منطق سازمان‌یابی فضایی کنش‌های جمعی از منظر ساکنان در تأمین زیرساخت‌های محلی (مطالعة موردی: سکونتگاه غیر رسمی خواجه‌ربیع، مشهد) | ||
| مجله علمی " آمایش سرزمین " | ||
| مقاله 7، دوره 18، شماره 1، فروردین 1405، صفحه 121-147 اصل مقاله (2.82 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jtcp.2026.415158.670557 | ||
| نویسندگان | ||
| صالح ابراهیمی پور* ؛ کتایون علی‌زاده | ||
| گروه جغرافیا، دانشکدة الهیات و زبان‌های خارجی، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران | ||
| چکیده | ||
| هدف: گسترش سکونتگاه‌های غیر رسمی در کلان‌شهرهای ایران، به‌ویژه در مشهد، موجب تشدید نابرابری فضایی و محدودیت دسترسی به زیرساخت‌های شهری شده است. در چنین شرایطی، بخشی از نیازهای زیرساختی از طریق کنش‌های جمعی ساکنان تأمین می‌شود. اما چگونگی سازمان‌یابی فضایی این کنش‌ها هنوز به‌خوبی شناخته نشده است. پژوهش حاضر با هدف تبیین منطق‌های فضایی کنش‌های جمعی در تأمین زیرساخت‌های محلی در سکونتگاه غیر رسمی خواجه‌ربیع مشهد انجام شد. روش پژوهش: پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش آمیخته از نوع اکتشافی متوالی (کمی‌ـ کیفی) است. در بخش کمی، داده‌های ۳۷۰ خانوار از طریق نمونه‌گیری طبقه‌ای با تخصیص متناسب و پرسشنامة محقق‌ساخته گردآوری و با استفاده از آمار توصیفی، همبستگی پیرسون، رگرسیون چندگانه، و تحلیل خوشه‌ای دومرحله‌ای تحلیل شد. در بخش کیفی نیز ۱۵ مصاحبة نیمه‌ساختاریافته با نمونه‌گیری هدفمند و اصل اشباع نظری انجام شد و داده‌ها با روش تحلیل مضمون بررسی شدند. یافته‌ها: نتایج نشان داد کنش‌های جمعی تأمین زیرساخت از سه منطق فضایی متمایز پیروی می‌کنند: واکنشی‌ـ موضعی (8/33 درصد)، مرکزـ شعاعی (4/29 درصد)، پراکنده (8/36 درصد). نتایج رگرسیون نشان داد سرمایة اجتماعی (β=0.43)، امنیت ادراک‌شدة مالکیت (β=0.29)، دسترسی فضایی (β=0.21)، و ادراک ریخت‌شناسی (β=0.17) مهم‌ترین عوامل مؤثر بر ظرفیت کنش جمعی هستند و مدل توانست ۵۱ درصد از تغییرات متغیر وابسته را تبیین کند (R²=0.51). تحلیل کیفی نیز نشان داد که گره‌های اجتماعی، به‌ویژه مساجد و حسینیه‌ها، نقش سازمان‌دهندة کنش‌های جمعی را بر عهده دارند؛ درحالی‌که انزوای فضایی در لبه‌های محله با کاهش تعاملات اجتماعی و تضعیف همکاری‌های محلی به شکل‌گیری الگوی پراکنده منجر می‌شود. نتیجه: یافته‌ها نشان می‌دهد که سازمان‌یابی فضایی کنش‌های جمعی در سکونتگاه‌های غیر رسمی حاصل برهم‌کنش ویژگی‌های کالبدی محله، ادراک فضایی ساکنان، سرمایة اجتماعی، و امنیت مالکیت است و صرفاً پیامد کمبود زیرساخت‌های رسمی نیست. بر این اساس، ارتقای زیرساخت در چنین محلاتی مستلزم رویکردی مکان‌آگاه و مشارکت‌محور است که ضمن بهبود دسترسی فیزیکی از گره‌های اجتماعی موجود برای تقویت ظرفیت کنش جمعی و کاهش نابرابری فضایی بهره گیرد. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| خواجه‌ربیع؛ زیرساخت شهری؛ سرمایة اجتماعی؛ سکونتگاه غیر رسمی؛ کنش جمعی؛ مشهد؛ منطق فضایی | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 195 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 178 |
||