| تعداد نشریات | 127 |
| تعداد شمارهها | 7,240 |
| تعداد مقالات | 77,669 |
| تعداد مشاهده مقاله | 161,249,023 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 120,856,937 |
از رَوح الارواح تا کشف الاسرار: ردپای یک اقتباس گسترده در متون عرفانی | ||
| پژوهشنامه نقد ادبی و بلاغت | ||
| دوره 14، شماره 3 - شماره پیاپی 39، آبان 1404، صفحه 77-100 اصل مقاله (1.47 M) | ||
| نوع مقاله: علمی-پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jlcr.2026.409571.2102 | ||
| نویسنده | ||
| سیامک سعادتی* | ||
| استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| این مقاله با روش تحلیلی-تطبیقی به بررسی پدیدۀ اقتباس گستردۀ روحالارواح فی شرح اسماء الملک الفتاحِ احمد سمعانی از کشفالاسرار و عدةالابرارِ میبدی میپردازد. با وجود نگارش این دو اثر در یک دهه (۵۲۰-۵۲۹ ق)، همسانیهای متنی فراوانی تا حد تکرار عینی عبارات و جملات در آنها مشاهده میشود. در این مقاله با گردآوری شواهد متعدد، انواع اقتباس از جمله «کامل»، «افزایشی»، «کاهشی»، «جابجایی» و «تلفیقی» در روحالارواح از کشفالاسرار طبقهبندی و تحلیل شده است. با در نظر گرفتن معیارهایی چون تقدم تاریخی نگارش کشفالاسرار، حجم بسیار بزرگتر آن، وابستگی سبکی هر دو اثر به تفسیر و تأویلِ آهنگین و ادیبانه و ضعف احتمالی نقش کاتبان در ایجاد این اشتراکات، نتیجهگیری اولیه حاکی از آن است که به احتمال قوی، احمد سمعانی در تدوین اثر خود از کشفالاسرار میبدی به صورت گسترده اقتباس کرده است. این مطالعه، نمونهای بارز از پیچیدگی روابط بینامتنی و شیوههای بازآفرینی متون در سنت نثر عرفانی فارسی را نمایان میسازد. شواهد گردآوریشده نشان میدهد که بسیاری از بندهای روحالارواح عیناً یا با اندکی دخل و تصرف از کشفالاسرار گرفته شده و اقتباسهای تلفیقی و افزایشی به بازآفرینی خلاقانه انجامیده است. این پژوهش همچنین دیدگاه معدودی از محققان که رابطۀ عکس این اقتباس را مطرح کردهاند، رد میکند و بر پایۀ دادههای تاریخی و نسخهشناختی، یکسویه بودن وامگیری را به اثبات میرساند. گستردگی اقتباسهای آشکار و پنهان، مرز میان تأثیرپذیری و سرقت ادبی را به پرسش میگیرد و بر ضرورت بازنگری در اصالت آثار در سنت عرفانی تأکید دارد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| اقتباس؛ کشف الاسرار؛ روح الارواح؛ رشیدالدین میبدی؛ احمد سمعانی | ||
| مراجع | ||
|
منابع
اعتصام. حامد. (1388). «جستجویی در منابع کشف الاسرار». معارف. شمارۀ 68، صص 44- 68.
افشار. ایرج. (1340). «احتمالی در باب مؤلف کشف الاسرار». یغما. سال چهاردهم، شمارۀ 7.
تفتازانی. سعدالدین. (1388). مختصر المعانی، قم، دارالفکر.
خانلری. زهرا. (1348). فرهنگ ادبیات فارسی، تهران، چاپخانۀ زر.
سلمی. ابو عبد الرحمن محمد بن الحسین. (1369). مجموعة آثار السلمى. تهران: مرکز نشر دانشگاهى.
سمعانی. احمد. (1384). رَوح الأَرواح فی شرح اسماء الملک الفتاح. تحقیق: نجیب مایل هروی. تهران: علمی و فرهنگی.
شفیعی کدکنی. محمدرضا. (1388). «پیر هری غیر از خواجه عبدالله انصاری است». نامۀ بهارستان، سال دهم، صص 185- 192.
قشیری (ابوالقاسم عبد الکریم القشیرى). (2008). نحو القلوب. تحقیق و تصحیح: احمد علم الدین الجندى. قاهرة: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
گرکانی. محمد حسین شمس العلما. (1377). ابدع البدایع، به اهتمام حسین جعفری، تبریز: البرز.
مازندرانی. محمدهادی بن محمدصالح. (1376). انوار البلاغه (در فنون معانی، بیان و بدیع)، به کوشش محمدعلی غلامی نژاد، تهران: قبله.
مستملی (اسماعیل مستملى بخارى). (1363). شرح التعرف لمذهب التصوف. تحقیق و تصحیح: محمد روشن. تهران: اساطیر.
مهدوی بتول، و بالو فرزاد، و موسوی سنگدهی سیده عارفه. (1399). «بررسی حکایات مشترک النوبة الثالثة کشف الأسرار و روح الأرواح براساس نظریه ترامتنیّت ژنت». پژوهشهای ادب عرفانی (گوهر گویا). سال چهاردهم، ش: 1، صص 29- 44.
