میز خدمت الکترونیک
دوره ویراستاری

  اخبار و اعلانات

 آمار

تعداد نشریات127
تعداد شماره‌ها7,118
تعداد مقالات76,486
تعداد مشاهده مقاله152,849,870
تعداد دریافت فایل اصل مقاله114,926,263
بهرامی جاف, ساجد, مازندرانی, دریا, عیدی, رسول. (1405). بنیان‌های ژئوپلیتیکی و منطق دوگانه در سیاست خارجی ایران. , 58(1), 59-72. doi: 10.22059/jhgr.2026.386227.1008764
ساجد بهرامی جاف; دریا مازندرانی; رسول عیدی. "بنیان‌های ژئوپلیتیکی و منطق دوگانه در سیاست خارجی ایران". , 58, 1, 1405, 59-72. doi: 10.22059/jhgr.2026.386227.1008764
بهرامی جاف, ساجد, مازندرانی, دریا, عیدی, رسول. (1405). 'بنیان‌های ژئوپلیتیکی و منطق دوگانه در سیاست خارجی ایران', , 58(1), pp. 59-72. doi: 10.22059/jhgr.2026.386227.1008764
بهرامی جاف, ساجد, مازندرانی, دریا, عیدی, رسول. بنیان‌های ژئوپلیتیکی و منطق دوگانه در سیاست خارجی ایران. , 1405; 58(1): 59-72. doi: 10.22059/jhgr.2026.386227.1008764

بنیان‌های ژئوپلیتیکی و منطق دوگانه در سیاست خارجی ایران

پژوهشهای جغرافیای انسانی
دوره 58، شماره 1، فروردین 1405، صفحه 59-72    اصل مقاله (653.08 K)
نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jhgr.2026.386227.1008764
نویسندگان
ساجد بهرامی جاف* 1؛ دریا مازندرانی2؛ رسول عیدی1
1گروه جغرافیای سیاسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، خراسان رضوی، ایران
چکیده
پژوهش حاضر به بررسی نقش و جایگاه بنیان‌های ژئوپلیتیکی در شکل‌دهی به سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در دوره زمانی ۱۳۷۹ تا ۱۴۰4 می‌پردازد و تلاش دارد تا با نگاهی تحلیلی، چالش‌های ناشی از تداوم استفاده از مؤلفه‌های ثابت ژئوپلیتیکی را در بستری از تحولات نوین منطقه‌ای و جهانی واکاوی کند. مؤلفه‌هایی نظیر موقعیت جغرافیایی استراتژیک ایران در چهارراه آسیای جنوب غربی، منابع عظیم انرژی (نفت و گاز)، توانمندی‌های دفاعی و بازدارندگی نظامی، و نفوذ منطقه‌ای از طریق حمایت از محور مقاومت، در طی دو دهه گذشته، ابزارهای اصلی قدرت ژئوپلیتیکی جمهوری اسلامی بوده‌اند که در راهبردهای سیاست خارجی به‌طور مکرر و تقریباً بدون نوآوری مورداستفاده قرار گرفته‌اند. اگرچه این مؤلفه‌ها در مقاطع مختلف موجب تقویت نقش ایران در موازنه‌های منطقه‌ای شده‌اند، اما تکیه مفرط و انحصاری بر آن‌ها در کنار غفلت از مؤلفه‌های مکمل همچون ژئواکونومی، دیپلماسی چندجانبه، و ظرفیت‌های نرم‌افزاری قدرت، منجر به شکل‌گیری نوعی وابستگی ژئوپلیتیکی ساختاری شده است. این وابستگی، توان کشور را برای انطباق با نظم نوظهور بین‌المللی کاهش داده و کشور را در برابر تحولات پویای منطقه‌ای از جمله بحران اوکراین، جابه‌جایی مسیرهای انرژی جهانی، تغییرات در بازارهای بین‌المللی، و تحولات ژئواستراتژیک در قفقاز جنوبی به‌ویژه پروژه دالان زنگه‌زور آسیب‌پذیر ساخته است. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از رویکرد کیفی و روش توصیفی - تحلیلی، بر پایه تحلیل محتوای منابع مکتوب، داده‌های رسمی و مطالعات سیاستی، تلاش دارد ضمن شناسایی نقاط ضعف و محدودیت‌های کنونی، بر ضرورت بازتعریف بنیان‌های قدرت ژئوپلیتیکی ایران تأکید کند.
