پاسخ محصول‌دهی ژنوتیپ‌های کلزا به کاربرد عصاره جلبک‌دریایی در اراضی کم‌بازده حاشیه دریاچه ارومیه

. مقدمه

کلزا (.Brassica napus L) بعد از نخل روغنی و سویا جایگاه سوم را در تولید روغن­های خوراکی به خود اختصاص داده است (Singh et al., 2023). بر اساس گزارش وزارت جهاد کشاورزی کلزا از نظر سطح برداشت (153536 هکتار) و تولید دانه­های روغنی (290840 تن) در بین سایر محصولات روغنی در ایران رتبه اول را دارد. سطح برداشت کلزا در آذربایجان شرقی طی سال‌ زراعی 1401-1400 شامل 2143 هکتار بود که از آن حدود 4957 تن محصول دانه با متوسط عملکرد 9/2 تن در هکتار به­دست آمده است (Statistics Center of the Ministry of Agricultural Jahad, 2023). ژنوتیپ­های گیاه کلزا واکنش­های متفاوتی به شرایط محیطی نشان می­دهند و با­توجه­به ویژگی مورد ارزیابی، تأثیر شرایط محیطی و ژنوتیپ متفاوت می­باشد. بنابراین، انتخاب ارقام سازگار با شرایط محیطی منطقه مورد کشت برای دست­یابی به بیشینه محصول حائز اهمیت است (Yanagi, 2024). بر اساس یافته­های حاصل از ارزیابی ارقام کلزا در دشت تبریز مشخص شده است که ژنوتیپ­های Okapi و SLM046  در مقایسه با سایر ارقام از عملکرد دانه بالاتری برخوردار بودند و عموما ژنوتیپ­های با عملکرد دانه بیشتر عملکرد روغن بالایی را نیز به خود اختصاص داده­اند (Pasban Eslam, 2009). در مطالعه صورت­گرفته روی 38 ژنوتیپ کلزا در اراضی کم­بازده دشت تبریز روشن شد که ژنوتیپ­های Okapi و Nima در شرایط کم­بازده منطقه با کاهش اجزای عملکرد مانند تعداد خورجین در بوته نتوانستند عملکرد دانه قابل­قبولی تولید کنند و این ارقام برای اراضی کم­بازده مناسب تشخیص داده نشدند ولی ژنوتیپ­های WRL-96-01، WRL-96-02 و WRL-96-17 بالاترین عملکرد دانه و روغن را در اراضی کم­بازده کسب کردند (Alizadeh, 2019 & Pasban Eslam). نتایج حاصل از تحقیق ده­شیری و مدرس­ثانوی
(Dehshiri & Modares Sanavy, 2017) نشان داد که ارقام RGS003، Zarfam و Okapi به‌ترتیب بیشترین عملکرد دانه را در خاک­های کم­بازده تولید کرده­اند.

یکی دیگر از مولفه­های اساسی افزایش عملکرد محصولات کشاورزی کاربرد کودهای شیمیایی است. متاسفانه افزایش مصرف کودهای شیمیایی در دهه­های اخیر، مشکلات جدی زیست­محیطی ایجاد کرده است. امروزه استفاده از کودهای زیستی همچون عصاره جلبک­دریایی در محصولات زراعی به­عنوان جایگزین و یا مکمل کود­های شیمیایی رو به توسعه است
(He et al., 2023). براساس تحقیقات انجام­شده، محرک­های رشد مانند کود عصاره جلبک­دریایی می­توانند با مکانیسم­های مختلفی موجب افزایش عملکرد کمی و کیفی محصولات کشاورزی و به­ویژه کلزا شوند. عصاره جلبک­دریایی با دارا بودن محرک­های رشد گیاهی همچون ریزمغذی‌ها (مس، آهن، روی و منیزیم) و درشت­مغذی‌ها، پلی­ساکاریدها، پروتئین‌ها، اسیدهای­چرب غیراشباع با چند بند دوگانه، پلی­فنل‌ها، فیتوهورمون‌ها (اکسین، سیتوکینین و جیبرلین) و اسمولیت‌ها می­تواند موجب افزایش عملکرد گیاهان شود (Chaturvedi et al., 2022). مطالعات روی کودهای مبتنی بر عصاره جلبک­دریایی نشان داده است که اجزای آن­ها به­راحتی توسط سلول­های گیاهی شناسایی می­شوند. بنابراین، این کودها می­توانند به­طور موثر رشدو­
نمو گیاهان را تنظیم کنند و تحمل آن­ها در برابر تنش­های محیطی را افزایش دهند ( Rajaie, 2022;;Shang et al., 2023
El Khattabi et al., 2023). افزودن کودها به­صورت محلول­پاشی (تغذیه برگی) یکی از روش­های تضمین­شده و موفق برای رفع کمبود عناصر غذایی به­ویژه ریزمغذی­ها است. مصرف کودها از طریق برگ­تأثیر بیشتری بر تولید و کیفیت محصولات زراعی دارد زیرا تلفات کمتری را در پی خواهد داشت (Gobel et al., 2024). تیمار گیاهان با عصاره جلبک­دریایی به افزایش ظرفیت جذب ریشه کمک کرده و منجر به افزایش رشد رویشی می­شود. بنابراین تأثیر مثبتی بر بهبود و افزایش بهره­وری محصول خواهد داشت (Daadoush & Al-Doori, 2024; Arab et al., 2022). عصاره جلبک­دریایی زمانی که روی گیاه پاشیده شود، باعث افزایش توانایی ریشه در رشد و جذب موادغذایی، افزایش ضخامت و استحکام ساقه و افزایش سطح برگ شده و در نتیجه رشد رویشی اندام­هوایی و ریشه را افزایش داده و عملکرد گیاه را بهبود می­بخشد (Saleh et al., 2024;
Smouni & Fahr, 2023). برخی از محققان دریافتند که محلول­پاشی عصاره جلبک­دریایی در گیاه کلزا موجب افزایش تعداد شاخه فرعی، تعداد خورجین در بوته، عملکرد دانه و درصد روغن شده است (Azarmehr et al., 2017). نشان داده شده است که تأثیر جلبک­دریایی بر پارامترهای رشد را می­توان به حضور اکسین، سیتوکینین و سایر عوامل محرک رشد و همچنین ریزمغذی­ها و درشت­مغذی­ها در عصاره جلبک­دریایی نسبت داد. همچنین ترکیبات زیست­فعال موجود در عصاره جلبک­دریایی ممکن است اثر هم­افزایی بر رشد گیاه داشته باشند (Shahriari et al., 2021). همچنین نتایج تحقیق مذکور نشان داد که این کود آلی با اثر مثبت بر رنگدانه‌های فتوسنتزی و افزایش محتوای کلروفیل و نیز ارتقای عملکرد سیستم فتوسنتزی ممکن است افزایش وزن خشک اندام­هوایی، رشد گیاه و در نهایت افزایش عملکرد در گیاه کلزا را توجیه کند.

