| تعداد نشریات | 127 |
| تعداد شمارهها | 7,236 |
| تعداد مقالات | 77,613 |
| تعداد مشاهده مقاله | 161,073,321 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 120,780,703 |
هویت جمعی همگراساز در ایران امروز | ||
| مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران | ||
| مقاله 1، دوره 15، شماره 2، تیر 1405، صفحه 1-17 اصل مقاله (621.94 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jisr.2026.414672.1740 | ||
| نویسنده | ||
| سیدرحیم ابوالحسنی* | ||
| گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران | ||
| چکیده | ||
| هویت جمعی یکی از عوامل مؤثر در شکلگیری همگرایی یا واگرایی اجتماعی و سیاسی در جوامع معاصر به شمار میرود. در ایران نیز به دلیل وجود الگوهای متنوع هویتی، همواره این پرسش مطرح بوده است که کدامیک از گونههای هویت جمعی ظرفیت بیشتری برای تقویت انسجام و همبستگی ملی دارند. پژوهش حاضر با هدف بررسی تطبیقی الگوهای مختلف هویت جمعی در ایران، از روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد تطبیقی بهره گرفته است. دادههای پژوهش از منابع کتابخانهای شامل کتابها، مقالات علمی و مطالعات مرتبط با هویت، ملتسازی و انسجام اجتماعی گردآوری شدهاند. برای مقایسه گونههای مختلف هویت جمعی، چارچوبی تحلیلی مبتنی بر شش مؤلفه «ایده مرکزی»، «منبع مشروعیت»، «سطح تعلق»، «ارکان سازنده»، «کارکرد انسجامبخش» و «وضعیت تعادل» طراحی و بر مبنای آن هویتهای قومی، مذهبی، فراملی، ملیگرایانه و ایرانی ـ اسلامی مورد بررسی قرار گرفتند. یافتههای پژوهش نشان میدهد که الگوهای هویتی تکساحتی، به دلیل تأکید بر بخشی از مؤلفههای هویتی و نادیده گرفتن برخی ابعاد تاریخی، فرهنگی یا اجتماعی، با محدودیتهایی در ایجاد همگرایی پایدار در جوامع متکثر مواجه هستند. در مقابل، هویت ایرانی ـ اسلامی به دلیل برخورداری همزمان از عناصر تاریخی، فرهنگی و دینی، از ظرفیت بیشتری برای ایجاد پیوند میان گروههای مختلف اجتماعی و تقویت احساس تعلق ملی برخوردار است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که کارآمدی این الگوی هویتی در تقویت انسجام ملی، بیش از هر چیز به توانایی آن در ایجاد تعادل میان مؤلفههای مختلف هویتی و سازگاری با تحولات اجتماعی وابسته است. از این رو، حفظ و بازتفسیر مستمر این چارچوب هویتی میتواند در تقویت همبستگی اجتماعی و کاهش زمینههای واگرایی در جامعه ایران نقش مؤثری ایفا کند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| ایران؛ هویت ملی؛ هویت قومی؛ هویت شیعی؛ هویت امتی؛ هویت فراملی؛ همگرایی؛ واگرایی | ||
| مراجع | ||
|
آشنا، حسامالدین و روحانی، محمدرضا (۱۳۸۹). هویت فرهنگی ایرانیان از رویکردهای نظری تا مؤلفههای بنیادی. تحقیقات فرهنگی ایران، ۳(۴)، ۱۵۷–۱۸۴.
اشرف نظری، علی (۱۳۸۶). ناسیونالیسم و هویت ایرانی: مطالعه موردی دوره پهلوی اول. پژوهش حقوق عمومی، ۹(۲۲)، ۱۴۱–۱۷۳.
افرا، هادی و فیضآبادی، رضا (۱۳۹۲). تبارشناسی مفهوم هویت در گفتمانهای سیاسی ایران معاصر. علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد، ۱۰، ۱–۲۲.
امامجمعهزاده، سیدجواد؛ نجاتپور، مجید؛ زنگنه، حمید و زرینکاویانی، بهروز (۱۳۸۹). ایران فرهنگی: تعامل یا تقابل با هویت غرب. غربشناسی بنیادی، ۱(۲)، ۱۵–۳۷.
امیرخانی، کاوه و فتحعلیان، غلامرضا (۱۳۹۴). هویت شیعی ایرانیان: هویت پایدار. فصلنامه مطالعات ملی، ۱۶(۲)، ۲۱–۳۶.
