سابقه

استئوپتروزیس که اصطلاحاً بیماری استخوان مرمری خوانده می‌شود، گروهی از اختلالات نادر در بافت استخوانی است که با رشد غیرطبیعی و هیپرتروفیک استخوان‌ها مشخص‌ می‌شود. در این شرایط استخوان‌‌ها ترد و شکننده، بد‌‌شکل، بزرگ و حجیم می‌شوند و‌ می‌توانند با اختلالات دیگری، از‌جمله شکستگی‌های استخوانی‌، کم‌خونی و خونریزی ناشی از ترومبوسایتوپنی همراه‌ ‌باشد (1-3). این بیماری در مرغ و خروس‌‌، گاو‌‌، موش و انسان گزارش شده است (1، 3-5). عوامل ایجاد‌کننده استئوپتروزیس را توارث و ویروس‌‌ها می‌دانند (1، 6، 7). در انسان و گاو نژاد انگوس و هرفورد عامل بیماری ارثی است (4، 5، 8). در پرندگان پیوستگی این بیماری با رتروویروس لکوز/سارکوما به اثبات رسیده است.Frank & Franklin  در سال 1982 با تلقیح تجربی رتروویروس MAV-208RPL12-L129‌‌، استئوپتروزیس را ایجاد کردند (1، 2، 9).

یافته‌های بالینی

خروس لاگهورن سفید در محدوده سنی 20-18 هفته با علائم و نشانه‌های درمانگاهی کاهش رشد‌‌، پریدگی رنگ نواحی بدون پر، از‌جمله تاج و ریش و مخاط چشم‌‌، راه رفتن با زحمت و لنگان‌لنگان‌‌، ناحیه تارس و متاتارس حجیم و چکمه‌مانند (تصویر 1) به آزمایشگاه گروه آسیب‌شناسی جهت تشخیص بیماری ارجاع داده شد. با‌توجه‌به علائم و نشانه‌‌ها‌‌، بیماری استئوپتروزیس تشخیص داده شد. به‌علت شدت بیماری و غیر‌قابل‌درمان بودن آن، مرگ آرام برای پرنده توصیه شد.

آزمایشات تشخیصی

لاشه پرنده کالبدگشایی و با استفاده از روش‌های معمولی اتولیز در آب، بافت‌های غیر‌استخوانی جدا و سپس استخوان‌‌ها با استفاده از آب اکسیژنه ضدعفونی گردید. در مشاهدات ماکروسکوپیک منظره ظاهری استخوان‌‌ها از‌نظر شکل‌‌، اندازه و ویژگی‌های سطحی و سطح مقطع مورد ارزیابی قرار گرفت. در مشاهدات ماکروسکوپیک همه استخوان‌های دراز، از‌جمله استخوان‌های تارس و متاتارس‌‌، درشت‌نی‌، کتف‌‌، ران‌‌، بازو‌‌، دنده‌‌ها و انگشتان پا‌‌، تغییرات ناشی از استئوپتروزیس را نشان‌ می‌دادند. این تغییرات در استخوان‌های تارس و متاتارس‌‌، ران، درشت‌نی‌، کتف‌‌ و بازو قابل‌توجه و از شدت بیشتری برخوردار بودند (تصویر 2). استخوان‌های مبتلا قبل از کاربرد اکسیژن پر‌اکسید‌‌، به‌جای رنگ طبیعی سفید متمایل به خاکستری براق‌‌، زرد‌رنگ و سطوح آن‌‌ها ناهموار‌‌ بود. پریوست استخوان ضخیم و نواحی دیافیز به‌صورت یکنواخت یا نامنظم ضخیم بود. رشد هیپرتروفیک استخوان اسفنجی به سمت مرکز استخوان موجب آتروفی مغز استخوان و ناپدید شدن حفره مرکزی استخوان‌های مبتلا شده بود.

رادیولوژی: در تصویر رادیولوژی استخوان‌های مبتلا‌‌، افزایش اپاسیته استخوانی‌‌، به‌خصوص در ناحیه مدولای استخوان‌های بلند‌‌، همراه با از بین رفتن گسترده الگوی ترابکولار نرمال استخوان‌ها و همچنین ضخیم شدن کورتکس استخوان‌‌ها با حاشیه داخلی نامشخص مشاهده شد. بافت استخوان‌‌ها به‌شدت متراکم و فضای مغز استخوان در غالب استخوان‌های دراز تقریباً یا به‌طور کامل محو و به‌وسیله بافت استخوانی هایپرتروفیک جایگزین شده بود (تصویر 3).

ارزیابی نهایی

استئوپتروزیس یک بیماری غیر‌نئوپلاستیک مزمن بافت‌های استخوان است که در مرغ و خروس و برخی پستانداران گزارش شده است (1، 3-5، 7). این بیماری نه‌تنها تغییرات اسکلتی ایجاد می‌کند، بلکه به‌علت رشد غیرطبیعی و هیپرتروفیک تدریجی بافت‌های استخوانی به اختلالات حرکتی‌‌، نورولوژیکی و خونی‌ منجر می‌شود (1، 2، 4).

علی‌رغم نبود آزمایشات خون‌شناسی‌‌، نشانه‌های بالینی پریدگی رنگ در پوست قابل‌رؤیت بدون پر، مانند تاج و ریش و همچنین پریدگی رنگ مخاطات به کم‌خونی ناشی از حذف بافت استخوانی اشاره‌ داشت.

بروز استئوپتروزیس را به عواملی مانند توارث (6) و عوامل عفونی، مانند ویروس‌‌ها (1، 3-5، 7، 9) ارتباط داده‌اند. استئوپتروزیس مرغ و خروس علت ویروسی داشته و در استئوپتروزیس انسان و گوساله به‌ترتیب به ردپای ویروس‌هایHIV(Hepatitis C Virus)  وBVD(Bovine Viral Diarrhea)  اشاره شده است (1، 3-7). به‌هر‌حال‌‌ آشفتگی و نابسامانی تعادل ما‌بین تشکیل و جذب مجدد استخوان می‌تواند به تشکیل مقادیر قابل‌توجهی از بافت استخوانی منجر‌ ‌شود. اختلال در عملکرد یا فقدان فیزیکی استئوکلاست‌‌ها‌‌، تکثیر و تزاید استئوبلاست‌‌ها و استئوسیت‌‌ها را علت بروز بیماری‌ می‌دانند (1، 4).

هیچ‌گونه درمانی برای استئوپتروزیس پیشرفته پرندگان مبتلا توصیه نشده است. با‌توجه‌به تاریخچه تظاهرات بالینی‌‌، یافته‌های ماکروسکوپیک و رادیولوژی‌‌، بیماری استئوپتروزیس پیشرفته در خروس نژاد لاگهورن سفید تشخیص داده شد. با مرور منابع و مآخذ، نویسندگان بر این باورند که این، اولین مورد استئوپتروزیس مرغ و خروس است که در ایران گزارش‌ می‌شود.

سپاسگزاری

بدین‌وسیله نویسندگان از بخش آسیب‌شناسی، آناتومی و جراحی و رادیولوژی دانشکده دامپزشکی دانشگاه تهران به‌دلیل همکاری در انجام مطالعه حاضر تشکر و قدردانی می‌کنند.

تعارض منافع

هیچ گونه تعارض منافعی در ارتباط با این مطالعه وجود ندارد.