| تعداد نشریات | 127 |
| تعداد شمارهها | 7,196 |
| تعداد مقالات | 77,227 |
| تعداد مشاهده مقاله | 157,217,993 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 118,403,668 |
مطالعۀ تطبیقی روایت مواجهۀ شاهعبّاس و نقطویان در منابع عصر صفوی(با تأکید بر افضلالتّواریخ خوزانی) | ||
| پژوهشهای علوم تاریخی | ||
| مقاله 2، دوره 18، شماره 1 - شماره پیاپی 41، اردیبهشت 1405، صفحه 25-56 اصل مقاله (1.53 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jhss.2025.401271.473839 | ||
| نویسندگان | ||
| عباس آداودی جلفائی1؛ رسول جعفریان* 2 | ||
| 1دانشجوی دکتری تاریخ ایران اسلامی، گروه تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، تهران، ایران. | ||
| 2استادگروه تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| پژوهش حاضر با عنوان «مطالعۀ تطبیقی روایت مواجهۀ شاهعبّاس و نقطویان در منابع عصر صفوی»، درصدد است که با مقایسۀ گزارش خوزانی و سه مورّخ دیگرِ این دوره، اطّلاعاتِ منحصربهفردِ موجود در گزارش این مورّخان و نیز وجوه تشابه و تمایز روایت آنان را آشکار سازد تا مشخّص گردد که مطالعۀ تطبیقی این منابع، چگونه منجر به ارائۀ دیدگاههای متنوّع در تبیین ماجرای نقطویان و شکلگیریِ تفسیرهای متناقض در ذهن مخاطب میشود.طریقت نقطویّه در سال ۸۰۰ق توسّط محمود پسیخانی پایهگذاری شد و دامنۀ فعّالیّت آن در عصر صفویّه هم تداوم یافت؛ چنانکه میتوان در دورۀ شاهاسماعیل نشانههایی از همکاری آنان با نزاریانِ محمّدشاهی را مشاهده کرد و دورۀ شاهطهماسب نیز با برخوردِ خشونتآمیزِ وی در قبال نقطویان همراه بود. در باب عصر سلطنت شاهعبّاس باید گفت که مورّخان این دوره هرکدام به نحوی ماجرای برخورد شاه و نقطویان را در متن خود بازتاب دادهاند که از میان آنان، روایت خوزانی در هیچیک از تحقیقات پژوهشگران مورد توجّه قرار نگرفته است. نتایج این نوشتار حاکی از آن است که خوزانی در مواردی نظیرِ نقشِ کلیدیِ عنایتکل صفاهانی در برخورد با نقطویان، ذکر علمای حاضر در محکمۀ درویشخسرو و بازنماییِ صحنۀ قتلعامِ نقطویانِ قزوین، روایت منحصربهفردی ارائه کردهاست. از سوی دیگر، تصویرسازی از صحنۀ دستگیریِ درویشخسرو، ایرادِ اتّهام فسادِ اخلاقی به یوسفی ترکشدوز، کاربردِ ادبیّات طنزآلود و بازتاب عقیدۀ تناسخ در روایت، از جمله مواردی است که در نوشتۀ برخی مورّخان دیده میشود، امّا متن خوزانی فاقد آن است. همچنین در مقدّمهچینیِ مورّخان برای ورود به بدنۀ اصلیِ روایت و مسائلی مانند گرویدنِ شاهعبّاس به طریقت نقطویّه، چگونگیِ آگاهیِ شاه از انحرافات نقطویان، زماننگاریِ وقایعِ مرتبط با آنان، کیفیّتِ اثباتِ اتّهامِ درویشخسرو در محکمه، نحوۀ گزینشِ یوسفی ترکشدوز برای مقام پادشاهی و داوری ارزشی دربارۀ وی، تشابهات و تمایزاتی بین گزارش خوزانی و سایر مورّخان وجود دارد. نهایتاً نگارندۀ این پژوهش برآن است که فروکشکردنِ تعصّباتِ ایدئولوژیک در اثرِ گذرِ زمان و عدمِ واهمۀ خوزانی از دستگاهِ سیاسیِ صفویان به دلیل حضور در هندوستان، به او این فرصت را داده تا ماجرای مذکور را با نگاه واقعبینانهتر و مستقلتری نسبت به سه منبع دیگر مورد توجّه قرار دهد | ||
| کلیدواژهها | ||
| مطالعۀ تطبیقی؛ خوزانی؛ شاهعبّاس؛ نقطویان درویشخسرو؛ یوسفی ترکشدوز | ||
| مراجع | ||
|
استنفورد، مایکل(1400)، درآمدی بر فلسفۀ تاریخ، ترجمۀ احمد گلمحمّدی، تهران: نشر نی.