حسینیفرد، علی؛ روانبد، امین و زارعی، غفار (۱۴۰۳). تأثیر همگرایی قوای سهگانه بر توسعه پایدار جمهوری اسلامی ایران. جغرافیا و برنامهریزی منطقهای، ۱۴(۵۷)، ۵۹۹–۶۱۴. 10.22034/jgeoq.2024.225142.2407
حیدری، شقایق (۱۳۹۶). سنجش هویت جمعی ایرانیان؛ با تأکید بر مؤلفه دینداری. مطالعات ملی، ۱۸(۲)، ۳–۲۳.
خانی، حسین (۱۳۹۴). امتگرایی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران؛ تطبیق دکترینهای «امالقرای» و تعامل فزاینده. پژوهشهای راهبردی سیاست، ۳(۸)، ۹–۳۰.
دیلمقانی، میترا و قاسمی، بهزاد (۱۳۹۷). تبیین مفهومی همبستگی ملی بر اساس مؤلفههای هویت ملی. فصلنامه مطالعات ملی، ۱۹(۷۶)، ۲۱–۳۹.
رستمی، لقمان (۱۴۰۳). بررسی آثار عناصر مذهبی هویتی بر هویت ملی ایران. مطالعات سیاسی بینالنهرین، ۳(۳)، ۳۲۷–۳۵۶.
رستمی، مسعود و زیباکلام، صادق (۱۳۹۷). تبارشناسی ایدئولوژی ناسیونالیسم باستانگرا و دیگریسازی. پژوهشهای سیاسی جهان اسلام، ۸(۲۸)، ۲۰۹–۲۳۳.
رودگر، نرجس (۱۴۰۰). شاخصههای عقلانیت شیعی در مواجهه با عقلانیت مدرن در مقایسه با عقلانیتهای اسلامی غیرشیعی. مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، ۲۵(۸۸)، ۹۲۷–۹۴۶. 10.22034/ksiu.2021.1146
زهیری، علیرضا (۱۳۹۶). هویت حوزهای و انقلابیبودن بهمثابه امر سیاسی. بحرانپژوهی جهان اسلام، ۴(۳)، ۱۰۳–۱۳۲. 10.2783.4999/QJPR.2003.1108.085
سرحدی قهری، امین (۱۴۰۰). دولت، نظم حقوقی و قانونگذاری توسعه در ایران: پژوهشی در جامعهشناسی حقوقی توسعه در دوره جمهوری اسلامی. رساله دکتری، دانشگاه قم.
سلیمی، حسین (۱۳۸۶). نگرشی سازهانگارانه به هویت ملی در ایران. فصلنامه مطالعات ملی، ۸(۳۱)، ۳۱–۵۳.
شعبانلو، مصطفی (۱۴۰۲). همبستگی ملی و هویت ایرانی؛ با نگاهی به حوادث اخیر. فصلنامه تحلیل و تبیین، ۲(۴)، ۵–۱۲.
صمدی، پروین (۱۴۰۰). هویت ایرانی-اسلامی و بیداری اسلامی بر پایه خردگرایی. پژوهشنامه معارف، ۱۲(۴۵)، ۲۳–۴۰.
طرفداری، منصور (۱۳۸۵). هویت ایرانی و بیداری اسلامی بر پایه خردگرایی. مطالعات ملی، ۷(۲۵)، ۱۲۱–۱۴۲.
طرفداری، منصور (۱۴۰۰). بررسی ارتباط بین باستانگرایی و ملیگرایی از عصر ناصری تا پایان پهلوی اول (۱۲۲۷–۱۳۲۰ ه.ش/۱۸۴۸–۱۹۴۱ م). پژوهشنامه تمدن ایرانی، ۳(۱)، ۱۳۲–۱۵۷.
عشایری، طاها؛ ذوالفقاری، اکبر؛ نامیان، فاطمه و حسینزاده، الهام (۱۳۹۷). تبیین جامعهشناختی هویت ملی ایرانیان. مطالعات میانفرهنگی، ۱۳(۳۷)، ۳۷–۶۷.
عطارزاده، بهزاد (۱۳۹۹). تصویر تاریخی «هویت ملی ایرانی» در دوره باستان و دوره میانه. فصلنامه مطالعات ملی، ۲۱(۸۲)، ۴۷–۶۸.
علیپور، پروین و رشادی، منوچهر (۱۴۰۴). تحلیلی بر دگرگونیهای نگرشی در ایران: تداوم و تحول در گرایشهای سیاسی. پژوهشنامه متین، 27(108)، ۱۱۵–۱۴۰.https://doi.org/10.22034/matin.2023.423741.2217
قاسمی، بهزاد (۱۳۹۸). آرمان امنیت امت مسلمان در گفتمان انقلاب اسلامی: ضرورتها و چالشها. سیاست دفاعی، ۲۸(۱۰۸)، ۴۷–۷۴.
