پیوندهای مفید
اخبار و اعلانات
آمار
| تعداد نشریات | 127 |
| تعداد شمارهها | 7,195 |
| تعداد مقالات | 77,225 |
| تعداد مشاهده مقاله | 157,162,669 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 118,376,440 |
تحلیل کارکرد نمادین و جادویی استخوان بهمثابۀ حامل نیروی مرگ و باززایی در اساطیر ایران | ||
| پژوهشهای انسانشناسی ایران | ||
| مقاله 11، دوره 15، شماره 2 - شماره پیاپی 28، اسفند 1404، صفحه 190-204 اصل مقاله (1.3 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/ijar.2026.407180.459954 | ||
| نویسندگان | ||
| سام طاهری طاری* 1؛ حمیدرضا خوارزمی2 | ||
| 1دانشجوی کارشناسی رشتۀ بازیگری، گروه هنرهای نمایشی، دانشکدۀ هنر و معماری صبا، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران. | ||
| 2دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران. | ||
| چکیده | ||
| هدف- هدف اصلی این پژوهش، واکاویِ نقشِ استخوان بهمنزلۀ عناصرِ نمادین و جادویی در اساطیرِ ایران و تحلیلِ کارکرد آن، در مقامِ سلاح، ابزارِ مرگآفرین و زندگیبخش است. این تحقیق میکوشد با اتکا بر روایتهای متنوع از فرهنگها، آیینها و اساطیرِ ایران و تطبیق آنها با ملل مختلف، نشان دهد که چگونه استخوان، بهعنوانِ پایدارترین بخشِ بدن و حامل جوهر مرگ؛ در تخیل اسطورهای بشر، به ابزاری برای قتل، انتقال نیرو، حفاظت، احضار و حتی باززایی تبدیل شده است. پژوهش همچنین به دنبال تبیین این نکته است که استفاده از استخوان بهعنوان سلاح، نه صرفاً عملی فیزیکی، بلکه بازتاب نوعی منطقِ جادویی، کیهانشناختی و آیینی است؛ منطقی که مرگ را نیرویی قابل هدایت و قابل بهرهبرداری میداند. افزون بر این، هدف پژوهش روشن ساختن این نکته است که چرا استخوان در بسیاری از اساطیر، دوگانهای از مرگ و تولد را تجسم میبخشد؛ یعنی چگونه ابزاری که از بدنِ مرده، باقی میماند، میتواند زمینهساز پیدایش جهان، خلق موجودات تازه، یا تقویت نیروی قهرمان شود. درنهایت، پژوهش حاضر میکوشد با تحلیل تطبیقی نمونههای اساطیری، جایگاه ویژهی استخوان را در چرخه تولد، مرگ، باززایی نشان داده و الگویی از باورهای مشترک میانفرهنگی، دربارۀ قدرت نهفته در استخوان ارائه دهد. روششناسی- این پژوهش بهصورت تحلیلیانجام شده و روایتهایی از اساطیر ایرانی را بررسی میکند که در آنها، سلاح، ابزار و مرگ و تولد به وسیلۀ استخوان، نقش برجستهای دارند. برای درک بهتر، مواردی از اساطیر جهان نیز ذکر شده. از این جهت، جهانی بودن نقش استخوان در اساطیر، ملموستر میشود؛ بنابراین، این مقاله علاوه بر تحلیل، به تطبیق نقش استخوان نیز پرداخته است. یافتهها- یافتههای این پژوهش نشان میدهد که استخوان در اساطیر فرهنگهای مختلف، عنصری نمادین و جادویی است که در مرز میان مرگ و زندگی قرار دارد. بررسی روایتها؛ آشکار ساخت که استخوان بهعنوان پایدارترین