| تعداد نشریات | 127 |
| تعداد شمارهها | 7,147 |
| تعداد مقالات | 76,903 |
| تعداد مشاهده مقاله | 154,898,495 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 116,877,004 |
کاوش نجاتبخشی در حوضۀ آبگیر سد چَمشیر: معرفی محوطۀ شمارۀ 33 | ||
| مطالعات باستان شناسی | ||
| مقاله 12، دوره 18، شماره 1 - شماره پیاپی 38، دی 1404، صفحه 357-395 اصل مقاله (2.82 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jarcs.2025.399302.143368 | ||
| نویسندگان | ||
| علی اصغر محمودی نسب* 1؛ محسن دانا2 | ||
| 1مدرس مدعو گروه باستانشناسی، دانشکدۀ هنر، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران (نویسندۀ مسئول). | ||
| 2کارشناس اداره کل موزهها، وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| فعالیتهای عمرانی، ازجمله سدسازی باوجود تخریب محوطهها در طی چند دهۀ اخیر موجبشده که فرصتی برای کاوش محوطههای باستانی نیز بهوجود آید؛ ازجمله سدهایی که تعداد زیادی محوطه در محدودۀ آبگیر آن کاوش شد، سد چَمشیر در شهرستان گچساران واقعدر استان کهگیلویهوبویراحمد است. در محدودۀ حوضۀ آبریز سد باتوجه به بررسی و کاوشهای صورتگرفته در دهۀ 1390 و سال 1401ه.ش. محوطههای زیادی مربوط به دوران پیش و پس از اسلام شناسایی شده است. یکی از این محوطههای با ارزش که در طی کاوش نجاتبخشی سال 1401 بههمراه 17 محوطۀ دیگر مورد کاوش قرار گرفت، محوطۀ شمارۀ 33 است. هرچند مدتزمان کافی برای ارائه طرح پرسش و در ادامۀ کاوش هدفمند در محوطه نبود، با اینوجود طی بررسی و کاوش انجامشده و باتوجه به آثار معماری و فرهنگی، مشخص شد که این محوطه در طی سدههای نخستین اسلامی تا دورۀ پهلوی بهعنوان یک استقرار موقت توسط کوچنشینان منطقه مورداستفاده بوده است. در پایان فعالیت باستانشناختی در این محوطه، یک بافت روستایی شامل: خانهها، مسجد، گورستان و بنایی منفرد با کاربری نامشخص کشف، کاوش و مستندنگاری شد. تمام ساختارهای معماری این بافت روستایی از مصالح بومی، قلوه و لاشهسنگ بود. از این فعالیت تعداد زیادی سفال، چند عدد قطعه شیشه و یک عدد سکۀ بسیار مستعمل و ناخوانا بهدست آمد. بهنظر میرسد این روستا، بهطور فصلی مورداستفاده قرار میگرفته است. هدف از کاوش در این محوطه ضمن فعالیتهای نجاتبخشی، شناخت و مستندنگاری فضاهای معماری این محوطه و تحلیل دادههای بهدست آمده میباشد. پژوهش حاضر براساس روش توصیفی-تحلیلی بوده و دادههای آن ازطریق فعالیت میدانی و مطالعۀ منابع کتابخانهای جمعآوری شده است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| کاوش نجاتبخشی؛ سد چَمشیر؛ محوطۀ شمارۀ 33؛ معماری؛ قبرستان؛ سفال | ||
| مراجع | ||
|
- آزادی، احمد، (1388). گزارش فصل دوم بررسیهای باستانشناختی منطقه کهگیلویه. یاسوج: آرشیو اداره کل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان کهگیلویهوبویراحمد (منتشرنشده). - امیرحاجلو، سعید، (1402). «کاوش نجاتبخشی در محوطۀ 106 سد چمشیر شهرستان گچساران، استان کهگیلویهوبویراحمد». گزارشهای بیست و یکمین گردهمایی سالانۀ باستانشناسی ایران، چاپ اول، تهران: انتشارات پژوهشگاه میراثفرهنگی و گردشگری: 40-35. امیرحاجلو، سعید؛ و عمادی، حبیب، (1403). «یافتهها و دستاوردهای کاوش باستانشناسی در محوطۀ 106 حوضۀ آبگیر سد چَمشیر گچساران». پژوهشهای باستانشناسی زاگرس، 1 (2): 279-247. https://zar.lu.ac.ir/article_727591.html - امیرانیپور، محجوبه؛ امیرحاجیلو، سعید؛ و سقایی، سارا، (1397). «مطالعۀ سفال منقوش بدونلعاب (شبه پیشازتاریخی) در محوطۀ دولت اسلامی دشت نَرماشیر