لطفآبادی، محسن (۱۳۹۲). بازخوانی نظری مفهوم «هویت». خردنامه، ۱۰، بهار و تابستان، سال چهارم.
مجتهدزاده، پیروز (۱۳۹۲). پیدایش هویت ایرانی و تطوّر مفهوم کشور State در ایران. پژوهشهای جغرافیای انسانی، ۴۵(۲)، ۱۲۱–۱۳۸.
مرادی بهمئی، علی (۱۴۰۴). جنگ و بازپیکربندی هویت ملی: تحلیل جامعهشناسی سیاسی جنگ ۱۲ روزه اسرائیل علیه ایران. فصلنامه علمی راهبرد سیاسی، ۹(۲)، ۱۶۷–۱۹۶.
مشهودی، علی؛ فلاحنژاد، علی و فلاح، محمد (۱۳۹۷). تأثیر گفتمان انقلاب اسلامی بر بیگانهستیزی ایرانیان. مطالعات سیاسی، ۱۰(۴۰)، ۱۶۹–۱۹۶.
نامبرادرشاد، فرهاد (۱۴۰۲). تأملی در جایگاه امتباوری و ملتگرایی در جمهوری اسلامی ایران. تاریخنامه انقلاب، ۷(۲)، ۱۳۹–۱۶۲. https://doi.org/10.22034/te.2023.181935
Afra, H., & Feyzabadi, R. (2013). Genealogy of the concept of identity in contemporary Iranian political discourses. Social Sciences of Ferdowsi University of Mashhad, 10, 1–22. (In Persian).
AliPoor, P., & Rashadi, M. (2025). An analysis of attitudinal transformations in Iran: Continuity and change in political orientations. Matin Research Journal, 27(108), 115–140. https://doi.org/10.22034/matin.2023.423741.2217 (In Persian).
Amirkhani, K., & Fathalian, G. R. (2015). The Shiite identity of Iranians: A sustainable identity. National Studies Quarterly, 16(2), 21–36. (In Persian).
Anderson, B. (2006). Imagined communities: Reflections on the origin and spread of nationalism (Rev. ed.). Verso Books.
Ashayeri, T., Zolfaghari, A., Namian, F., & Hosseinzadeh, E. (2018). A sociological explanation of Iranian national identity. Intercultural Studies, 13(37), 37–67. (In Persian).
Ashna, H., & Rouhani, M. R. (2010). Cultural identity of Iranians: From theoretical approaches to fundamental components. Iranian Cultural Research, 3(4), 157–184. (In Persian).
Ashraf Nazari, A. (2007). Nationalism and Iranian identity: A case study of the First Pahlavi period. Public Law Research, 9(22), 141–173. (In Persian).
Attarzadeh, B. (2020). Historical representation of Iranian national identity in the ancient and medieval periods. National Studies Quarterly, 21(82), 47–68. (In Persian).
Bamberg, M., & Georgakopoulou, A. (2022). Small stories research: Identity and positioning. John Benjamins.
Bamberg, M., Demuth, C., & Watzlawik, M. (Eds.). (2021). The Cambridge handbook of identity. Cambridge University Press.
Deylameghani, M., & Ghasemi, B. (2018). A conceptual explanation of national solidarity based on the components of national identity. National Studies Quarterly, 19(76), 21–39. (In Persian).
Emamjomehzadeh, S. J., Nejatpour, M., Zangeneh, H., & Zarrinkaviani, B. (2010). Cultural Iran: Interaction or confrontation with Western identity. Fundamental West Studies, 1(2), 15–37. (In Persian).
Ghasemi, B. (2019). The ideal of security for the Muslim Ummah in the discourse of the Islamic Revolution: Necessities and challenges. Defense Policy, 28(108), 47–74. (In Persian).
Ghiglino, C., & Tabasso, D. (2024). Identity, social mobility, and development. Journal of Economic Behavior & Organization, 218, 1–15.
Heydari, S. (2017). Measuring the collective identity of Iranians with an emphasis on religiosity. National Studies, 18(2), 3–23. (In Persian).
Hobsbawm, E. (1990). Nations and nationalism since 1780: Programme, myth, reality. Cambridge University Press.
Holtug, N., & Uslaner, E. M. (2021). National identity and social cohesion. Oxford University Press.