بخش بدن، حامل نیروی مرگ دانسته میشود و همین ویژگی سبب شده که در جادوهای شباهت، سرایت و انتشار، بهعنوان ابزار مرگآفرین بهکار رود. یافتهها همچنین نشان میدهد که استخوان در بسیاری از اساطیر، نقشی دوگانه دارد: از یک سو سلاحی مرگزا و وسیلۀ انتقال قدرتِ فراطبیعی است، مانند آروارۀ ماهی در نبردِ داراب. از سوی دیگر، مادهای حیاتبخش است که میتواند در آفرینشِ جهان یا زایشِ دوباره، نقش داشته باشد، مانند استودان، کیومرث یا در نقش سوزن. نتیجه- نتایج پژوهش، بیانگر آن است که استخوان در نقش سلاح، تجسم استفاده از مرگ برای غلبه بر مرگ است؛ یعنی نیروی مرگِ ذخیرهشده در استخوان، به دشمن منتقل میشود. همچنین در عمق مرگِ درونیِ استخوان، حیات و زندگی نیز در آن وجود دارد؛ به شکلی که مرگ و زندگی، جداناپذیر هستند و پیوندی عمیق میان آنها است. کارکردهای استخوان در اساطیر، مرگآفرینی، محافظت، باززایی و واسطهگری؛ الگوهایی مشترک، میان فرهنگهای مختلفاند و استخوان یکی از جهانشمولترین نمادها در درک اساطیریِ مرگ، قدرت و چرخۀ تولد، مرگ، تولد دوباره است | ||
| کلیدواژهها | ||
| استخوان؛ اسطوره؛ آشناسازی؛ جادو؛ مرگ | ||
| مراجع | ||
|
الیاده، میرچا. (1368). آیینها و نمادهای آشناسازی: رازهای زادن و دوباره زادن. ترجمۀ نصرالله زنگوئی. تهران: انتشارات آگه.
--------. (1387). شمنیسم: فنون کهن خلسه. ترجمۀ محمدکاظم مهاجری. تهران: ادیان.
اردستانی رستمی, حمیدرضا. (1395). بررسی و بازسازی متنی مانوی (MIK III4970) (از جهان مادّه تا بهشت روشنی). مجله مطالعات ایرانی. (30) 15، 19-40.
اوشیدری، جهانگیر. (1378). دانشنامۀ مزدیسنا: واژهنامۀ توضیحی آیین زرتشت. چاپ دوم. تهران: مرکز.
پورداوود، ابراهیم. (1377). یشتها. جلد 2. تهران: اساطیر.
حیدری، حسن؛ صادقپور مبارکه، مژگان. (1398). اسطوره خون (بررسی برخی کارکردهای وابسته به خون و نمود آن در شاهنامه). ادبیات عرفانی و اسطورهشناختی. (55) 15، 140-107.
خوارزمی، حمیدرضا. (1396). تکوین و تحول چهرۀ قهرمان در اسطورهها و حماسۀ ملی ایران. تهران: اطلاعات.
رضی، هاشم. (1370). مرگ در دیانت زرتشتی. مجلۀ آینده. (17) 12-9، 194- 163.
شوالیه، ژان؛ گربران، آلن. (1384). فرهنگ نمادها. ترجمة سودابه فضایلی. جلد ۱. چاپ دوم. تهران: انتشارات جیحون.
----------------. (1384). فرهنگ نمادها. ترجمۀ سودابه فضایلی، جلد 2، چاپ دوم، تهران: انتشارات جیحون.
طرطوسی، ابوطاهر. دارابنامۀ طرطوسی به روایت ابوطاهر طرطوسی (قرن ششم هجری). به کوشش ذبیح الله صفا (1354). جلد 1، چاپ دوم، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
عزیزی پور، طاهره؛ خادمی ندوشن، فرهنگ. (1386). اهمیت استخوان در شناخت فرهنگ گذشته بشر. مدرس هنر. (2) 2، 61-57.
عزیزی فر، عباس. (1394). بررسی بنمایههای اساطیری در دارابنامه طرسوسی. متنشناسی ادب فارسی. (28) 4، 118-101.