کرمان». مجلۀ مطالعات باستانشناسی پارسه، 3 (2): 165-149. http://journal.richt.ir/mbp/article-1-64-fa.html - امیرانیپور، محجوبه، (1395). «بررسی باستانشناختی سفال دوران اسلامی نرماشیر با تکیه بر شهر قدیم نرماشیر (چغوک آباد)». پایاننامۀ کارشناسیارشد باستانشناسی، دانشگاه جیرفت (منتشر نشده). - امیری، مصیب، (1391). «بررسی و مطالعۀ سفال دوران ساسانی و قرون اولیۀ اسلامی (مطالعۀ موردی محوطههای تاریخی استخر، شهر گور، بیشاپور، سرمشهد و دارابگرد)». رسالۀ دکتری باستانشناسی، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده علوم انسانی (منتشر نشده). - چوبک، حمیده، (1391). «سفالینههای دوران اسلامی-شهر کهن جیرفت». مجلۀ مطالعات باستانشناسی، 4 (1): 112-83. https://doi.org/10.22059/jarcs.2012.35377 - خالدیان، ستار، (1389). «بررسی باستانشناختی قلاع قهستان؛ مطالعۀ موردی قلاع جنوب قهستان». پایاننامۀ کارشناسیارشد باستانشناسی دانشگاه تهران، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی (منتشرنشده). - دولتیاری، عباس، (1394). «مطالعه سفالهای دوران اسلامی شهر تاریخی سیمره». پایاننامۀ کارشناسیارشد باستانشناسی، مؤسسه آموزشعالی گلستان غیردولتی - غیرانتفاعی (منتشر نشده). - رجبی، نوروز، (1394). «یافتههای باستانشناسی فصل دوم کاوش محوطۀ مادآباد الف-مرودشت». پژوهشهای باستانشناسی ایران، سال 9 (5): 194-175. https://nbsh.basu.ac.ir/article_1298.html - سامنر، ویلیام؛ و ویتکام، دانلد، (1388). «سیستم استقراری دوران اسلامی در فارس از دیدگاه باستانشناختی». ترجمۀ محمدحسن ذال، مجلۀ پژوهشهای باستانشناسی مدرس، 1 (1): 111-102. - ستارنژاد، سعید؛ پروین، صمد؛ و مهری، علی، (1402). «گزارش مقدماتی کاوش باستانشناختی در محوطۀ 74 محدودۀ سد چمشیر شهرستان گچساران، استان کهگیلویهوبویراحمد». گزارشهای بیست و یکمین گردهمایی سالانۀ باستانشناسی ایران، چاپ اول، تهران: انتشارات پژوهشگاه میراثفرهنگی و گردشگری: 300-296. - سجادی، علی، (1402). «کاوش نجاتبخشی محوطۀ 75 سد چمشیر شهرستان گچساران (استان کهگیلویهوبویراحمد)». گزارشهای بیست و یکمین گردهمایی سالانۀ باستانشناسی ایران، چاپ اول، تهران: انتشارات پژوهشگاه میراثفرهنگی و گردشگری: 306-301. - صدیقیان، حسین؛ و غلامی، حسین، (1391). «سفال اسلامی منقوش بدون لعاب (شبه پیشازتاریخ) ایران». مجلۀ پژوهشهای باستانشناسی مدرس، 3 و 4، (6 و 7): 143-134. - صفری، مجتبی؛ کلواریجانکی، هدایت؛ و افشاری، حسن، (1402). «گزارش کاوش نجاتبخشی محوطۀ 89 - حوضۀ آبگیر سد چمشیر (شهرستان گچساران، استان کهگیلویهوبویراحمد)». گزارشهای بیست و یکمین گردهمایی سالانۀ باستانشناسی ایران، چاپ اول، تهران: انتشارات پژوهشگاه میراثفرهنگی و گردشگری: 387-382. - صفری، مجتبی؛ کلواریجانکی، هدایت؛ حیدری، نرجس؛ و رجبیچشانی، جواد، (1404). «محوطۀ 089 چَمشیر، استقرارگاهی از قرون میانی و متأخر اسلامی در حوزۀ زاگرس جنوبی». مجلۀ مطالعات باستانشناسی، 17 (1): 382-355. https://doi.org/10.22059/jarcs.2025.378929.143276 - عابدی، اکبر، (1395). «پروژههای باستانشناختی سدهای ایران؛ کاوشهای نجاتبخشی اضطراری یا حفاظت و مرمت!!؟». مجلۀ پژوهۀ باستانسنجی، 2 (2): 92-91. http://jra-tabriziau.ir/article-1-77-fa.html - عطایی، محمدتقی، (1395). «گزارش بررسی باستانشناسی حوضۀ آبگیر سد چَمشیر». یاسوج: بایگانی اداره کل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان کهگلویهوبویراحمد (منتشر نشده). - علمداری، کوروش، (1388). «گزارش فصل اول از بررسیهای باستانشناسی