استفاده از روش­های نوین همچون کاربرد محرک­زیستی عصاره جلبک­دریایی برای کاهش اثرات نامطلوب محیطی و دست­یابی به محصول قابل­قبول اقتصادی در اراضی کم­بازده دارای اهمیت است. بنابراین، پژوهش حاضر به­منظور بررسی اثرات محلول­پاشی عصاره جلبک­دریایی بر برخی ویژگی­های ریخت­شناسی، عملکرد و اجزای عملکرد دانه و روغن ژنوتیپ­های پاییزه کلزا در اراضی کم­بازده حاشیه دریاچه ارومیه اجرا شده است.

2. روش‌شناسی پژوهش

آزمایش به­صورت اسپلیت­پلات در قالب طرح پایه بلوک­های کامل تصادفی با سه تکرار و به­صورت پاییزه در ایستگاه خسروشاه مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع­طبیعی آذربایجان­شرقی (46 درجه و 2 دقیقه شرقی، 37 درجه و 58 دقیقه شمالی) اجرا شد. این منطقه بر اساس سیستم پهنه­بندی کوپن سرد و نیمه­خشک با زمستان­های یخبندان بوده و در حاشیه شرقی دریاچه ارومیه قرار دارد. مشخصات آب­و­هوایی ایستگاه خسروشاه در طول دوره آزمایش در شکل 1 آمده است.

فاکتورهای آزمایش شامل کاربرد عصاره جلبک­دریایی با نام تجاری SEAUMIC از شرکت BIOZAR، محصول کشور ایران در دو سطح محلول­پاشی عصاره جلبک­دریایی با غلظت پنج گرم در 1000 میلی­لیتر آب (Tarraf et al., 2015) و عدم محلول­پاشی (آب­پاشی) و 40 ژنوتیپ پاییزه کلزا به­ترتیب به­عنوان فاکتور اصلی و فرعی بودند. برای تهیه این محلول از آب­مقطر استفاده شد و مدتی هم زده شد تا کاملا عصاره داخل آب حل شود. مشخصات ژنوتیپ­های مورد مطالعه در جدول یک آمده است. این ژنوتیپ­ها از آزمایش­های مقدماتی سازگاری با اقلیم­های سرد کشور مربوط به موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر وزارت جهاد کشاورزی انتخاب شده­اند و از سازگاری و عملکرد قابل­قبول اقتصادی دانه و روغن برای کشت در اقلیم­های مذکور برخوردارند. هر کرت فرعی از چهار ردیف به فاصله 30 سانتی­متر تشکیل شده بود. طول هر خط کاشت پنج متر در نظر گرفته شد. فاصله بوته­ها روی ردیف در هفت سانتی­متر تثبیت شدند. کاشت در 20 شهریورماه سال 1402 انجام شد. کود‌دهی مزرعه با­توجه­به نتایج آزمون خاک مزرعه آزمایشی انجام شد (جدول 2). کود اوره به­مقدار 242 کیلوگرم (در سه قسمت شامل زمان کاشت، شروع رشد بهاره و گل­دهی)، سولفات­پتاسیم 90 کیلوگرم و سوپرفسفات­تریپل 160 کیلوگرم (هر دو به­هنگام کاشت) به­ازای هر هکتار به­کار رفت. برای مقابله با آفت شته­مومی به­هنگام شروع خورجین­دهی از سم پریمور با غلظت دو در هزار استفاده شد. محلول­پاشی عصاره جلبک­دریایی طی مراحل ساقه­روی (دراز شدن گل­آذین اصلی در 20 درصد بوته­ها) و گل­دهی (مرحله 20 درصد گل­دهی) بوته­های کلزا انجام شد. ویژگی­های کود زیستی به­کار رفته در جدول 3 آمده است.

