شفیعی, سامان. (1405). نظارت و بازرسی از زندانها و مؤسسههای کیفری ایران در پرتو توسعۀ جهانی حقوق بشر. , (), 1-27. doi: 10.22059/jplsq.2025.380184.3576
سامان شفیعی. "نظارت و بازرسی از زندانها و مؤسسههای کیفری ایران در پرتو توسعۀ جهانی حقوق بشر". , , , 1405, 1-27. doi: 10.22059/jplsq.2025.380184.3576
شفیعی, سامان. (1405). 'نظارت و بازرسی از زندانها و مؤسسههای کیفری ایران در پرتو توسعۀ جهانی حقوق بشر', , (), pp. 1-27. doi: 10.22059/jplsq.2025.380184.3576
شفیعی, سامان. نظارت و بازرسی از زندانها و مؤسسههای کیفری ایران در پرتو توسعۀ جهانی حقوق بشر. , 1405; (): 1-27. doi: 10.22059/jplsq.2025.380184.3576
نظارت و بازرسی از زندانها و مؤسسههای کیفری ایران در پرتو توسعۀ جهانی حقوق بشر
استادیار حقوق بین الملل، گروه حقوق، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه هرمزگان، بندرعباس، ایران
چکیده
بازرسی و نظارت بر شرایط بازداشت و حبس، بخش اساسی سیستم حمایت از افراد محروم از آزادی را تشکیل میدهد. با گسترش و تثبیت موازین حقوق بشری، سازوکارهای نظارت ملی به اشکال مختلف پدیدار و با پذیرش پروتکل اختیاری کنوانسیون پیشگیری از شکنجه، ایدۀ کنترل بینالمللی و نظارت بر اماکن بازداشت توسط نهادهای بینالمللی به واقعیت تبدیل شد. در این مقاله تلاش شده است نظارت بر زندانها در چارچوب بازرسیهای داخلی بررسی و با مطالعۀ تطبیقی، کارامدی سازوکارهای مستقل و مکانیسمهای پیشگیرانۀ ملی در کشورهای مختلف تحلیل شود و با بررسی سازوکارهای بینالمللی، بسترهایی که برای نظارت بر زندانها و مؤسسههای کیفری ایران متصور است، تشریح شود. تحلیل ساختار قضایی، قوانین و مقررات و رویه جاری حکایت از آن دارد نظارت بر زندانها در نظام کیفری ایران در چارچوب دو سازوکار درونسازمانی و نظارت قضایی و صرفاً توسط نهادهای حاکمیتی صورت میگیرد. تصویب لایحۀ تأسیس نهاد ملی حقوق بشر توسط مجلس شورای اسلامی گامی مهم برای تحقق نظارت مستقل ملی بر موضوعات حقوق بشری خواهد بود. در سایۀ انتقاداتی که از سوی دولت ایران به سازوکارهای بینالمللی وارد میشود، تنها بستر فراملی که قابلیت بازرسی از زندانها و مؤسسههای کیفری ایران را دارد، سازوکارهای ویژۀ شورای حقوق بشر است.
ایستون، سوزان (1394). اصول و رویۀ عملی حقوق زندانیان. ترجمۀ فراز شهلایی. تهران: نگاه بینه.
کربلایی حسنی، مریم (1399). رفتار انسانی نسبت به افراد محروم از آزادی با تأکید بر رویۀ سازوکارهای نظارتی حقوق بشری. رسالۀ دکتری دانشگاه تهران.
ب) مقالات
رنجبریان، امیرحسین؛ کربلایی حسنی، مریم (1401). لزوم پاسداشت انسانیت در چگونگی رفتار با محرومان از آزادی؛ از نظر تا عمل. فصلنامۀ مطالعات حقوق عمومی،(52)، 919-942.
زمانی، سید قاسم (1385). نظارت جهانی بر اجرای حقوق بشر: از کمیسیون تا شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد. پژوهشهای حقوقی، 5(9)، 295-314.