بویراحمد شمالی». تهران: آرشیو پژوهشگاه سازمان میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی کشور (منتشرنشده). - فرجامی، محمد؛ و محمودینسب، علیاصغر، (1399). «بررسی و تحلیل یافتههای باستانشناسی فصل چهارم کاوش محوطۀ کَهنِک، شهرستان سربیشه-خراسان جنوبی». مجلۀ مطالعات باستانشناسی پارسه، 4 (14): 123-101. http://journal.richt.ir/mbp/article-1-395-fa.html - قدیانی، عباس، (1387). فرهنگ جامع تاریخ ایران. چاپ ششم. تهران: انتشارات آرون. - کاظمنژنداصل، ابراهیم، (1388). «بررسی صنعت سفالگری شهر یزد در دوره اسلامی براساس دادههای باستانشناسی شهر یزد». پایاننامۀ کارشناسیارشد باستانشناسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی (منتشر نشده). - کریمی، فاطمه؛ و کیانی، محمدیوسف، (1364). هنر سفالگری در دورۀ اسلامی. چاپ اول، تهران: انتشارات مرکز باستانشناسی ایران. - گروبه، ارنست، (1384). سفال اسلامی، جلد هفتم از گزیدۀ آثار هنر اسلامی. گردآوری: ناصر خلیلی، ترجمۀ فرناز حائری، چاپ اول، تهران: انتشارات کارنگ. - لبافخانیکی، رجبعلی، (1386). «گزارش گمانهزنی بهمنظور تعیین عرصه و حریم پیشنهادی شهر کهن قاین». بیرجند: آرشیو اداره کل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان خراسان جنوبی (منتشرنشده). - مصطفوى، محمدتقى، (1375). اقلیم پارس. چاپ دوم، تهران: انتشارات اشاره. - میردریکوندی، محدثه؛ حاجابراهیمزرگر، اکبر؛ و حیدریبنی، داریوش، (1394). «شناسایی ملاتهای باستانی پل شاپوری خرم آباد و امکانسنجی استفاده از آنها در مرمت پل از طریق روشهای آزمایشگاهی». نشریه مرمت و معماری ایران - مرمت آثار و بافتهای تاریخی فرهنگی، 5 (9): 58-45. - میرزایی، آزیتا، (1387). «گزارش بررسی و شناسایی محوطههای باستانی شهرستان شیروان و فاروج؛ استان خراسان شمالی». تهران: آرشیو پژوهشکدۀ باستانشناسی کشور (منتشرنشده). - موسویحاجی، سید رسول؛ توسلی، محمدمهدی؛ شیرازی، روح الله؛ و زور، مریم، (1392). «گونه شناختی و معرفی سفالینههای دوران اسلامی بلوچستان (مکران جنوبی)». پژوهشهای باستانشناسی ایران، 3 (5): 140-121. https://nbsh.basu.ac.ir/article_708.html?lang=fa - نخعی، آسیه؛ جلالی، زهرا؛ و مهرپویا، حسین، (1395). «معرفی محوطه باستان حسینآباد دهدار در مسیر جیرفت به هرمر در سدههای میانی اسلام». دومین همایش ملی فرهنگ - گردشگری و هویت شهری. - نیاکان، لیلا؛ و نوریان، عنایت، (1402). «گزارش کاوش نجاتبخشی محوطۀ 05 سد چمشیر شهرستان گچساران، استان کهگیلویهوبویراحمد». گزارشهای بیست و یکمین گردهمایی سالانۀ باستانشناسی ایران، چاپ اول، تهران: انتشارات پژوهشگاه میراثفرهنگی و گردشگری: 663-657. - ویتکمب، دونالد، (1382). «سفالهای پیشازتاریخ دروغین از جنوب ایران». ترجمۀ محسن زیدی، مجلۀ باستانپژوهی (دورۀ قدیم)، 11: 95-84. - هژبری، علی؛ و بختیاری، ذبیحالله، (1404). «معرفی سفالهای اوایل دوره اسلامی چَمشیر- گچساران؛ با تأکید بر سفال منقوش؛ مطالعۀ موردی: محوطه 091». مجلۀ تاریخ هنر دوران اسلامی، 1 (2): 60-27. https://hpai.journals.umz.ac.ir/article_4913.html - هژبری، علی، (1398). «کاوش نجاتبخشی تجاری کردن کاوشها یا پژوهشی هدفمند؟!». بلوط - گاهنامه دانشجویی دانشگاه تربیت مدرس، 1 (1): 6-5. References - Abedi, A., (2016). “Archaeological projects of Iranian dams; emergency rescue excavations or conservation and restoration!?”