اندازه­گیری صفاتی مانند ارتفاع بوته، قطر طوقه و شاخص کلروفیل در اواسط مرحله گل­دهی انجام شد. برای تعیین ارتفاع بوته، برخی صفات ریخت­شناسی، شاخص کلروفیل برگ­ها و اجزای عملکرد دانه 10 بوته به­صورت تصادفی از هر کرت آزمایشی انتخاب و به­کار رفتند. برای تعیین وزن هزار دانه در هر واحد آزمایشی از هشت تکرار 100 دانه­ای استفاده شد که میانگین نمونه­ها تعیین و در نهایت وزن هزار دانه مشخص شد. با استفاده از دستگاه کلروفیل­متر دستی مدل CCM-200 ساخت کشور آمریکا، شاخص کلروفیل برگ اندازه­گیری شد. در­نهایت پس از رسیدگی بوته­ها و برداشت محصول کرت­ها، عملکرد دانه تعیین شد. مقدار روغن دانه­ها به­روش استخراج پیوسته سوکسله به­دست آمد (Mirnezami-Ziabari & Sanei-Shariatpanah, 1994).

تجزیه و تحلیل آماری با نرم‌افزار MSTATC و مقایسه میانگین­ها با­استفاده­از آزمون چنددامنه­ای دانکن انجام شد. برای رسم شکل­ها از نرم­افزارExcel 2019  استفاده شد. تجزیه به مولفه­های اصلی (PCA) با نرم­افزار XLSTAT 2018 و آزمون کلاستر به روش وارد با نرم­افزار آماریSPSS  نسخه 24 انجام شد.

3. یافته­های پژوهش و بحث

بر اساس نتایج حاصل از تجزیه واریانس داده­ها اثر ژنوتیپ و محلول­پاشی عصاره جلبک­دریایی روی ویژگی­های ریخت­شناسی موردمطالعه، اجزای عملکرد، عملکرد دانه و روغن ژنوتیپ­های کلزا معنی­دار بود. بین ژنوتیپ­های موردمطالعه از نظر ارتفاع بوته، قطر طوقه، شاخص کلروفیل برگ، مساحت خورجین، تعداد خورجین در بوته، تعداد دانه در خورجین، وزن هزار دانه، عملکرد دانه و روغن و شاخص­برداشت اختلاف معنی­داری دیده شد. همچنین تعداد خورجین در بوته، وزن هزار دانه، عملکرد روغن و دانه و شاخص­برداشت به­طور معنی­داری تحت­تأثیر محلول­پاشی عصاره جلبک­دریایی قرار گرفتند. اثر متقابل تیمارهای عصاره جلبک­دریایی و ژنوتیپ روی صفات شاخص کلروفیل و تعداد شاخه‌های فرعی در بوته معنی‌دار شد (جدول 4).

1-3. ارتفاع بوته

طبق نتایج مندرج در جدول تجزیه واریانس داده­ها، اثر ژنوتیپ بر ارتفاع بوته کلزا معنی­دار شد، ولی محلول­پاشی جلبک­دریایی اثر معنی­داری بر آن نداشت (جدول 4). بیشترین ارتفاع بوته با میانگین 5/121 سانتی­متر در ژنوتیپ ES Artist×ES Darko دیده شد که از نظر آماری با ژنوتیپ­های شماره 6، 13، 15، 18، 19، 20، 21، 22، 28 و 29 در یک گروه قرار گرفتند (جدول 6). پایین­ترین ارتفاع بوته با 4/88 سانتی­متر در ژنوتیپ Zlatna×ES Hydromel مشاهده شد که با ژنوتیپ­های شماره 23، 30، 32، 36 و 39 در یک گروه آماری بود (جدول 6). با­توجه­به نتایج حاصل از این پژوهش اختلاف 27 درصدی بین ژنوتیپ­های ES Artist×ES Darko و Zlatna×ES Hydromel در ارتفاع بوته وجود داشت که قابل­توجه می­باشد. ساقه­های طویل­تر با داشتن شاخه­های فرعی و تعداد خورجین در بوته بیشتر، عملکرد دانه بالاتری نیز تولید کردند (جدول‌های 6 و 7). برخی از محققان بر این باورند که در ژنوتیپ­های مختلف تعداد سلول­های تولیدی ساقه و رشد سلول­ها متفاوت می­باشد و از دلایل اصلی آن تفاوت در تولید هورمون­های گیاهی ذکر شده است (Takatsuka & Umeda, 2014). در نتیجه با بالا بودن تعداد سلول­ها و رشد طولی آن­ها ارتفاع بوته نیز افزایش خواهد یافت.

2-3. قطر طوقه

بررسی مقادیر قطر طوقه نشان داد که تفاوت معنی­داری از نظر این صفت بین ژنوتیپ­های موردمطالعه وجود دارد (جدول 6). ژنوتیپ­های SW 102×ES Mercure و Nafis به­ترتیب با میانگین 74/14 و 54/14 میلی­متر بیشترین و ژنوتیپ
Zlatna×ES Lauren با میانگین 01/8 میلی­متر کمترین قطر طوقه را به خود اختصاص دادند که نسبت به ژنوتیپ
SW 102×ES Mercure حدود 46 درصد کاهش نشان می­دهد. پاسبان اسلام (Pasban Eslam, 2011) نشان داد بوته­هایی که قبل از ظهور سرمای زمستان از تعداد شش برگ و قطر طوقه حدود شش میلی­متر برخوردار باشند، کمتر دچار سرمازدگی شده و با رشد و نمو به­موقع و مناسب در بهار، عملکردهای مطلوبی تولید خواهند کرد.