کلیدواژه‌ها
بنیان ژئوپلیتیک؛ وابستگی ژئوپلیتیک؛ فرسایش ژئوپلیتیک؛ سیاست خارجی؛ جمهوری اسلامی ایران
مراجع
  1. ارغوانی پیرسلامی، فریبرز و پیران خو، سحر. (1398). تحول تکنولوژی موشکی ایران و پیامدهای منطقه‌ای آن. مطالعات خاورمیانه، 26(1)، 39-66.
  2. ارغوانی پیرسلامی، فریبرز؛ علی‌پور، حسین و امینی، حبیبه. (1402). سازمان همکاری شانگهای و دیپلماسی اقتصادی ایران در آسیای مرکزی؛ تبیینی از منظر ظرفیت‌ها و چالش‌ها. مجلس و راهبرد، 30(113)، 383-422. doi: 10.22034/mr.2022.4919.4750
  3. ایمان‌پور سعید، هوشنگ و سیمبر، رضا. (1402). اختلافات ناشی از تقسیم آب رودخانه‌های مرزی مطالعه موردی ایران و افغانستان 1402-1282. فصلنامه علمی مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، 29(124)، 29-58.
  4. بهرامی جاف، ساجد؛ جان پرور، محسن؛ سلطانی، ناصر و محمدپور، علی. (1402). تبیین نظری مؤلفه‌های مؤثر در مناسبات ژئوپلیتیک و ارائه الگوی پیشنهادی. پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 55(3)، 225-241. doi: 10.22059/jhgr.2022.345557.1008508
  5. بهرامی جاف، ساجد؛ جان پرور، محسن؛ تک روستا، مریم؛ ذوقی بارانی، کاظم و موسوی، میرنجف. (1401). نگرشی نو به مفهوم و ابعاد هیدروپلیتیک. پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 55(1)، 61-78.­ doi: 10.22059/jhgr.2021.326878.1008343
  6. بهرامی جاف، ساجد؛ مازندرانی، دریا و عیدی، رسول. (1403). بررسی تطبیقی نقش منابع جغرافیایی قدرت در بحران‌های ژئوپلیتیکی (نمونه موردی: بحران اوکراین و تایوان). فصلنامه اکولوژی انسانی، 3(9)، 733-746. https://doi.org/10.22034/el.2025.501300.1052
  7. جانپرور، محسن. (1396). جزوه کلاسی درس ژئوپلیتیک، منتشرنشده.
  8. جانپرور، محسن. (1403). ژئوپلیتیک برای همه. چاپ دوم، تهران: انتشارات انتخاب.
  9. حق‌بین، افسانه و انصاری، منوچهر. (1403). پیامدهای جنگ روسیه و اوکراین در حوزه انرژی و اهمیت ژئوپلیتیکی ایران. فصلنامه علمی مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، 30(125)، 197-224. https://ca.ipisjournals.ir/article_714202.html
  10. دهشیری، محمدرضا و غفوری، مجتبی. (1394). الزامات راهبردی جمهوری اسلامی ایران در قبال سیاست‌های خاورمیانه‌ای جدید آمریکا. سیاست‌های راهبردی و کلان، 3(12)، 175-193.
  11. زنگنه، پیمان و حمیدی، سمیه. (1395). بازنمود ماهیت منطق حاکم بر کنشگری ایران و عربستان در بحران یمن. پژوهش‌های راهبردی سیاست، 5(18)، 143-169. https://doi.org/10.22054/qpss.2016.6801
  12. شفیعی، نوذر. (1402). از همکاری تا رقابت: تحلیلی بر روابط ایران و طالبان. رهیافت‌های سیاسی و بین‌المللی، 14(4)، 35-56. doi: 10.48308/piaj.2023.232091.1430
  13. صابر، زهرا؛ اخباری، محمد و فرجی‌راد، عبدالرضا. (1397). تحلیل مؤلفه‌های تأثیرگذار آمایش منطقه مرزی بر مناسبات ایران و عراق. پژوهشنامه مطالعات مرزی، 6 (1)، 45-69. http://bss.jrl.police.ir/article_19860.html
  14. قاسمی، بهزاد. (1397). ژئوپلیتیک محور مقاومت و امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران بر اساس گفتمان انقلاب اسلامی. فصلنامه آفاق امنیت، 11(38)، 5-34.