عهد عتیق: کتابهای حکمت (بر اساس کتاب مقدس اورشلیم). ترجمۀ پیروز سیار. (1399). جلد 2 و 3، تهران: هرمس.
فاطمی منش، محمد. (1403). واکاوی و تحلیل باورهای اساطیری موجود در داستانها و افسانههای سیستانی. ادبیات عرفانی و اسطورهشناختی. (76) 20، 144- 115.
فردوسی، ابوالقاسم. شاهنامه. به کوشش جلال خالقی مطلق و محمود امید سالار. (1384). جلد ششم. نیویورک: بنیاد میراث ایران.
ملک شهمیرزادی، صادق. (1382). باستان شناسی ایران از آغاز تا سپیده دم شهرنشینی. چاپ دوم. تهران: انتشارات سازمان میراث فرهنگی.
مولانا، جلالالدین محمد بلخی. (1375). گزیدۀ مثنوی مولوی. تهران: انتشارات گلناز.
کیان، مریم. (1400). آثاری به شکل یا نقش انسان از جنس استخوان و عاج، مکشوفه از ایران باستان (بررسیِ موردیِ 10 اثر). دومین کنفرانس ملی دوسالانه باستان شناسی و تاریخ هنر ایران. 29 و 30 اردیبهشتماه، بابلسر: دانشگاه مازندران.
کیخامقدم، احمد. (1396). افسانههای کهن نیمروز. جلد 4. زاهدان: اوشیدا.
گلسرخی، ایرج. (1377). تاریخ جادوگری. تهران: نشر علم.
مسعود سعد سلمان. (1339). دیوان مسعود سعد سلمان. به تصحیح غلامرضا رشید یاسمی. تهران: پیروز.
یاحقی، محمدجعفر. (1391). فرهنگ اساطیر و داستانوارهها در ادبیات فارسی. چاپ چهارم. تهران: فرهنگ معاصر.
Ardestani Rostami, H. (2016/1395). Study and Reconstruction of a Manichaean Text (MIK III 4970): From the World of Matter to the Realm of Light. Journal of Iranian Studies. 15 (30), 19-40. (in Persian).
Birrell, A. (2006). Chinese myth and culture. Cambridge: McGuinness China Monographs. (In English).
Brinton, D. G. (1890). Folk-Lore of the Bones. The Journal of American Folklore, 3(8), 17–22. (in English).
Chevalier, J. & Gheerbrant, A. (2005/1384). Dictionnaire des symbols: mythes, reves, coutumes…. (S. Fazaeli, Trans.). Volume 1, 2nd ed, Tehran: Jeihoun. (In Persian).
--------------------------------------. (2005/1384). Dictionnaire des symbols: mythes, reves, coutumes…. (S. Fazaeli, Trans.). Volume 2, 2nd ed, Tehran: Jeihoun. (In Persian).
De Gubernatis, A. (1872). Zoological Mythology. Volume 1, Macmillan & co: New York. (In English).
Dixon-Kennedy, M. (1998). Encyclopedia of Russian and Slavic Myth and Legend. Santa Barbara, CA: ABC-CLIO. (In English).
Eliade, M. (1989/1368). Rites and symbols of initiation. (N. Zangoĕi, Trans.). Tehran: Agah. (In Persian).
------------. (2008/1387). Shamanism: Archaic Technigues of Ecstasy. (M. K. Mohajeri, Trans.). Tehran: Adian. (In Persian).
Elkin, A. P. (1938). The Australian Aborigines: How To Understand Them. Sydney, N.S.W: Angus & Robertson. (In English).
Evans, J. (2002). Māori Weapons in Pre-European New Zealand. Auckland: Reed Publishing. (In English).
Fatemimanesh, M. (2024). Exploring Mythological Beliefs in Sistani's Stories and Legends. Mytho-Mystic Literature Quarterly Journal. 20 (76), 115-144. (In Persian)
Frazer, J. G. (1925). The golden bough: A study in magic and religion (Abridged ed.). New York: The Macmillan Company. (In English).