3-3. تعداد شاخه فرعی

نتایج مقایسه میانگین داده­ها نشان داد که بیشترین تعداد شاخه فرعی در بوته با­استفاده­از عصاره جلبک­دریایی با میانگین­های 5/5 و 1/5 عدد به­ترتیب در ژنوتیپ­های Zlatna×ES Hydromel و HL 3721×Rohane به­دست آمد. همچنین عدم کاربرد عصاره جلبک­دریایی نیز موجب ایجاد کمترین شاخه‌های فرعی با 8/0 و 6/1 عدد به­ترتیب در ژنوتیپ‌های
ES Mercure×ES Darko و SW102×ES Mercure شد (جدول 7). افزایش تعداد شاخه­های فرعی در ژنوتیپ­های کلزا می­تواند در اثر رشد رویشی بیشتر در هوای خنک اوایل بهار باشد. توان یک ژنوتیپ در تولید شاخه­های فرعی که به گل­آذین محصول­‌دهنده ختم شود، از عوامل افزایش تعداد خورجین در بوته و در نهایت عملکرد دانه است (Tahmasebi et al., 2013). نتایج پژوهش حاضر نشانگر آن است که تعداد شاخه فرعی زیاد با افزایش تعداد خورجین در بوته موجب تولید عملکرد بالا در ژنوتیپ­های مربوطه شده است (جدول‌های 6 و 7 و شکل 2).

کلزا گیاهی با توانایی رشد نامحدود است که تولید و رشد شاخه­های فرعی در تمام طول دوره رشد آن تداوم دارد. چون تعداد شاخه در گیاه تحت کنترل عوامل ژنتیکی و محیطی است، بنابراین اثر ژنوتیپ بر تعداد شاخه معنی­دار خواهد بود (Shahsavari et al., 2023). همچنین تولید شاخه­های فرعی تحت­تأثیر عصاره جلبک­دریایی قرار گرفت. تعداد شاخه فرعی در گیاهان محلول‌پاشی­شده نسبت به گیاهان شاهد به­طور معنی­داری بیشتر بود. بنابراین محلول­پاشی عصاره جلبک­دریایی در همه ژنوتیپ‌ها اثر یکسانی نداشت و موجب افزایش تعداد شاخه‌های فرعی در اکثر ژنوتیپ‌ها شد (جدول 7). گزارش شده است تیمار بوته­های کلزا با عصاره جلبک­دریایی از طریق بهبود رشد و توسعه ریشه­ها از لحاظ تغذیه­ای، باعث شد تا بوته­ها از عناصر غذایی موجود در خاک بهتر و بیشتر استفاده کرده و در نتیجه اندام­های­هوایی گیاه رشد بیشتری داشته باشند. این امر باعث افزایش تعداد مریستم­های آغازنده شاخه­های فرعی روی ساقه و در ادامه افزایش تعداد شاخه­های فرعی می­شود (Vafa et al., 2024).

3-4. شاخص کلروفیل

نتایج مقایسه میانگین­های این صفت نشان داد که بیشترین شاخص کلروفیل تحت محلول‌پاشی عصاره جلبک­دریایی در ژنوتیپ ES Alonso×L72 به­ ارزش 62 دیده شد که با ژنوتیپ­های Zlatna×ES Darko، Okapi×Tassilo، ES Artist×Neptune و HL 2012×Neptune در یک گروه آماری قرار داشتند. کمترین مقدار با 36 واحد در ژنوتیپ SLM 046×Okapi بود که بین مقادیر عدم محلول‌پاشی و محلول‌پاشی با عصاره جلبک­دریایی 31 درصد اختلاف داشت (جدول 7). وجود چنین اختلافی در مقدار کلروفیل بیانگر آن است که ژنوتیپ­هایی که شاخص کلروفیل کمتری دارند، تولید و انتقال فراورده­های فتوسنتزی کمتری به دانه­ها خواهند داشت (Carreño Siqueira et al., 2023). با­توجه­به همبستگی مثبت شاخص کلروفیل با وزن هزار دانه و تعداد دانه در خورجین در پژوهش حاضر (شکل 2) کاهش کلروفیل و به تبع آن افت تولید فراورده­های فتوسنتزی، باعث کاهش تعداد دانه در خورجین و وزن هزار دانه در بوته­های کلزا شد (جدول 6). نشان داده شده است که رنگیزه­های فتوسنتزی نقش مهمی در جذب نور و تولید ماده و انرژی در گیاهان ایفا می­کنند و مقدار کلروفیل یکی از فاکتورهای مهم حفظ ظرفیت فتوسنتزی است (Cutolo et al., 2023) که در تعیین سرعت فتوسنتز و تولید ماده­خشک نقش اساسی دارد. در این آزمایش شاخص کلروفیل برگ (جدول 7) در ژنوتیپ­هایی که از نظر عملکرد دانه در رتبه­های بالاتری قرار داشتند، به­طور معنی­داری بیشتر بود (جدول 6). شاخص کلرفیل با استفاده از محلول­پاشی عصاره جلبک­دریایی افزایش یافت که علت آن را می­توان به ترکیبات موجود در این کود آلی نسبت داد. وجود سیتوکنین، جبرلین، بتائین و عناصر ریزمغذی باعث افزایش ساخت کلروفیل شده و در­نهایت موجب بهبود فتوسنتز و افزایش عملکرد دانه از طریق افزایش تعداد دانه در خورجین و وزن هزار دانه شد (جدول­های 3 و 6).