__________________________________. (1400). «بررسی مناسبات بینامتنی در حکایتهای النوبة الثالثة کشف الأسرار و روح الأرواح بر اساس نظریۀ ژنت». پژوهشنامۀ ادبیات داستانی. دورۀ دهم، ش: 2، صص 123- 140.
میبدی (ابو الفضل رشید الدین میبدى). (1371). کشف الأسرار و عدة الأبرار. تحقیق و تصحیح: على اصغر حکمت. تهران: امیر کبیر.
نجار نوبری، عفت، و ایزدی شریف آباد، سکینه، و محسنی هنجی، فریده. (1402). «بررسی تطبیقی سبک روح الارواح سمعانی و کشف الاسرار میبدی». پژوهش های نقد ادبی و سبک شناسی. شمارۀ 54. صص 11-30.
همایی. جلال الدین (1388). فنون بلاغت و صناعات ادبی، تهران: اهورا.
References Afshār, Īraj. (1340). “A Possibility Concerning the Author of Kashf al-Asrār.” Yaghmā, year 14, no. 7. (In Persian). Garkānī, Muḥammad Ḥusayn Shams al-‘Ulamā. (1377). Abda‘ al-Badāyi‘. Research: Ḥusayn Ja‘farī. Tabrīz: Alburz. (In Persian). Khānlarī, Zahrā. (1348). Farhang-i Adabīyāt-i Fārsī. Tehrān: Zar. (In Persian). Iʿtiṣām, Ḥāmid. (1388). “A Search in the Sources of Kashf al-Asrār.” Maʿārif, no. 68, pp. 44‑68. (In Persian). Mahdavī, Batūl, Farzād Bālū, and Sayyidah ʿĀrifah Mūsavī Sangdihī. (1399). “An Examination of the Shared Narratives of al-Nawbat al-Thālithah in Kashf al-Asrār and Rawḥ al-Arwāḥ Based on Genette’s Theory of Transtextuality.” Pizhūhish-hā-yi Adab-i ʿIrfānī (Guhar-i Gūyā), year 14, no. 1, pp. 29‑44. (In Persian). Mahdavī, Batūl, Farzād Bālū, and Sayyidah ʿĀrifah Mūsavī Sangdihī. (1400). “An Examination of Intertextual Relations in the Narratives of al-Nawbat al-Thālithah in Kashf al-Asrār and Rawḥ al-Arwāḥ Based on Genette’s Theory.” Pizhūhishnāmah-yi Adabiyyāt-i Dāstānī, vol. 10, no. 2, pp. 123‑140. (In Persian). Meybodī (Abu al-Faḍl Rashīd al-Dīn Meybodī). (1371). Kashf al-Asrār va ‘Uddah al-Abrār. Research: Alī Aṣghar Ḥikmat. Tehrān: Amīr Kabīr (In Persian). Māzandarānī, Muḥammad Hādī ibn Muḥammad Ṣāliḥ. (1376). Anwār al-Balāghah (dar Funūn-i Ma‘ānī, Bayān va Badī‘). Research: Muḥammad Alī Ghulāmī Nizhād. Tehrān: Qiblah. (In Persian). Mustamlī (Ismā‘īl Mustamlī Bukhārī). (1363). Sharḥ al-Ta‘arruf li-Madhhab al-Taṣawwuf. Research: Muḥammad Rushan. Tehrān: Asāṭīr. (In Persian). Qushayrī (Abu al-Qāsim ‘Abd al-Karīm al-Qushayrī). (2008). Nahw al-Qulūb. Research: Aḥmad ‘Alam al-Dīn al-Jundī. Al-Qāhirah: al-Hay’ah al-Miṣrīyah al-‘Āmmah lil-Kitāb. (In Persian). Sam‘ānī, Aḥmad. (1384). Rawḥ al-Arwāḥ fī Sharḥ Asmā’ al-Malik al-Fattāḥ. Research: Najīb Māyil Haravī. Tehrān: ‘Ilmī va Farhangī. (In Persian). Shafīʿī Kadkanī, Muḥammad Riḍā. (1388). “Pīr-i Harī is Other than Khwājah ʿAbd Allāh Anṣārī.” Nāmah-yi Bahāristān, year 10, pp. 185‑192. (In Persian). Solamī, Abū ‘Abd al-Raḥmān Muḥammad ibn al-Ḥusayn. (1369). Majmū‘ah-yi Āthār al-Salmī. Tehrān: Markaz-i Nashr-i Dānishgāhī. (In Persian). Taftāzānī, Sa‘d al-Dīn. (1388). Mukhtaṣar al-Ma‘ānī. Qum: Dār al-Fikr. (In Persian). Humāyī, Jalāl al-Dīn. (1388). Funūn-i Balāghat va Ṣanā‘āt-i Adabī. Tehrān: Ahurā. (In Persian). | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 45 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 27 |
||