غلامپور، مهدی؛ فرجیها، محمد؛ صابر، محمود و حبیبزاده، محمدجعفر (1397). سازوکارهای نظارت بر بازداشتگاهها و زندانها در پرتو اسناد بینالمللی و حقوق کیفری تطبیقی.پژوهشهای حقوق تطبیقی، ۲۲ (۴)، 191-220.
غیابی، فرناز؛ رنجبریان، امیرحسین (1402). نقش و جایگاه گزارشگران ویژة شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد. مجلة حقوقی بینالمللی، (70)، 77-106.
مهرپور، حسین (1388). سازوکارهای بینالمللی و میزان بازدارندگی آنها در نقض حقوق بشر. فصلنامۀ بینالمللی روابط خارجی. 1(4)، 42-7.
انگلیسی
A) Books
APT (2004). Monitoring Places of Detention: a practical guide. Association for the Prevention of Torture, ISBN 2-940337-05-5, Geneva.
Coyle, Andrew and Fair, H. (2018). A Human Rights Approach to Prison Management, Handbook for Prison Staff. third edition. London: University of London.
Murdoch, Jim (2006). The Treatment of prisoners, European Standards. Council of Europe.
ODIHR and APT (2002). Monitoring places of detention: a practical guide for NGOs. OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR) and Association for the Prevention of Torture (APT).
ODIHR and PRI (2018). Guidance Document on the Nelson Mandela. London: PRI.
OHCHR (2007). Training Manual on Human Rights Monitoring. Chapter IX: Visits to Persons in Detention. Professional Training Series No. 7, Office of the UN High Commissioner for Human Rights.
OHCHR (2018). Preventing Torture: The Role of National Preventive Mechanisms. A practical Guide. Series No. 21. Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights.
B) Articles
Fathi, D. C. (2010). The Challenge of Prison Oversight. American Criminal Law Review. 47 (4) Dated: Fall 2010 Pages: 1453-1462.
Padfield, Nicola (2018). Monitoring prisons in England and Wales: who ensures the fair treatment of prisoners. Crime, Law and Social Change. An Interdisciplinary Journal. Springer.
C) Documents
A/HRC/55/CRP.1 (2024), Detailed findings of the independent international fact-finding mission on the Islamic Republic of Iran.
Deitch, M. The need for independent prison oversight in a post-PLRA world. Federal Sentencing Reporter, 24(4), 2012.
HRC (2004). Sharifova and others v. Tajikistan, Communications No. 1209. 1231/2003 and 1241/2004.
HRC (2011). Traoré v. Côte d’Ivoire. Communication No. 1759/2008.
HRC (2022). Situation of human rights in the Islamic Republic of Iran - Report of the Secretary-General. A/HRC/50/19.
HRC (2023). Situation of human rights in the Islamic Republic of Iran - Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in the Islamic Republic of Iran. Javaid Rehman. A/HRC/52/67.
Human Rights Council (2023). A/HRC/52/L.5/Rev.1.
SPT visit report to Germany – NPM report (CAT/OP/DEU/2/Add.1).
The Ombudsman Act. Act No. 473 of 12 June 1996 concerning the Ombudsman as amended by Act No. 556 of 24 June 2005 and Act No. 502 of 12 June 2009.
UN General Assembly (2014). A/RES/68/268. Sixty-eighth session. 21 April 2014.
UN General Assembly (2022). A/HRC/51/27. 9 August 2022.
UNODC (2017). Assessing Compliance with the Nelson Mandela Rules.
https://news.un.org/en/story/2006/11/201202-annan-calls-human-rights-councilstrive-unity-avoid-familiar-fault-lines (Accessed 15 March 2022).
https://www.ohchr.org/en/statements/2009/10/ statement-ms-louise-arbour-united-nations-high-commissioner-human-rights-human (Accessed on 15 March 2022)