اسفندیار، کیخسرو بن آذرکیوان(1362)، دبستان مذاهب، به کوشش رحیم رضازادۀ ملک، تهران: کتابخانۀ طهوری.
افوشتهای، محمود بن هدایتالله(1399)، نقاوةالآثار فی ذکرالأخیار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
اوحدی بلیانی، محمّد بن محمّد(1389)، عرفاتالعاشقین و عرصاتالعارفین، به کوشش ذبیحالله صاحبکار و آمنه فخراحمد، تهران: میراث مکتوب.
اورنگآبادی، شاهنوازخان(1891)، مآثرالامرا، تصحیح مولوی میرزا اشرف علی، کلکته: انجمن آسیایی بنگال.
ایمان، رحمعلیخان(1386)، منتخباللّطایف، به کوشش مهدی علیزاده و حسین علیزاده، تهران: طهوری.
بدائونی، عبدالقادر بن ملوکشاه(1380)، منتخبالتّواریخ، تصحیح توفیق هاشمپور سبحانی و احمد علی صاحب، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
تتوی، احمد بن نصرالله؛ آصفخان قزوینی، جعفر بن بدیعالزّمان(1382)، تاریخ اَلفی، تصحیح غلامرضا طباطبایی مجد، تهران: علمی و فرهنگی.
جنابذی، میرزابیگ بن حسن(1378)، روضةالصّفویه، به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
جهانگیر گورکانی، نورالدّین محمّد(1359)، جهانگیرنامه: توزک جهانگیری، به کوشش محمّد هاشم، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
خوزانی، فضلی بن زینالعابدین، افضلالتّواریخ، نسخۀ خطی DD.5.6، دانشگاه کمبریج.
داراشکوه، محمّد بن شاهجهان(1352)، حسناتالعارفین، تصحیح سیّدمخدوم رهین، تهران: ویسمن.
دهدار شیرازی، محمّد بن محمود(1375)، رسائل دهدار، به کوشش محمّدحسین اکبری ساوی، تهران: نشر نقطه- میراث مکتوب.
شاردن، ژان(1374)، سفرنامۀ شاردن، ترجمۀ اقبال یغمایی، تهران: انتشارات توس.
عبّاسی، محمّد(1338)، کلّیّات آثار پارسی حکیم عمر خیّام، تهران: کتابفروشی بارانی.
عبدالرّشید، سرهنگ خواجه(1981)، تذکّرۀ شعرای پنجاب، به کوشش محمّد معزالدّین، لاهور: آکادمی اقبال پاکستان.
علّامی، ابوالفضل بن مبارک(2005)، آئین اکبری، تصحیح سیّداحمد دهلوی، علیگَره: دانشگاه مسلمان علیگَره.
فخرالزّمانی قزوینی، عبدالنّبی بن خلفبیگ(1340)، تذکّرۀ میخانه، به کوشش احمد گلچینمعانی، تهران: اقبال.
لکهنوی، آفتابرای(1355)، تذکّرۀ ریاضالعارفین، به کوشش حسامالدیّن راشدی، تهران: مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.
معصومعلیشاه، محمّدمعصوم بن زینالعابدین(1345)، طرائقالحقائق، تصحیح محمّدجعفر محجوب، تهران: کتابخانۀ سنایی.
منجّم یزدی، ملاجلالالدّین بن عبدالله(1400)، تاریخ عبّاسی(روزنامۀ ملاجلال)، تصحیح مقصودعلی صادقی، تهران: نگارستان اندیشه.
