پیوندهای مفید
اخبار و اعلانات
آمار
| تعداد نشریات | 127 |
| تعداد شمارهها | 7,237 |
| تعداد مقالات | 77,621 |
| تعداد مشاهده مقاله | 161,083,605 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 120,785,272 |
تطبیق معرفتشناسانۀ باورهای تنجیمی در تاریخ طبیعی پلینی و عجایبنامههای فارسی | ||
| تاریخ علم | ||
| مقاله 8، دوره 24، شماره 1، شهریور 1405، صفحه 193-218 اصل مقاله (543.88 K) | ||
| نوع مقاله: ترویجی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jihs.2026.411120.371877 | ||
| نویسندگان | ||
| علی واعظی مقدم* ؛ علی جهانشاهی افشار؛ نجمه حسینی سروری | ||
| بخش زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران | ||
| چکیده | ||
| این مقاله با تکیه بر نظریۀ فلسفۀ صورتهای سمبلیک ارنست کاسیرر به بررسی باورهای تنجیمی در تاریخ طبیعی پلینی و سه عجایبنامۀ فارسی، یعنی عجایبالمخلوقات و غرایبالموجودات همدانی، عجایبالمخلوقات و غرایبالموجودات قزوینی و نوادرالتبادر لتحفةالبهادر دنیسری میپردازد. پرسش اصلی این است که آیا میتوان با مقایسۀ این آثار در سطح شناخت اسطورهای نوعی صورت مشترک از فهم آسمان و تأثیر افلاک بر عالم ماده که در احکام تنجیمی نمود یافته شناسایی کرد. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر خوانش تطبیقی متنها طبق اصول مکتب ادبیات تطبیقی آمریکایی است؛ بدینمعنا که نخست ساختار کیهانشناختی و طبقهبندیهای نجومی در هر متن استخراج شده، سپس با استفاده از نظریۀ صورتهای سمبلیک، جایگاه افلاک و نسبت آسمان با قلمرو حیات مادی تفسیر و در نهایت با هم مقایسه شده است. یافتهها نشان میدهد که در هر دو گروه آثار، آسمان بهمثابۀ یک «کل ساماندهنده» درک میشود که افلاک و کواکب آن نیروهای فعال و مؤثر بر حیات مادی، سرنوشت انسان، طبایع، اقلیمها و حتی اوصاف اخلاقی بهشمار میآیند. در عجایبنامهها این منطق در قالب جدولهای تنجیمی مبتنی بر تأثیر افلاک هفتگانه و بروج بر اقلیمها، اندام انسان، مشاغل، حیوانات و صفات اخلاقی ظهور یافته است. همچنین مواردی از احکام تنجیمی در قالب تأثیر کواکب بر موجودات نیز وجود دارد. در حالیکه پلینی، هرچند در مقام نقد طالعبینی فردی و خرافات نجومی برمیآید، اما همچنان تأثیر کلی افلاک و ماه و خورشید را در قالب احکام تنجیمی در مورد بدن انسان، گیاهان، جانوران و به طور کلی حیات مادی میپذیرد. بر اساس دیدگاه کاسیرر، میتوان نتیجه گرفت که هر دو سنت در سطحی عمیقتر حامل نوعی شناخت اسطورهای مشترکاند که در آن آسمان به عنوان فضایی مقدس ساماندهندۀ جهان مادی است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| تاریخ طبیعی؛ عجایبنامه؛ صورتهای سمبلیک؛ اسطوره؛ کاسیرر | ||
| مراجع | ||
|
اشکواری، محمدجعفر؛ موسوی، سیدجمال؛ موسوی. (۱۳۹۶). «عجایبنگاری در تمدن اسلامی: خاستگاه و دورهبندی». پژوهشهای تاریخ اسلام»،(9)۳۳، (30-51)
افشار، ایرج. (۱۳۴۰). «سراندیب تاریخی و باستانی».یغما»، شماره ۱۶۳، صص ۴۹۴–۴۹۸.
براتی، پرویز( ۱۳۸۸). کتاب عجایب ایرانی: روایت، شکل و ساختار فانتزی عجایبنامهها. تهران: افکار.
بیرونی، ابوریحان(1362). التفهیم لاوائل صناعة التنجیم (بهکوشش جلالالدین همایی). تهران: بابک.
پیشاوری (۱۳۴۱) نگارستان عجایب و غرایب (بهکوشش محیط طباطبایی). تهران: ایران.
حری، ابوالفضل (۱۳۹۳) کلک خیالانگیز: بوطیقای ادبیات وهمناک، کرامت و معجزات. تهران: نشر نی.
حلبی، علی اصغر (۱۳۶۵) تاریخ تمدن اسلام. تهران: اساطیر.