Hosseinifard, A., Ravanbod, A., & Zarei, G. (2024). The impact of convergence among the three branches of government on sustainable development in the Islamic Republic of Iran. Regional Geography and Planning, 14(57), 599–614. 10.22034/jgeoq.2024.225142.2407 (In Persian).
Jenkins, R. (2018). Social identity (4th ed.). Routledge.
Kaplan, S. (2009). Identity in fragile states: Social cohesion and state building. Development, 52(4), 466–472.
Khani, H. (2015). Ummah-oriented approach in the foreign policy of the Islamic Republic of Iran: A comparison of the “Umm al-Qura” and increasing interaction doctrines. Strategic Policy Research, 3(8), 9–30. (In Persian).
Lotfabadi, M. (2013). A theoretical reconsideration of the concept of identity. Kheradnameh, 10, Spring–Summer, Fourth Year. (In Persian).
Lupina-Wegener, A. (2026). Dynamics of national divergence in contemporary governance. International Journal of Social Sciences, 15(1), 5–12.
Mashhudi, A., Fallahnejad, A., & Fallah, M. (2018). The impact of the Islamic Revolution discourse on anti-foreign sentiment among Iranians. Political Studies, 10(40), 169–196. (In Persian).
Mojtahedzadeh, P. (2013). The emergence of Iranian identity and the evolution of the concept of the state in Iran. Human Geography Research, 45(2), 121–138. (In Persian).
Moradi Bahmaei, A. (2025). War and the reconfiguration of national identity: A political sociology analysis of the 12-day war between Israel and Iran. Political Strategy Scientific Quarterly, 9(2), 167–196. (In Persian).
Mounk, Y. (2023). The identity trap: A story of ideas and power in our time. Penguin Press.
Nambaradarshad, F. (2023). Reflections on the position of Ummah-oriented and nation-oriented approaches in the Islamic Republic of Iran. Revolution History Journal, 7(2), 139–162.https://doi.org/10.22034/te.2023.181935 (In Persian).
Oyserman, D. (2019). Identity-based motivation. Oxford University Press.
Rostami, L. (2024). Examining the effects of religious identity elements on Iran’s national identity. Mesopotamian Political Studies, 3(3), 327–356. (In Persian).
Rostami, M., & Zibakalam, S. (2018). Genealogy of ancient nationalist ideology and the construction of the “other”. Political Studies of the Islamic World, 8(28), 209–233. (In Persian).
Rudgar, N. (2021). Characteristics of Shiite rationality in confronting modern rationality in comparison with non-Shiite Islamic rationalities. Epistemological Studies in the Islamic University, 25(88), 927–946. 10.22034/ksiu.2021.1146 (In Persian).
Salimi, H. (2007). A constructivist approach to national identity in Iran. National Studies Quarterly, 8(31), 31–53. (In Persian).
Samadi, P. (2021). Iranian-Islamic identity and Islamic awakening based on rationalism. Marefat Research Journal, 12(45), 23–40. (In Persian).
Sarhadi Ghahri, A. (2021). State, legal order, and development legislation in Iran: A socio-legal study of development in the Islamic Republic era (Doctoral dissertation, University of Qom). (In Persian).
Sato, K. (2025). The political psychology of national identity and public interest. Global Policy Review, 12(1), 1–10.
Scheepers, D., & Ellemers, N. (2020). Social identity theory. Oxford University Press.
Shabanlou, M. (2023). National solidarity and Iranian identity: A perspective on recent events. Analysis and Explanation Quarterly, 2(4), 5–12. (In Persian).
Stets, J. E., & Burke, P. J. (2020). Identity theory and social identity theory. Oxford University Press.
Tarafdari, M. (2006). Iranian identity and Islamic awakening based on rationalism. National Studies, 7(25), 121–142. (In Persian).
Tarafdari, M. (2021). Examining the relationship between ancientism and nationalism from the Naseri era to the end of the First Pahlavi period (1848–1941). Iranian Civilization Research Journal, 3(1), 132–157. (In Persian).
Wright, S., et al. (2026). Social harmony and inter-ethnic cooperation in transition periods. Sociological Research Quarterly, 41(2), 1–14.
Yalçın, S. (2025). The dialectics of individual consciousness and social structure. Journal of Contemporary Philosophy, 19(3), 210–225.
Zahayri, A. (2017). Seminary identity and revolutionaryness as a political phenomenon. Islamic World Crisis Studies, 4(3), 103–132. 10.2783.4999/QJPR.2003.1108.085 (In Persian).
Zheng, Y. (2025). National convergence and the logic of modern states. Academic Press. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 98 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 94 |
||