  15. مرادی، جهانبخش. (1398). بررسی علل حضور مستشاری جمهوری اسلامی ایران در سوریه. فصلنامه مطالعات بین‌المللی، 16(3), 1-21. doi: 10.22034/isj.2019.104173
  16. مسعودی پور، حسین؛ کریمی‌فرد، حسین؛ یوسفی، بهرام و اکبرزاده، فریدون. (1398). ژئوپلیتیک انرژی و سیاست خارجی ایران (1396-1357). دانش سیاسی، 15(2 (پیاپی 30))، 489-514. doi: 10.30497/pk.2019.2668
  17. معصومی، داود. (1394). تأثیر موقعیت ژئوپلتیک ایران در حمایت از جنبش حزب‌الله لبنان. مدیریت و پژوهش‌های دفاعی، 13(77).
  18. نوروزی زاده، فتح‌الله؛ گودرزی، مهناز و مسعود نیا، حسین. (1401). نقش ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک ترانزیت انرژی (نفت و گاز) خلیج‌فارس در پیشبرد سیاست منطقه‌ای جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه بین‌المللی ژئوپلیتیک، 18(3)، 228-255.
  19. وزیریان، امیرحسین. (1399). نیروی مستشاری انقلاب اسلامی و تحول در سیاست منطقه‌ای ایران 2020 ـ 2003. فصلنامه آفاق امنیت، 13(49)، 55-84.
  20. Ahmadi, A. (2018). The Impact of Economic Sanctions and the JCPOA on Energy Sector of Iran. Global Trade and Customs Journal. https://doi.org/10.54648/gtcj2018023.
  21. Arghavani Pirsalami, F., & Piran Kho, S. (2019). The Evolution of Iran’s Missile Technology and Its Regional Consequences. Middle East Studies, 26(1), 39–66. [In Persian]
  22. Bahgat, G. (2007). Iran and the United States: The Emerging Security Paradigm in the Middle East. The US Army War College Quarterly: Parameters. https://doi.org/10.55540/0031-1723.2350.
  23. Bahgat, G. (2007). Iran and the United States: The Emerging Security Paradigm in the Middle East. The US Army War College Quarterly: Parameters. https://doi.org/10.55540/0031-1723.2350.
  24. Bahramijaf, S., Janparvar, M., Soltani, N., & Mohammadpour, A. (2023). Theoretical Explanation of the Effective Components in Geopolitical Relations and a Proposed Model. Human Geography Research, 55(3), 225–241. https://doi.org/10.22059/jhgr.2022.345557.1008508 [In Persian]
  25. Bahramijaf, S., Mazandarani, D., & Eidi, R. (2024). A Comparative Study of the Role of Geographical Power Resources in Geopolitical Crises: The Cases of Ukraine and Taiwan. Human Ecology, 3(9), 733–746. https://doi.org/10.22034/el.2025.501300.1052 [In Persian]
  26. Barzegar, K. (2010). Iran's Foreign Policy Strategy after Saddam. The Washington Quarterly, 33, 173 - 189. https://doi.org/10.1080/01636600903430665.
  27. Billon, P. (2004). The Geopolitical economy of ‘resource wars’. Geopolitics, 9, 1-28. https://doi.org/10.1080/14650040412331307812.
  28. Bradshaw, M., Graaf, T., & Connolly, R. (2019). Preparing for the new oil order? Saudi Arabia and Russia. Energy Strategy Reviews. https://doi.org/10.1016/J.ESR.2019.100374.
  29. Brewster, D. (2017). Silk Roads and Strings of Pearls: The Strategic Geography of China’s New Pathways in the Indian Ocean. Geopolitics, 22, 269 - 291. https://doi.org/10.1080/14650045.2016.1223631.
  30. Chen, K. (2020). Fishing for Oil: Natural-Resource Management between the United States and Maritime East Asia in the 1970s. The Journal of American-East Asian Relations, 27, 169-197. https://doi.org/10.1163/18765610-02702004.
  31. Dančo, J. (2022). Iran's Position As an Oil Power. EDAMBA 2021: COVID-19 Recovery: The Need for Speed: Conference Proceedings. https://doi.org/10.53465/edamba.2021.9788022549301.73-81.
  32. Dannreuther, R. (2013). Geopolitics and International Relations of Resources., 79-97. https://doi.org/10.1057/9781137349149_5.