Golsorkhi, E. (1998/1377). The History of Witchcraft. Tehran: Elm Publishing. (In Persian).
Jin, H. (1998). Narrative, visual model and dragon culture: A Narrative Analysis of Value Presentation in Two Movies Preferred by Chinese Adolescents. Academic dissertation, University of Helsinki, Faculty of Education. Helsinki: University of Helsinki. ISBN: 951-45-8342-6. (In English).
Kharazmi, H. (2017/1396). The Formation and Evolution of the Hero’s Image in Iranian Myths and National Epics. Tehran: Ettela’at. (In Persian).
Kikha-Moghadam, Ahmad. (2017). Ancient Myths of Nimrouz. Volume 4. Zahedan: Oshida
L'Ancien Testament: Les Livres Sapicntiaux (À Partir de la Bible de Jérusalem). (P. Sayar, Trans.). (2020/1399) Volume 2, Tehran: Hermes. (In Persian).
------------------------------------------------------------------------------------------------. (P. Sayar, Trans.). (2020/1399) Volume 3, Tehran: Hermes. (In Persian).
Lorenzen, D. N. (1972). The Kapalikas And Kalamukhas: Two Lost Shaivite Sects. Centre of Oriental Studies, EI Colegio De Mexico. New Delhi: Thomson Press. (In English).
Munch, P. A. (1926). Norse Mythology: Legends of Gods and Heroes. Translated from Norwegian by Sigurd Bernhard Hustvedt. New York: The American-Scandinavian Foundation. (In English).
Pour Davoud, E. (1998/1377). Introduction To The Yashts. Volume 2, Tehran: Asatir. (In Persian).
Rewi, P. (2005). Te Ao o te Whaikōrero. A thesis submitted for the degree of Doctor of Philosophy At the University of Otago. Dunedin: New Zealand. (In English).
Rice, T. T. (1991/1370). The Scythians. (R. Behzādī, Trans.). Tehran: Yazdan.
Tarsusi, A. T. The Darab-Nameh Of Tarsusi (Persian Text Of Vlth. Century A.H.). (Z. Safa, Edit.). (1977/1354). Volume 1, Tehran: B.T.N.K. (In Persian).
Tregear, E. (1973). The Maori Race. Wanganui: A.D. Willis. [I taia tuatahitia i te tau 1926.]. (In English).
Vyasa, V. (2012). The Complete Mahabharata: Adi Parva. Volume 1 to 12. Interpreted and compiled by RAMESH MENON. This digital edition published in 2012 e-ISBN: 978-81-291-2173-8. (In English).
الیاده، میرچا. (1368). آیینها و نمادهای آشناسازی: رازهای زادن و دوباره زادن. ترجمۀ نصرالله زنگوئی. تهران: انتشارات آگه.
--------. (1387). شمنیسم: فنون کهن خلسه. ترجمۀ محمدکاظم مهاجری. تهران: ادیان.
اردستانی رستمی, حمیدرضا. (1395). بررسی و بازسازی متنی مانوی (MIK III4970) (از جهان مادّه تا بهشت روشنی). مجله مطالعات ایرانی. (30) 15، 19-40.
اوشیدری، جهانگیر. (1378). دانشنامۀ مزدیسنا: واژهنامۀ توضیحی آیین زرتشت. چاپ دوم. تهران: مرکز.
پورداوود، ابراهیم. (1377). یشتها. جلد 2. تهران: اساطیر.
حیدری، حسن؛ صادقپور مبارکه، مژگان. (1398). اسطوره خون (بررسی برخی کارکردهای وابسته به خون و نمود آن در شاهنامه). ادبیات عرفانی و اسطورهشناختی. (55) 15، 140-107.
خوارزمی، حمیدرضا. (1396). تکوین و تحول چهرۀ قهرمان در اسطورهها و حماسۀ ملی ایران. تهران: اطلاعات.