. Journal of Archaeological Research, 2 (2): 91-92. http://jra-tabriziau.ir/article-1-77-fa.html (In Persian). - Alamdari, K., (2009). Report of the first chapter of archaeological studies of Boyer-Ahmad Shomali. Tehran: Archives of the Research Institute of the Cultural Heritage, Tourism and Handicrafts Organization (In Persian). - Amiranipour, M., Amirhajiloo, S. & Saghaei, S., (2018). “A Study of Unglazed Painted Pottery (Pseudo-Prehistoric) in the Islamic State Site of the Narmashir Plain of Kerman”. Journal of Parseh Archaeological Studies, 3 (2): 149-165. http://journal.richt.ir/mbp/article-1-64-fa.html (In Persian). - Amiranipour, M., (2016). “Archaeological study of pottery from the Islamic period of Narmashir, focusing on the ancient city of Narmashir (Choghokabad)”. Master's thesis in archaeology. Jiroft University (Unpublished), (In Persian). - Amirhajlu, S., (2022). “Rescue excavation in area 106 of Chamshir Dam, Gachsaran County, Kohgiluyeh and Boyer Ahmad Province”. Reports of the 21st Annual Meeting of Iranian Archaeology, first edition, Tehran: Cultural Heritage and Tourism Research Institute Publications: 35-40 (In Persian). Amirhajlou, S. & Emadi, H., (2024). “Findings and achievements of archaeological excavations in area 106 of the Chamshir Dam catchment area of Gachsaran”. Zagros Archaeological Research, 1 (2): 279-247. https://zar.lu.ac.ir/article_727591.html - Amiri, M., (2012). “Survey and study of pottery from the Sassanid period and the early Islamic centuries (case study of the historical sites of Istakhr, Shahr-e-Gur, Bishapour, Sarmashhad and Darabgerd)”. PhD thesis in archaeology. Tarbiat Modares University. Faculty of Humanities (Unpublished), (In Persian). - Ataei, M. T., (2016). “Archaeological survey report of the Cham Shir Dam catchment area”. Yasuj: Archives of the General Department of Cultural Heritage, Tourism and Handicrafts of Kohgaloye and Boyer Ahmad Province (Unpublished), (In Persian). - Azadi, A., (2009). “Report of the second season of archaeological surveys of the Kohgiluyeh region”. Yasuj: Archives of the General Directorate of Cultural Heritage, Tourism and Handicrafts of Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province (Unpublished), (In Persian). - Chobak, H., (2012). “Pottery from the Islamic Era - The Ancient City of Jiroft”. Journal of Archaeological Studies, 4 (1): 83-112. https://doi.org/10.22059/jarcs.2012.35377 (In Persian). - Delougaz, P. & Haines, R. C, (1960). A Byzantine church at Khirbat al-Karak (Vol. 85). University of Chicago Press. - Dowlat-Yari, A., (2015). “Study of the Islamic Period Pottery of the Historical City of Seymareh”. Master's Thesis in Archaeology, Golestan Institute of Higher Education, Non-Governmental-Non-Profit (Unpublished), (In Persian). - Farjami, M. & Mahmoudi Nasab, A. A., (2020). “Review and analysis of archaeological findings from the fourth season of the excavation of the Kahnek area, Sarbisheh County-South Khorasan”. Journal of Parseh Archaeological Studies, 4 (14): 101-123. http://journal.richt.ir/mbp/article-1-395-fa.html (In Persian). - Ghadiani, A., (2008). Comprehensive Dictionary of Iranian History. Sixth edition. Tehran: Aron Publications (In Persian). - Grube, E., (2005). Islamic Pottery. Volume 7 of Selected Works of Islamic Art. Compiled by Nasser Khalili. Translated by Farnaz Haeri. First edition. Tehran: Karang Publications (In Persian). - Hojabari, A., (2025). “Rescue Exploration: Commercialization of Exploration or Purposeful Research?!”