  33. Dehshiri, M. R., & Ghafouri, M. (2015). Strategic Requirements of the Islamic Republic of Iran toward the New U.S. Middle East Policy. Strategic and Macro Policies, 3(12). [In Persian]
  34. Divsallar, A. (2021). Shifting Threats and Strategic Adjustment in Iran’s Foreign Policy: The case of Strait of Hormuz. British Journal of Middle Eastern Studies, 49, 873 - 895. https://doi.org/10.1080/13530194.2021.1874873.
  35. Eberhardt, P. (2009). Koncepcje geopolityczne Karla Haushofera = The Geopolitical concepts of Karl Haushofer. https://doi.org/10.7163/PrzG.2009.1.5.
  36. Eslami, M. (2022). Iran’s Drone Supply to Russia and Changing Dynamics of the Ukraine War. Journal for Peace and Nuclear Disarmament, 5, 507 - 518. https://doi.org/10.1080/25751654.2022.2149077.
  37. Fabre, C. (2020). International Relations. In International Encyclopedia of Ethics. https://doi.org/10.1002/9781444367072.wbiee478.pub3
  38. Forsberg, T. (2011). Power in International Relations: An Interdisciplinary Perspective. In: Aalto, P., Harle, V., Moisio, S. (eds) International Studies. Palgrave Studies in International Relations Series. Palgrave Macmillan, London. https://doi.org/10.1057/9780230342934_8
  39. Forsberg, T. (2011). Power in International Relations: An Interdisciplinary Perspective.
  40. Gamawa, Y. (2017). Iran and Energy Security in the Persian Gulf Region. The Journal of Social Sciences Research, 3, 41-47.
  41. Ghasemi, B. (2018). The Geopolitics of the Resistance Axis and Iran’s National Security Based on the Islamic Revolution Discourse. Afaq-e Amniat, 11(38), 5–34. [In Persian]
  42. Ghasseminejad, S. (2016). Iran's Ballistic Missile Program And Economic Sanctions. Computational Materials Science eJournal. https://doi.org/10.2139/ssrn.3048004.
  43. Ghasseminejad, S. (2016). Iran's Ballistic Missile Program And Economic Sanctions. Computational Materials Science eJournal. https://doi.org/10.2139/ssrn.3048004.
  44. Gray, C., & Sloan, G. (1999). Geopolitics, geography and strategy.. https://doi.org/10.4324/9781315038339.
  45. Grygiel, J. (2006). Great powers and geopolitical change. https://doi.org/10.1353/book.3284.
  46. Hafezi, R., Wood, D., Akhavan, A., & Pakseresht, S. (2020). Iran in the emerging global natural gas market: A scenario-based competitive analysis and policy assessment. Resources Policy, 68, 101790. https://doi.org/10.1016/j.resourpol.2020.101790.
  47. Haghbin, A., & Ansari, M. (2024). Consequences of the Russia–Ukraine War in the Energy Sector and the Geopolitical Importance of Iran. Central Asia and Caucasus Studies, 30(125), 197–224. https://ca.ipisjournals.ir/article_714202.html [In Persian]
  48. Hu, X., He, L., & Cui, Q. (2021). How Do International Conflicts Impact China’s Energy Security and Economic Growth? A Case Study of the US Economic Sanctions on Iran. Sustainability. https://doi.org/10.3390/su13126903.
  49. Janparvar, M. (2017). Lecture Notes on Geopolitics. Unpublished manuscript. [In Persian]
  50. Jureit, U. (2018). Mastering space: laws of movement and the grip on the soil. Journal of Historical Geography. https://doi.org/10.1016/J.JHG.2018.05.002.
  51. Keynoush, B. (2016). Saudi Arabia, Iran, and Gulf Geopolitics: The Case of Iraq., 175-201. https://doi.org/10.1007/978-1-137-58939-2_11.
  52. Khazanov, A., & Gasratyan, S. (2021). iran and the palestinian problem. Eastern Analytics. https://doi.org/10.31696/2227-5568-2021-01-134-150.
  53. Kidwai, S. (2020). The Rise of Iran as a Regional Power. India Quarterly, 76, 313 - 328. https://doi.org/10.1177/0974928420917801.