رضی، هاشم. (1370). مرگ در دیانت زرتشتی. مجلۀ آینده. (17) 12-9، 194- 163.
شوالیه، ژان؛ گربران، آلن. (1384). فرهنگ نمادها. ترجمة سودابه فضایلی. جلد ۱. چاپ دوم. تهران: انتشارات جیحون.
----------------. (1384). فرهنگ نمادها. ترجمۀ سودابه فضایلی، جلد 2، چاپ دوم، تهران: انتشارات جیحون.
طرطوسی، ابوطاهر. دارابنامۀ طرطوسی به روایت ابوطاهر طرطوسی (قرن ششم هجری). به کوشش ذبیح الله صفا (1354). جلد 1، چاپ دوم، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
عزیزی پور، طاهره؛ خادمی ندوشن، فرهنگ. (1386). اهمیت استخوان در شناخت فرهنگ گذشته بشر. مدرس هنر. (2) 2، 61-57.
عزیزی فر، عباس. (1394). بررسی بنمایههای اساطیری در دارابنامه طرسوسی. متنشناسی ادب فارسی. (28) 4، 118-101.
عهد عتیق: کتابهای حکمت (بر اساس کتاب مقدس اورشلیم). ترجمۀ پیروز سیار. (1399). جلد 2 و 3، تهران: هرمس.
فاطمی منش، محمد. (1403). واکاوی و تحلیل باورهای اساطیری موجود در داستانها و افسانههای سیستانی. ادبیات عرفانی و اسطورهشناختی. (76) 20، 144- 115.
فردوسی، ابوالقاسم. شاهنامه. به کوشش جلال خالقی مطلق و محمود امید سالار. (1384). جلد ششم. نیویورک: بنیاد میراث ایران.
ملک شهمیرزادی، صادق. (1382). باستان شناسی ایران از آغاز تا سپیده دم شهرنشینی. چاپ دوم. تهران: انتشارات سازمان میراث فرهنگی.
مولانا، جلالالدین محمد بلخی. (1375). گزیدۀ مثنوی مولوی. تهران: انتشارات گلناز.
کیان، مریم. (1400). آثاری به شکل یا نقش انسان از جنس استخوان و عاج، مکشوفه از ایران باستان (بررسیِ موردیِ 10 اثر). دومین کنفرانس ملی دوسالانه باستان شناسی و تاریخ هنر ایران. 29 و 30 اردیبهشتماه، بابلسر: دانشگاه مازندران.
کیخامقدم، احمد. (1396). افسانههای کهن نیمروز. جلد 4. زاهدان: اوشیدا.
گلسرخی، ایرج. (1377). تاریخ جادوگری. تهران: نشر علم.
مسعود سعد سلمان. (1339). دیوان مسعود سعد سلمان. به تصحیح غلامرضا رشید یاسمی. تهران: پیروز.
یاحقی، محمدجعفر. (1391). فرهنگ اساطیر و داستانوارهها در ادبیات فارسی. چاپ چهارم. تهران: فرهنگ معاصر.
Ardestani Rostami, H. (2016/1395). Study and Reconstruction of a Manichaean Text (MIK III 4970): From the World of Matter to the Realm of Light. Journal of Iranian Studies. 15 (30), 19-40. (in Persian).
Birrell, A. (2006). Chinese myth and culture. Cambridge: McGuinness China Monographs. (In English).
Brinton, D. G. (1890). Folk-Lore of the Bones. The Journal of American Folklore, 3(8), 17–22. (in English).
Chevalier, J. & Gheerbrant, A. (2005/1384). Dictionnaire des symbols: mythes, reves, coutumes…. (S. Fazaeli, Trans.). Volume 1, 2nd ed, Tehran: Jeihoun. (In Persian).
--------------------------------------. (2005/1384). Dictionnaire des symbols: mythes, reves, coutumes…. (S. Fazaeli, Trans.). Volume 2, 2nd ed, Tehran: Jeihoun. (In Persian).