5-3. مساحت خورجین

بین ژنوتیپ­های موردمطالعه اختلاف معنی­داری از نظر مساحت خورجین دیده شد (جدول 4). بررسی میانگین صفات مربوطه نشان داد که بیشترین مساحت خورجین (7/4 سانتی­متر) مربوط به ژنوتیپ ES Kamilo×SW 102 بود که با ژنوتیپ­های شماره 1، 3، 4، 5، 6، 8، 13، 16، 21، 29، 30 و 37 از نظر صفت مذکور در یک گروه آماری قرار داشتند. کمترین مساحت خورجین با 8/43 سانتی­مترمربع در ژنوتیپ SW 102×ES Mercure دیده شد و تفاوت 24 درصدی بین بیشترین و کمترین مساحت خورجین حاصل شد. مساحت خورجین از مهمترین صفات تعیین­کننده میزان محصول در کلزا محسوب می­شود و ارقامی با مساحت بیشتر به­طور معنی­داری محصول بیشتری نسبت به ارقام با خورجین کوتاه­تر و با سطح کمتر تولید می­کنند
(Shu et al., 2024). طی مرحله پر شدن دانه در کلزا، خورجین­های فوقانی تاج­پوشش نقش فتوسنتزی فعال­تری داشته و حدود 47 درصد از عملیات تثبیت کربن را به عهده دارند. در این زمان سهم ساقه­ها در تولید و انتقال مواد فتوسنتزی 40 درصد و میزان فعالیت برگ­ها تنها 13 درصد از کل فتوسنتز را شامل می­شود (Champan et al., 1984). در اظهار نظری بیان شده است که مساحت خورجین در کلزا از جمله صفاتی است که به­طور غیرمستقیم بر عملکرد روغن تأثیرگذار است و ارقامی از کلزا که دارای تعداد کمتری خورجین در بوته و در عوض مساحت خورجین بیشتری بودند، محصول بیشتری داشتند. علت آن افزایش ظرفیت تعداد دانه و افزایش سطح فتوسنتزکننده خورجین متناسب با افزایش طول آن بیان شده است
(Boccaccini et al., 2024).

3-6. تعداد خورجین در بوته و تعداد دانه در خورجین

میانگین بیشترین (131، 62/27) و کمترین (59، 62/21) تعداد خورجین در بوته و دانه در خورجین به­ترتیب در ژنوتیپ­های HL 3721×Rohan و Zlatna×ES Hydromel به­دست آمد. به­طورکلی تنوع معنی­داری از نظر مقادیر این دو صفت بین ژنوتیپ­های موردمطالعه دیده شد (جدول 6). نشان داده شده است در ارقام زودرس اگر مراحل غنچه­دهی و شروع گل که تمایز و تکامل سلول­های مولد خورجین در آن مراحل انجام می­شود، با شرایط بهینه محیطی مصادف شود، تعداد زیادتری از سلول­های مولد خورجین روی شاخه­های اصلی و فرعی به­مرحله باروری خواهند رسید. اما در ارقام دیرگل، برخورد این مراحل با گرمای زودهنگام اواخر فصل، سبب کاهش تولید خورجین در بوته می­شود (Chen et al., 2023). تعداد دانه در خورجین از عوامل مؤثر و تعیین­کننده عملکرد دانه و روغن در کلزا است. البته افزایش تعداد دانه در خورجین دارای محدودیت است و ظرفیت تولید این قسمت از عملکرد دانه بیشتر تحت­تأثیر عوامل ژنتیکی قرار دارد (Ihien Katche et al., 2023). محدودیت تأمین مواد فتوسنتزی و دیگر عوامل محیطی بر تعداد دانه در خورجین اثر دارند و به­شدت به عواملی همچون شرایط محیطی و مدیریت مزرعه در دوره گل­دهی و پر شدن دانه وابسته می­باشد. بر اساس نتایج مندرج در جدول 5 تعداد خورجین تولیدشده تحت تیمار عصاره جلبک­دریایی حدود 89 عدد بود که در مقایسه با شرایط عدم محلول­پاشی (5/79) حدود 12 درصد بیشتر است (جدول 5).

افزایش تعداد خورجین در بوته با استفاده از عصاره جلبک­دریایی به­عنوان محرک رشد می­تواند با ویژگی­های منحصربه­فرد این کود آلی مرتبط باشد. این کود حاوی برخی عناصر کم­مصرف، پرمصرف، ترکیبات هورمونی و مواد تنظیم­کننده رشد مانند جیبرلین، اکسین­ها و سیتوکینین­ها است (جدول 3) که در طویل­شدن سلول، ایجاد گل، رشد برگ، افزایش طول میان گره­ها و کاهش اثر برخی آفات و بیماری­های گیاهی به­خصوص در اراضی کم­بازده موثر می­باشد (Sheela Jesvanthini et al., 2024)، بنابراین عصاره جلبک­دریایی می­تواند با بهبود رشد و افزایش تعداد شاخه فرعی در بوته سبب افزایش تعداد خورجین در بوته شود. این اثر در اراضی کم­بازده و دارای محدودیت چشمگیرتر خواهد بود (شکل 2).

3-7. وزن هزاردانه

تاثیر تیمارهای ژنوتیپ و محلول­پاشی جلبک­دریایی از نظر آماری بر وزن هزار دانه کلزا معنی­دار شدند (جدول 4). بالاترین وزن هزاردانه با میانگین­های 44/4، 41/4 و 36/4 گرم به­ترتیب در ژنوتیپ­های ES Mercure×Zarfam، ES Artist×Neptune و Okapi×Tassilo و کمترین وزن هزار دانه با میانگین­های 30/3، 25/3 و 77/2گرم در ژنوتیپ­های SW 102×ES Mercure، Nima و ES Kamilo×SW 102 بود (جدول 6). یکی از عوامل اصلی موثر بر وزن هزار دانه، طول دوره پرشدن دانه می­باشد. هرچه این دوره کوتاه­تر باشد، وزن هزار دانه کمتر خواهد بود. شروع زودتر دانه­بندی در گیاه کلزا و همزمانی دوره پرشدن دانه با هوای خنک­تر در اوایل بهار، با افزایش طول دوره پرشدن دانه، باعث افزایش وزن هزار دانه می­شود (Pasban Eslam, 2011). محلول­پاشی عصاره جلبک­دریایی با افزایش معنی­دار وزن هزار دانه از میانگین 55/3 به 02/4 گرم معادل 13 درصد، عملکرد دانه را در منطقه آزمایش بهبود بخشید (جدول 5). افزایش وزن هزار دانه را می­توان به افزایش شاخص کلروفیل نیز مرتبط دانست (شکل 2) به­نظر می­رسد عصاره جلبک­دریایی با بهبود میزان فتوسنتز، موجب افزایش وزن هزاردانه شده باشد
(Radwan et al., 2023). همچنین عصاره جلبک­دریایی به­علت داشتن هورمون­های رشد و عناصر ریزمغذی در ترکیب خود می­تواند وزن دانه­ها را بالا ببرد (جدول 3).