  54. Masoudipour, H., Karimifard, H., Yousefi, B., & Akbarzadeh, F. (2019). Energy Geopolitics and Iran’s Foreign Policy (1978–2017). Political Science, 15(2), 489–514. https://doi.org/10.30497/pk.2019.2668 [In Persian]
  55. Moradi, J. (2019). The Causes of Iran’s Advisory Presence in Syria. International Studies Quarterly, 16(3), 1–21. https://doi.org/10.22034/isj.2019.104173 [In Persian]
  56. Norouzi Zadeh, F., Goudarzi, M., & Masoudnia, H. (2022). The Geopolitical and Geo-economic Role of Persian Gulf Energy Transit in Iran’s Regional Policy. Geopolitics Quarterly, 18(3), 228–255. [In Persian]
  57. Nye, J., & Keohane, R. (1971). Transnational Relations and World Politics: An Introduction. International Organization, 25, 329 - 349. https://doi.org/10.1017/S0020818300026187.
  58. NYE, J.S., JR. (2004), Soft Power and American Foreign Policy. Political Science Quarterly, 119: 255-270. https://doi.org/10.2307/20202345
  59. Omidi, A., & Özdağ, H. (2023). Analyzing the Mutual Geopolitical and Security Complementarity of Iran and Turkey: Border, Energy, and Water. Journal of Balkan and Near Eastern Studies, 25, 923 - 943. https://doi.org/10.1080/19448953.2023.2167182.
  60. Pant, G. (2016). Iran Returns to Global Energy Market: Issues and Prospects. Contemporary Review of the Middle East, 3, 23 - 35. https://doi.org/10.1177/2347798916633290.
  61. Pijl, K. (2010). Historicising the international: modes of foreign relations and political economy. Historical Materialism, 18, 3-34. https://doi.org/10.1163/156920610X512426.
  62. Rosen, F. (1992). Knud Haakonssen, ed., Traditions of Liberalism: Essays on John Locke, Adam Smith and John Stuart Mill, Sidney, Centre for Independent Studies, 1988, pp. xxi + 201. Utilitas, 4, 190 - 190. https://doi.org/10.1017/S0953820800004453.
  63. Saber, Z., Akhbari, M., & Faraji-Rad, A. (2018). The Impact of Border Spatial Planning on Iran–Iraq Relations. Border Studies Quarterly, 6(1), 45–69. [In Persian]
  64. Sazvar, Z., Ganjavi, H., Farashah, V., & Hosseini, S. (2020). An investigation on the petrochemical industry development in Iran: a system dynamics approach. International Journal of Energy Technology and Policy. https://doi.org/10.1504/ijetp.2020.10029138.
  65. Şeker, Ş. (2022). The Effect of Energy on the Foreign Policy of Iran and Saudi Arabia. Ortadoğu Etütleri, 109-40. https://doi.org/10.47932/ortetut.1068785.
  66. Shafiei, N. (2023). From Cooperation to Competition: An Analysis of Iran–Taliban Relations. Political and International Approaches, 14(4), 35–56. https://doi.org/10.48308/piaj.2023.232091.1430 [In Persian]
  67. Shariatinia, M., & Azizi, H. (2019). Iran and the Belt and Road Initiative: Amid Hope and Fear. Journal of Contemporary China, 28, 984 - 994. https://doi.org/10.1080/10670564.2019.1594108.
  68. Solhdoost, M. (2021). Iran’s geo-strategic orientations toward China and India. Journal of the Indian Ocean Region, 17, 60 - 77. https://doi.org/10.1080/19480881.2021.1878583.
  69. Upadhyaya, S. (2017). Expansion of Chinese maritime power in the Indian Ocean: implications for India. Defence Studies, 17, 63 - 83. https://doi.org/10.1080/14702436.2016.1271720.
  70. Vaziriyan, A. (2021). The Islamic Revolutionary Advisory Force and Transformation of Iran’s Regional Policy (2003–2020). Afaq-e Amniat, 13(49), 55–84. [In Persian]
  71. Williams, M. (2004). Why Ideas Matter in International Relations: Hans Morgenthau, Classical Realism, and the Moral Construction of Power Politics. International Organization, 58, 633 - 665. https://doi.org/10.1017/S0020818304040202.
  72. Zangeneh, P., & Hamidi, S. (2016). The Logic of Iran and Saudi Arabia’s Behavior in the Yemen Crisis. Strategic Policy Research, 5(18), 143–169. https://doi.org/10.22054/qpss.2016.6801 [In Persian]
  73. Zellmer, Z.R. (2016). The New Liberalism of International Relations in Context: An Analysis of Andrew Moravcsik's 'Taking Preferences Seriously: A Liberal Theory of International Politics'. https://digitalcommons.spu.edu/honorsprojects/58
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 91
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 61





سامانه مدیریت نشریات علمی. قدرت گرفته از سیناوب