دنیسری، شمسالدین محمد بن امینالدین ایوب (1387). نوادرالتبادر لتحفةالبهادر (بهکوشش محمدتقی دانشپژوه و ایرج افشار). تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
زرگری، فاطمه (۱۴۰۰). «جایگاه باورهای تنجیمی در کیهانشناسی عجایبنامهنویسان (قرون چهارم تا هشتم هجری) تاریخ ایران،۸(۱)، ۹۸–۱۱۰.
زرگری، فاطمه. (۱۴۰۰). «نسبت احکام نجوم با طب جالینوسی در تاریخ میانه ایران». تاریخ علم، (19)1، (25-1)
صابری، زهرا؛ علامی، ذوالفقار؛ فقیه، نرگس؛ فلاح، غلامعلی. (۱۳۹۹). «مطالعهای در باب پیوند عجایبنامه و اسطوره: قواعد شبهاسطورهای در جهان عجایبنامه». فرهنگ و ادبیات عامه، (8)۳۱، ۲۳۳–۲۵۵.
طوسی، محمد بن محمود. (۱۳۸۲). عجایبالمخلوقات و غرایبالموجودات (بهکوشش منوچهر ستوده، چاپ دوم). تهران: علمی و فرهنگی.
قرآن کریم. (۱۳۸۸). ترجمۀ محمدمهدی فولادوند. تهران: دارالقرآن الکریم.
قزوینی، زکریا بن محمد. (بیتا). عجایبالمخلوقات و غرایبالموجودات (بهکوشش یوسف بابابیگپور). تهران: بیتا.
کاپلستون، فردریک (۱۳۸۰) تاریخ فلسفه، جلد ششم: از ولف تا کانت (ترجمۀ اسماعیل سعادت). تهران: سروش. (اصل اثر ۱۹۶۰).
کاسیرر، ارنست (۱۳۷۸) فلسفۀ صورتهای سمبلیک، جلد دوم: اندیشۀ اسطورهای (ترجمۀ یدالله موقن). تهران: هرمس. (اصل اثر ۱۹۲۵).
کاسیرر، ارنست (۱۴۰۴) زبان و اسطوره (ترجمۀ محسن ثلاثی). تهران: مروارید. (اصل اثر ۱۹۲۵).
گرانت، مایکل؛ هیزل، جان (۱۴۰۱) فرهنگ اساطیر کلاسیک (یونان و روم)(Who’s Who in Classical Mythology) (ترجمۀ رضا رضایی). تهران: ماهی.
مولوی، محمدعلی. (۱۳۹۹). «پلینی». در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۱۳. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
مهری، فاطمه. (۱۳۹۷). «مبادی طرحی نو در خوانش عجایبنامهها». ادب فارسی، (۸(۱،) ۹۸–۱۱۰).
ماهیار، عباس (۱۳۸۲) شرح مشکلات خاقانی. کرج: جام گل.
نصیری، حسن؛ زروانی، مجتبی. (۱۴۰۴). «جیوَتیشهشاستره: واکاوی خاستگاهها و سیر تحول اخترشناسی، تفأل و طالعبینی ودایی». تاریخ علم، ۲۳(۱)، ۱–۳۵.
الیاده، میرچا (۱۳۷۵) مقدس و نامقدس (ترجمۀ نصرالله زنگویی). تهران: سروش. (اصل اثر ۱۹۵۷).
Koch-Westenholz, U. S. (1995). Mesopotamian astrology: An introduction to Babylonian and Assyrian celestial divination (CNI publications, No. 19). Copenhagen, Denmark: Carsten Niebuhr Institute of Near Eastern Studies, Museum Tusculanum Press.
Pliny the Elder. (1601). The natural historie of C. Plinius Secundus (P. Holland, Trans.). Retrieved from https://penelope.uchicago.edu/holland/index.html
Pliny the Elder. (1855). The natural history (J. Bostock & H. T. Riley, Trans.). London: H. G. Bohn. Retrieved from:
Pliny the Elder. (1991). Natural history: A selection (J. F. Healy, Trans.). London, England: Penguin Classics.
Von Hees, S. (2006). Al-Qazwīnī’s ʿAjāʾib al-makhlūqāt: An encyclopaedia of natural history? In G. Endress (Ed.), Organizing knowledge: Encyclopaedic activities in the pre-eighteenth century Islamic world (pp. 171–186). Brill.
Von Hees, S. (2005). The astonishing: A critique and re-reading of ʿajāʾib literature. Middle Eastern Literatures, 8(2), 101–120.
Zadeh, T. (2010). The wiles of creation: Philosophy, fiction, and the ʿajāʾib tradition. Middle Eastern Literatures, 13(1), 21–48. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 151 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 39 |
||
سامانه مدیریت نشریات علمی. قدرت گرفته از سیناوب