8-3. عملکرد دانه

با­توجه­به نتایج پژوهش اثرات اصلی عوامل ژنوتیپ و عصاره جلبک­دریایی روی عملکرد دانه معنی­دار بود (جدول 4). بین 40 ژنوتیپ کلزای موردبررسی بیشترین عملکرد دانه با 3657 کیلوگرم در هکتار به ژنوتیپ HL 3721×Rohan تعلق گرفت. در رتبه­های بعدی ژنوتیپ­های SW 102×ES Mercure (3028 کیلوگرم در هکتار)، Garou×GK Csenge (2782 کیلوگرم در هکتار) و Garou×ES Artist (2778 کیلوگرم در هکتار) قرار گرفتند. کمترین عملکرد دانه نیز با 80 درصد کاهش نسبت به ژنوتیپ برتر HL 3721×Rohan با میانگین 8/736 کیلوگرم در هکتار به ژنوتیپ HL 2012×GK Csenge اختصاص یافت (جدول 6). بالا بودن عملکرد دانه در ژنوتیپ­های موردبررسی با افزایش ارتفاع بوته، تعداد شاخه فرعی بیشتر، تعداد خورجین در بوته و تعداد دانه در خورجین بیشتر ارتباط دارد (شکل 2). در شرایط آزمایش جاری از بین اجزای عملکرد دانه، تعداد خورجین در بوته و تعداد دانه در خورجین بیشترین نقش را در افزایش عملکرد دانه و روغن به خود اختصاص دادند. در این بین، تعداد خورجین در بوته نقش برجسته­تری داشت (شکل 2). کاربرد عصاره جلبک­دریایی به­شکل محلول­پاشی روی ژنوتیپ­های موردمطالعه کلزا در مراحل ساقه­روی و گلدهی باعث افزایش عملکرد دانه به­طور میانگین به مقدار 329 کیلوگرم در هکتار شد که نسبت به تیمار عدم کاربرد عصاره جلبک­دریایی 2/21 درصد افزایش داشت (جدول 5). چنین استنباط می­شود که تیمار عصاره جلبک­دریایی در شرایط آزمایش جاری با افزایش تعداد خورجین در بوته و وزن هزار دانه، موجب افزایش عملکرد دانه و روغن شده است. محققان دریافتند که محرک­های رشدی همچون جلبک­دریایی علاوه­بر داشتن عناصر غذایی با تأثیر مثبت بر متابولیسم گیاه کارایی مصرف کود را افزایش داده و منجر به افزایش عملکرد دانه می­شوند (Gharib et al., 2024). نشان داده شده است کاربرد عصاره جلبک­دریایی به­صورت محلول­پاشی روی بوته­های کلزا باعث تحریک رشد گیاه و افزایش تحمل به خشکی و بهبود معنی­دار عملکرد دانه شده است. از بین اجزای عملکرد دانه، اثر عصاره جلبک­دریایی روی افزایش تعداد خورجین در بوته بیشتر بود (Niel et al., 2023).

3-9. شاخص برداشت

اثر ژنوتیپ و عصاره جلبک­دریایی روی شاخص برداشت معنی­دار بود (جدول 4). بیشترین شاخص برداشت با 6/27 درصد در ژنوتیپ شماره 21 دیده شد و ژنوتیپ­های شماره 4، 15 و 19 نیز با این ژنوتیپ در یک گروه آماری قرار داشتند. کمترین مقدار شاخص برداشت با 4/11 درصد در ژنوتیپ شماره 34 بود (جدول 6). عوامل ژنتیکی و قابلیت سازگاری با شرایط اقلیمی سبب تفاوت بین ارقام مختلف کلزا از لحاظ شاخص برداشت می­شود. شاخص برداشت تابعی از عملکرد دانه و وزن کل گیاه می­باشد.

همانگونه که در شکل 2 دیده می­شود، افزایش شاخص برداشت با افزایش تعداد خورجین در بوته، تعداد دانه در خورجین و عملکرد دانه رابطه مستقیم داشت. به­نظر می­رسد عصاره جلبک­دریایی از طریق بهبود صفاتی مانند شاخص کلروفیل، تعداد شاخه فرعی، تعداد خورجین در بوته، وزن هزار دانه و عملکرد دانه باعث افزایش شاخص برداشت شده باشد.

^* و ^**: به­ترتیب معنی­دار در سطح احتمال پنج و یک درصد.

حروف متفاوت نمایانگر اختلاف معنی­دار در سطح احتمال یک درصد است.

حروف متفاوت در هر ستون نمایانگر اختلاف معنی­دار در سطح احتمال پنج درصد است.

حروف متفاوت در هر ستون نمایانگر اختلاف معنی‌دار در سطح احتمال پنج درصد است.

