره شهرها، راه‌ها، مرزها و عوارض طبیعی هستند که با سازمان‌دهی در محیط GIS قابلیت بازسازی فضایی پیدا می‌کنند. در این پژوهش ابتدا محدوده و ناحیه‌های خراسان بر اساس متون جغرافیایی-تاریخی تعیین و سپس نقشه‌ای جامع از حدود، استقرارگاه‌ها، شبکه راه و عوارض طبیعی آن ترسیم شد. داده‌های مکانی و توصیفی استخراج‌شده از منابع جغرافیایی-تاریخی، از جمله« احسن التقاسیم مقدسی»، «مسالک الممالک‌ها» و تواریخ محلی، پس از سازمان‌دهی در قالب داده‌های مکانی در محیط ArcGIS Pro پردازش و برای بازسازی نقشه خراسان بزرگ به کار گرفته شد. نتایج پژوهش که منجر به ترسیم نقشه‌ای دقیق از مختصات استقرارگاهی، عوارض طبیعی، انسانی و به ویژه حدود تاریخی خراسان شد، نشان می‌دهد، روایت های منابع جغرافیایی سده‌های سوم و چهارم هجری در تعیین شهرها، مسیر‌ها و مرزهای خراسان از انسجام بسیار برخوردارند و با استفاده از بستر نرم افزاری قابل تطبیق با موقعیت امروزی می‌باشند. ترسیم نقشه‌ای جامع از خراسان بزرگ با تلفیق داده‌های متون جغرافیایی-تاریخی، بازنمایی منسجم و قابل اتکایی از ساختار فضایی، حدود تاریخی و عناصر طبیعی و انسانی این سرزمین در سده‌های سوم و چهارم هجری ارائه می‌دهد؛ همچنین لزوم استفاده از نرم‌افزار‌های ترسیم نقشه برای تحلیل و توصیف‌های تاریخی را به دانشجویان تاریخ در پژوهش‌های میان رشته‌ای را نمایان می‌سازد. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| خراسان بزرگ؛ جغرافیای تاریخی؛ جی‌آی‌اس تاریخی؛ ترسیم نقشه تاریخی؛ بازسازی فضایی؛ مرزهای تاریخی | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 249 |
||