De Gubernatis, A. (1872). Zoological Mythology. Volume 1, Macmillan & co: New York. (In English).
Dixon-Kennedy, M. (1998). Encyclopedia of Russian and Slavic Myth and Legend. Santa Barbara, CA: ABC-CLIO. (In English).
Eliade, M. (1989/1368). Rites and symbols of initiation. (N. Zangoĕi, Trans.). Tehran: Agah. (In Persian).
------------. (2008/1387). Shamanism: Archaic Technigues of Ecstasy. (M. K. Mohajeri, Trans.). Tehran: Adian. (In Persian).
Elkin, A. P. (1938). The Australian Aborigines: How To Understand Them. Sydney, N.S.W: Angus & Robertson. (In English).
Evans, J. (2002). Māori Weapons in Pre-European New Zealand. Auckland: Reed Publishing. (In English).
Fatemimanesh, M. (2024). Exploring Mythological Beliefs in Sistani's Stories and Legends. Mytho-Mystic Literature Quarterly Journal. 20 (76), 115-144. (In Persian)
Frazer, J. G. (1925). The golden bough: A study in magic and religion (Abridged ed.). New York: The Macmillan Company. (In English).
Golsorkhi, E. (1998/1377). The History of Witchcraft. Tehran: Elm Publishing. (In Persian).
Jin, H. (1998). Narrative, visual model and dragon culture: A Narrative Analysis of Value Presentation in Two Movies Preferred by Chinese Adolescents. Academic dissertation, University of Helsinki, Faculty of Education. Helsinki: University of Helsinki. ISBN: 951-45-8342-6. (In English).
Kharazmi, H. (2017/1396). The Formation and Evolution of the Hero’s Image in Iranian Myths and National Epics. Tehran: Ettela’at. (In Persian).
Kikha-Moghadam, Ahmad. (2017). Ancient Myths of Nimrouz. Volume 4. Zahedan: Oshida
L'Ancien Testament: Les Livres Sapicntiaux (À Partir de la Bible de Jérusalem). (P. Sayar, Trans.). (2020/1399) Volume 2, Tehran: Hermes. (In Persian).
------------------------------------------------------------------------------------------------. (P. Sayar, Trans.). (2020/1399) Volume 3, Tehran: Hermes. (In Persian).
Lorenzen, D. N. (1972). The Kapalikas And Kalamukhas: Two Lost Shaivite Sects. Centre of Oriental Studies, EI Colegio De Mexico. New Delhi: Thomson Press. (In English).
Munch, P. A. (1926). Norse Mythology: Legends of Gods and Heroes. Translated from Norwegian by Sigurd Bernhard Hustvedt. New York: The American-Scandinavian Foundation. (In English).
Pour Davoud, E. (1998/1377). Introduction To The Yashts. Volume 2, Tehran: Asatir. (In Persian).
Rewi, P. (2005). Te Ao o te Whaikōrero. A thesis submitted for the degree of Doctor of Philosophy At the University of Otago. Dunedin: New Zealand. (In English).
Rice, T. T. (1991/1370). The Scythians. (R. Behzādī, Trans.). Tehran: Yazdan.
Tarsusi, A. T. The Darab-Nameh Of Tarsusi (Persian Text Of Vlth. Century A.H.). (Z. Safa, Edit.). (1977/1354). Volume 1, Tehran: B.T.N.K. (In Persian).
Tregear, E. (1973). The Maori Race. Wanganui: A.D. Willis. [I taia tuatahitia i te tau 1926.]. (In English).
Vyasa, V. (2012). The Complete Mahabharata: Adi Parva. Volume 1 to 12. Interpreted and compiled by RAMESH MENON. This digital edition published in 2012 e-ISBN: 978-81-291-2173-8. (In English).
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 375 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 69 |
||
سامانه مدیریت نشریات علمی. قدرت گرفته از سیناوب