10-3. درصد و عملکرد روغن

اثرات ژنوتیپ بر درصد و عملکرد روغن دانه معنی­دار بود؛ ولی اثر تیمار عصاره جلبک­دریایی از نظر آماری تنها بر عملکرد روغن معنی­دار شد که از طریق تاثیر بر عملکرد دانه بود (جدول 4). بیشترین درصد روغن دانه با 46 درصد به ژنوتیپ SW 102×Okapi تعلق داشت. کمترین درصد روغن نیز با 7/43 درصد از ژنوتیپ Zlatna×ES Darko به­دست آمد (جدول 6). بیشترین عملکرد روغن با 1683 کیلوگرم در هکتار هم­راستا با عملکرد دانه از ژنوتیپ HL 3721×Rohan به­دست آمد. ژنوتیپ­های SW 102×ES Mercure و Garou×GK Csenge در رتبه­های بعدی قرار گرفتند. کمترین عملکرد روغن نیز با 331 کیلوگرم در هکتار در ژنوتیپ
HL 2012×GK Csenge دیده شد (جدول 6). محلول‌پاشی عصاره جلبک­دریایی باعث افزایش معنی­دار عملکرد روغن به­طور متوسط به­مقدار 6/7 درصد شد (جدول 5). این تاثیر از طریق عملکرد دانه بوده است زیرا اثر جلبک­دریایی روی درصد روغن دانه غیرمعنی­دار بود. نتایج تجزیه به مولفه­های اصلی نیز موید این نتیجه است (شکل 2). گزارش شده است که محلول­پاشی عصاره جلبک­دریایی با افزایش میزان جذب عناصر غذایی، افزایش رشد و تغییر فعالیت آنزیم­ها بر محتوای روغن می­افزاید (El-Ziat et al., 2024). بین عملکرد روغن با صفاتی مانند ارتفاع بوته، تعداد خورجین در بوته و عملکرد دانه همبستگی مثبت و معنی­داری به­دست آمد. این صفات در تبیین عملکرد روغن دانه از طریق عملکرد دانه نقش معنی­داری نشان دادند (شکل 2).

3-11. تجزیه به مولفه­های اصلی (PCA)

روش تجزیه به مولفه‌های اصلی به­عنوان روش آماری موثر جهت تحلیل دقیق‌تر و تعیین همبستگی بین متغیرها استفاده شد (شکل 2). نتایج PCA نشان داد که در این مطالعه عملکرد دانه و روغن همبستگی مثبت با ارتفاع بوته، تعداد خورجین در بوته و شاخص برداشت داشتند (شکل 2). بنابراین عملکرد روغن تابعی از پارامتر­های مذکور بود. وزن هزاردانه با شاخص کلروفیل همبستگی مثبت و با تعداد دانه در خورجین همبستگی منفی نشان می‌دهد. این بدین معنی است که کاهش تعداد بذر در خوجین و افزایش شاخص کلروفیل به افزایش وزن هزار دانه انجامید. در بررسی پارامترهای موثر بر عملکرد دانه و در نهایت عملکرد روغن، پارامتر تعداد خورجین در بوته همبستگی مثبت و قوی­تری با ارتفاع بوته، قطر ساقه، تعداد شاخه فرعی، بیوماس گیاهی، شاخص برداشت، عملکرد دانه و روغن داشت. اثر تعداد خورجین در بوته بر افزایش عملکرد روغن بیشتر از سایر اجزای عملکرد دیده شد. بین صفات موردمطالعه کلروفیل برگ، وزن هزار دانه و مساحت خورجین با نشان­دادن بیشترین زاویه با عملکرد دانه و روغن، کمترین همبستگی را با این صفات نشان دادند (شکل 2). به­طورکلی نتایج این تجزیه­و­تحلیل حاکی از آن است که اثرات متقابل این متغیرها می‌توانند در عملکرد نهایی گیاهان کلزا در شرایط محیطی موردمطالعه (اراضی کم­بازده) نقش کلیدی داشته باشند.

شکل 2. تجزیه به مولفه‌های اصلی برخی از پارامترهای موردمطالعه روی ژنوتیپ­های کلزا.

Figure 2. Principal component analysis of some studied parameters on rapeseed genotypes.

• زاویه بین خطوط در شکل نشانگر همبستگی بین صفات بوده و با نزدیک­شدن خطوط به همدیگر مقدار همبستگی تشدید می­شود. PH: ارتفاع بوته، CD: قطر طوقه، BPP: شاخه فرعی در بوته، ChI: شاخص کلروفیل،AP: مساحت خورجین، PPP: تعداد خورجین در بوته، GPP: تعداد دانه در خورجین، 1000-SW: وزن هزار دانه، GY: عملکرد دانه، HI: شاخص برداشت، OP: درصد روغن، OY: عملکرد روغن.
•  