. Baloot - Student Journal of Tarbiat Modares University, 1 (1): 5-6 (In Persian). - Hejabari, A. & Bakhtiari, Z., (2023). “Introduction to Early Islamic Period Pottery from Chamshir-Gachsaran; Emphasis on Painted Pottery; Case Study: Site 091”. Journal of Art History of the Islamic Period, 1 (2): 27-60. https://hpai.jour - Karimi, F. & Kiani, M. Y., (1985). The Art of Pottery in the Islamic Period. First Edition. Tehran: Iranian Archaeological Center Publications (In Persian). - Kazemnejand Asl, E., (2009). “Study of the pottery industry of Yazd city in the Islamic period based on archaeological data of Yazd city”. Master's thesis in archaeology. Islamic Azad University, Central Tehran Branch. Faculty of Literature and Humanities (Unpublished), (In Persian). - Kennet, D., (1997). “Kush: a Sasanian and Islamic‐period archaeological tell in Ras al‐Khaimah (UAE)”. Arabian archaeology and epigraphy, 8(2): 284-302. - Khaledian, S., (2010). “Archaeological Survey of Qehestan Castles; Case Study of the Castles of Southern Qehestan”. Master's Thesis in Archaeology, University of Tehran. Faculty of Literature and Humanities (Unpublished), (In Persian). - Labaf Khaniki, R. A., (2007). “Speculation report to determine the proposed area and boundary of the ancient city of Qain”. Birjand: Archives of the General Directorate of Cultural Heritage, Tourism and Handicrafts of South Khorasan Province (Unpublished), (In Persian). - Mirzaei, A., (2008). “Report on the investigation and identification of ancient sites in Shirvan and Farouj counties; North Khorasan Province”. Tehran: Archives of the National Archaeological Research Institute (Unpublished), (In Persian). - Mirdrikundi M., Haj Ebrahim Zargar, A. & Heydari Bani, D., (2015). “Identification of ancient mortars of the Shapouri Bridge in Khorramabad and feasibility of using them in bridge restoration through laboratory methods”. Journal of Iranian Restoration and Architecture - Restoration of Historical and Cultural Monuments and Textures, 5 (9): 45-58 (In Persian). - Mostafavi, M. T., (1375). The climate of Pars. Second edition. Tehran: Ashehar Publications (In Persian). - Mousavi Hajji, S. R., Tavassoli, M. M., Shirazi, R. & Zour, M., (2014). “Introducing and Typology of Islamic Potteries from Baluchistan Region, Mokran South”. Archaeological Research of Iran, 3(5): 121-140. https://nbsh.basu.ac.ir/article_708.html?lang=en (In Persian). - Nakhaei, A., Jalali, Z. & Mehr Pooya, H., (2016). “Introduction to the ancient site of Hosseinabad Dehdar on the route from Jiroft to Hermar in the middle centuries of Islam”. Second National Conference on Culture, Tourism and Urban Identity (In