منشی ترکمان، اسکندربیگ(1382)، عالمآرای عبّاسی، تصحیح ایرج افشار، تهران: امیر کبیر.
________________، عالمآرای عبّاسی، نسخۀ شمارۀ 2096، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی.
________________، عالمآرای عبّاسی، نسخۀ شمارۀ 817541، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی.
منشی قمی، قاضی احمد بن حسین(1394)، خلاصةالتّواریخ، تصحیح احسان اشراقی، تهران: دانشگاه تهران.
نهاوندی، عبدالباقی بن خواجهبابا(1931)، مآثر رحیمی، تصحیح محمّد هدایت حسین، کلکته: انجمن آسیایی بنگال.
واله داغستانی، علیقلی بن محمّدعلی(1390)، تذکّرۀ ریاضالشّعرا، تصحیح ابوالقاسم رادفر و گیتا اشیدری، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگى.
وحید قزوینی، محمّدطاهر بن محمّدحسین(1383)، تاریخ جهانآرای عبّاسی، تصحیح سیّدسعید میرمحمّدصادق، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی. Abd al-Rashid, Colonel Khwaja. (1981). Tazkira-yi Shu‘arā-yi Panjab (Memoirs of the Poets of Punjab). Edited by Mohammad Mu‘izz al-Din. Lahore: Iqbal Academy Pakistan. [In Persian]. Abbasi, Mohammad. (1959). Collected Persian Works of Omar Khayyam. Tehran: Barani Bookstore. [In Persian]. Afushta’i, Mahmūd ibn Hedayatollah. (2020). Naqāwat al-Āthār fī Dhikr al-Akhyār (The Quintessence of Good Men). Edited by Ehsan Eshrāqi. Tehran: Elmi va Farhangi. [In Persian]. Allami, Abu al-Fazl ibn Mubarak(1939), The Akbar Nama, Translated From The Persian by Henry Beveridge, The Asiatic Society, Calcutta. ———. (2005). A’in-i Akbari (Institutes of Akbar). Edited by Sayyid Ahmad Dehlavi. Aligarh: Aligarh Muslim University. [In Persian]. Aurangabadi, Shah Nawaz Khan. (1891). Ma’āsir al-Umara (Memoirs of the Nobles). Edited by Mirza Ashraf Ali. Calcutta: Asiatic Society of Bengal. [In Persian]. Badauni, ‘Abd al-Qādir ibn Malukshah. (2001). Muntakhab al-Tawārīkh (Selection of Chronicles). Edited by Tofigh Hashimpour-Subhani and Ahmad Ali Sahib. Tehran: Society for the Appreciation of Cultural Works and Figures. [In Persian]. Chardin, Jean. (1995). The Travels of Chardin in Persia. Translated by Eghbal Yaghmaei. Tehran: Toos Publications. [In Persian]. Darā Shukoh, Mohammad ibn Shah Jahan. (1973). Hasanāt al-‘Ārifīn (Virtues of the Gnostics). Edited by Seyed Makhdoom Rahin. Tehran: Weisman. [In Persian]. Dehdar Shirazi, Mohammad ibn Mahmoud. (1996). Rasā’il-e Dehdar (Treatises of Dehdar). Edited by Mohammad Hossein Akbari Savi. Tehran: Naqteh – Mirāth-e Maktub. [In Persian]. Eiman, Rahm Ali Khan. (2007). Muntakhab al-Latāyef (Selection of Delicacies). Edited by Mehdi Alizadeh and Hossein Alizadeh. Tehran: Tahuri. [In Persian]. Esfandiyar, Keykhosrow ibn Azar Keyvan. (1983). Dabestan-e Mazahib (School of Religions). Edited by Rahim Reza-zadeh Malek. Tehran: Tahuri Library. [In Persian]. Fakhr al-Zamāni Qazvini, ‘Abd al-Nabi ibn Khalaf Beg. (1961). Tazkira-yi Meykhaneh (Memoirs of the Tavern). Edited by Ahmad Golchin Ma‘ani. Tehran: Eqbāl. [In Persian]. Jahangir Gurkani, Nur al-Din