Persian). - Niakan, L. & Noorian, E., (2023). “Report on the salvage excavation of area 05 of Chamshir Dam, Gachsaran County, Kohgiluyeh and Boyer Ahmad Province”. Reports of the 21st Annual Meeting of Iranian Archaeology, First edition. Tehran: Cultural Heritage and Tourism Research Institute Publications: 657-663 (In Persian). - Rajabi, N., (2015). “Archaeological findings of the second season of the excavation of the Madabad A-Marvdasht area”. Journal of Iranian Archaeological Research, 9 (5): 175-194 (In Persian). - Safari, M., Kalvari Janaki, H. & Afshari, H., (2023). “Report on the rescue excavation of Area 89 - Chamshir Dam catchment area (Gachsaran city, Kohgiluyeh and Boyer Ahmad province)”. Reports of the 21st Annual Meeting of Iranian Archaeology, first edition. Tehran: Cultural Heritage and Tourism Research Institute Publications: 382-387 (In Persian). - Safari, M., Kalvari Janaki, H., Heydari, N. & Rajabi Cheshani, J., (2025). “Site 089 Chamshir, a settlement from the Middle and Late Islamic centuries in the Southern Zagros Basin”. Journal of Archaeological Studies, 17 (1): 382-355. https://doi.org/10.22059/jarcs.2025.378929.143276 (In Persian). - Sajjadi, A., (2023). “Excavation of the Salvation Area 75 of Chamshir Dam, Gachsaran County (Kohgiluyeh and Boyer Ahmad Province)”. Reports of the Twenty-First Annual Meeting of Iranian Archaeology. First Edition. Tehran: Cultural Heritage and Tourism Research Institute Publications: 301-306 (In Persian). - Satarnejad, S., Parvin, S. & Mehri, A., (2023). “Preliminary report of archaeological excavations in area 74 of Chamshir Dam, Gachsaran County, Kohgiluyeh and Boyer Ahmad Province”. Reports of the 21st Annual Meeting of Iranian Archaeology. First edition. Tehran: Cultural Heritage and Tourism Research Institute Publications: 296-300 (In Persian). - Schneider, H. R. (1950). The Memorial of Moses on Mount Nebo: The Pottery. Franciscan Press. - Sedighian, H. & Gholami, H., (2012). “Unglazed Islamic Painted Pottery (Quasi-Prehistoric) of Iran”. Journal of Modarres Archaeological Research, 3 & 4 (6 & 7): 134-143 (In Persian). - Sumner, W. & Whitcomb, D., (2009). “The Settlement System of the Islamic Period in Persia from an Archaeological Perspective”. Translated by Mohammad Hassan Zal, Journal of Modarres Archaeological Research, 1 (1): 102-111 (In Persian). - Tushingham, A. D., (1972). The Excavations at Dibon (Dhibân) in Moab: The Third Campaign 1952-53. Annual of the American Schools of Oriental Research, 40. - Whitcomb, D., (1987). “Excavations in Aqaba: First preliminary report”. Annual of the Department of Antiquities of Jordan, 31: 247-66. - Whitcomb, D., (2003). “False Prehistoric Pottery from Southern Iran”. Translated by Mohsen Zaidi, Journal of Archaeology (Ancient Period), 11: 84-95 (In Persian). - Wilkinson, C., (1973). Nishapur: pottery of the early Islamic period. New York: Metropolitan Museum of Art. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 278 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 215 |
||