Mohammad. (1980). Jahangir-nama (Tuzuk-e Jahangiri). Edited by Mohammad Hashem. Tehran: Bonyad-e Farhang-e Iran. [In Persian]. Janabazī, Mirza Beg ibn Hasan. (1999). Rawzat al-Safaviyya (The Safavid Garden). Edited by Gholamreza Tabatabaei Majd. Tehran: Dr. Mahmoud Afshar Foundation. [In Persian]. Khuzāni, Fazli ibn Zayn al-‘Ābidīn. Afṣal al-Tavārīkh (The Best of Chronicles). Manuscript DD.5.6, Cambridge University Library. [In Persian]. Lakhnavi, Aftab Rai. (1976). Tazkira-yi Riyāz al-‘Ārifīn (Memoirs of the Garden of Mystics). Edited by Hissam al-Din Rashidi. Tehran: Center for the Study of Persian Culture of Iran and Pakistan. [In Persian]. Ma‘sūm ‘Alīshāh, Mohammad Ma‘sūm ibn Zayn al-‘Ābidīn. (1966). Tarāyeq al-Haqāyeq (The Paths of Truths). Edited by Mohammad Jafar Mahjub. Tehran: Sanā’i Library. [In Persian]. Monshi Qomi, Qazi Ahmad ibn Hossein. (2015). Kholāsat al-Tawārīkh (Summary of Chronicles). Edited by Ehsan Eshrāqi. Tehran: University of Tehran Press. [In Persian]. Monshi Torkaman, Eskandar Beg. (2003). Ālam-ārā-yi ‘Abbāsi (The World-Adorning of Abbas). Edited by Iraj Afshar. Tehran: Amir Kabir. [In Persian]. ———. ‘Ālam-ārā-yi ‘Abbāsi, Manuscript No. 2096, National Archives and Library of Iran. [In Persian]. ———. ‘Ālam-ārā-yi ‘Abbāsi, Manuscript No. 817541, National Archives and Library of Iran. [In Persian]. Munajjim Yazdi, Mulla Jalal al-Din ibn ‘Abdullah. (2021). Tārīkh-e ‘Abbāsi (The ‘Abbasi Chronicle / Ruznamah-yi Mulla Jalal). Edited by Maqsud Ali Sadeqi. Tehran: Negarestan-e Andisheh. [In Persian]. Nahavandi, ‘Abd al-Baqi ibn Khwaja Baba. (1931). Ma’āsir-i Rahimi (The Deeds of Rahim Khan). Edited by Mohammad Hidayat Hussain. Calcutta: Asiatic Society of Bengal. [In Persian]. Ohadi Balyani, Mohammad ibn Mohammad. (2010). ‘Arafāt al-‘Āsheqīn wa ‘Arasāt al-‘Ārefīn (The Mount of Lovers and the Courtyard of Mystics). Edited by Zabihollah Sahebkar and Ameneh Fakhr Ahmad. Tehran: Mirāth-e Maktub.[In Persian]. Stanford, Michael. (2021). An Introduction to the Philosophy of History. Translated by Ahmad Golmohammadi. Tehran: Nashr-e Ney. [In Persian]. Tattavi, Ahmad ibn Nasrallah and Asaf Khan Qazvini, Ja‘far ibn Badi‘ al-Zamān. (2003). Tārīkh-i Alfī (The Millennial History). Edited by Gholamreza Tabatabaei Majd. Tehran: Elmi va Farhangi. [In Persian]. Vahid Qazvini, Mohammad Taher ibn Mohammad Hossein. (2004). Tārīkh-e Jahān-ārā-yi ‘Abbāsi (The World-Adorning History of Abbas). Edited by Seyyed Saeed Mir Mohammad Sadeq. Tehran: Institute for Humanities and Cultural Studies. [In Persian]. Vāleh Daghestani, ‘Ali Quli ibn Mohammad ‘Ali. (2011). Tazkira-yi Riyāz al-Shu‘arā (Memoirs of the Garden of Poets). Edited by Abolqasem Rādfer and Gita Ashidari. Tehran: Institute for Humanities and Cultural Studies. [In Persian]. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 68 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 22 |
||