3-12. تجزیه کلاستر

جهت انجام گروه­بندی ژنوتیپ‌های کلزا، ابتدا شرایط انجام روش وارد از جمله کمّی­بودن داده‌ها، فاصله اقلیدسی مربع‌شده و اندازه نمونه‌ها موردبررسی قرار گرفت. گروه­بندی (دندروگرام) 40 ژنوتیپ کلزای موردمطالعه بر اساس ارتفاع بوته، قطر طوقه، تعداد شاخه فرعی در بوته، شاخص کلروفیل، مساحت خورجین، اجزای عملکرد، عملکرد دانه، شاخص برداشت، درصد روغن و عملکرد روغن با استفاده از تجزیه کلاستر به روش وارد با­استفاده­از مربع فاصله اقلیدسی در شکل 3 نمایش داده شده است. با برش دندروگرام از فاصله پنج واحد، ژنوتیپ­ها در سه گروه قرار گرفتند. در این گروه­بندی ژنوتیپ شماره 19 ضمن کسب بالاترین عملکرد دانه با میانگین 3657 کیلوگرم در هکتار در گروه اول قرار گرفت. ژنوتیپ­های شماره 3، 22، 2، 35، 25، 40، 20، 5، 17، 14، 27، 9، 28، 15، 29، 21، 24 و 4 با میانگین عملکرد دانه 2311 کیلوگرم در هکتار در گروه دوم و رتبه بعدی عملکرد دانه بودند. در گروه سوم
با میانگین عملکرد دانه به­مراتب پایین­تر 1313 کیلوگرم در هکتار ژنوتیپ­های شماره 16، 37، 18، 39، 36، 11، 31، 8، 10، 6، 30، 1، 12، 26، 33، 34، 7، 23، 32، 38 و 13 قرار گرفتند. در گروه اول که تنها ژنوتیپ 19 قرار داشت بیشترین عملکرد دانه و روغن و شاخص برداشت به­دست آمد. ژنوتیپ­های گروه دوم در رتبه بعدی از نظر عملکرد دانه و روغن قرار گرفتند. بنابراین ژنوتیپ­های گروه­های اول و دوم از میانگین عملکرد دانه و روغن و اجزای عملکرد دانه بالاتری در مقایسه با سایر ژنوتیپ­های مورد­مطالعه در این آزمایش برخوردار بودند (شکل 3). این ژنوتیپ­ها به­عنوان ژنوتیپ­های امیدبخش در آزمایش­های بعدی گزینش و معرفی ارقام برای اراضی کم­بازده حاشیه دریاچه ارومیه و مناطقی با شرایط اقلیمی مشابه مناسب تشخیص داده شدند.

4. نتیجه­گیری

نتایج پژوهش جاری نشان داد که محلول­پاشی پنج در هزار عصاره جلبک­دریایی در مراحل ساقه­روی و گل­دهی ژنوتیپ­های کلزا در اراضی کم­بازده حاشیه دریاچه ارومیه با افزایش معنی­دار تعداد شاخه فرعی در بوته، شاخص کلروفیل، تعداد خورجین در بوته، وزن هزار دانه و شاخص برداشت باعث افزایش عملکرد دانه و روغن به­طور میانگین به­مقدار 3/7 و 6/7 درصد شد. در این میان اثر تعداد خورجین در بوته بیشتر از سایر صفات بود. به­نظر می­رسد کود آلی جلبک­دریایی به­دلیل دارا بودن محرک­های رشدی و عناصر مغذی در رشد و بهبود محصول­دهی ژنوتیپ­های کلزا اثر مثبت داشته است. چنین استنباط می­شود که کاربرد این کود آلی به­ویژه در شرایط دشوار محیطی برای دست­یابی به محصول اقتصادی در زراعت کلزا نقش قابل­قبولی داشته باشد. بین 40 ژنوتیپ پاییزه کلزای مورد­مطالعه در منطقه آزمایش، اختلاف معنی­داری از نظر اجزای عملکرد، عملکرد دانه و برخی ویژگی­های گیاهی دیده شد. گروه­بندی آن­ها برمبنای صفات موردمطالعه نشان داد که ژنوتیپ­های HL 3721×Rohan، SW102×ES Mercure، Garou ×ES Artist، Garou×GK Csenge، L72×GK Reka، Nafis، ES Hydromel×GK Csenge، 1087×GKH2624، Rohan×GK Csenge، ES Artist×Neptune ، HL 2012×Neptune، SLM 046×Okapi، SW102×ES Hydromel، ES Artist×ES Darko، ES Lauren×ES Alonso، ES Mercure×ES Darko، ADV2×Zarfam، Rohane×Neptune و Zlatna×SW102 بیشترین عملکرد دانه و روغن را کسب کردند و می­توانند به­عنوان ژنوتیپ­های امیدبخش در گزینش کلزاهای سازگار و با عملکرد دانه و روغن قابل­قبول برای کشت در اراضی کم­بازده حاشیه دریاچه ارومیه و مناطقی با شرایط اقلیمی مشابه به­کار روند.

5. تعارض منافع

نویسندگان اظهار می‌نمایند که هیچ‌گونه تعارض منافعی در رابطه با نشر این مقاله وجود ندارد.

6. سپاسگزاری

بدین­وسیله از پشتیبانی مدیریت مزرعه و کار کوشای ایستگاه خسروشاه مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان شرقی برای اجرای این پژوهش، سپاسگزاری می­شود.

7. منابع

Arab, S., Baradaran Firouzabadi, M., Gholami, A., & Heidari, M. (2022). Physiological responses of soybean plant (dpx) to pretreatment and foliar application of seaweed extract (Ascophyllum nodosum) and seed primary quality. Iranian Journal of Field Crop Research, 20(1), 105-119. (In Persian).

Azarmehr, A., Baghi, M., & Ziaeinasab, M. (2017). Effect of seaweed extract (Basfoliar Kelp SL) and sulphate (K-leaf) on yield and some yield components of winter rapeseed (Brassica napus L.) var. Natalie.‏ Agronomic Research in Semi Desert Regions, 14(3), 155-165.

Boccaccini, A., Cimini, S., Kazmi, H., Lepri, A., Longo, C., Lorrai, R., & Vittorioso, P. (2024). When size matters: New insights on how seed size can contribute to the early stages of plant development. Plants, 13(13), 1793.

Carreño Siqueira, J.A., Marques, D.J., Silva, M.C.G., & Silva, C.A. (2023). The use of photosynthetic pigments and SPAD can help in the selection of bean genotypes under fertilization organic and mineral. Scientific Reports, 13(1), 22610.

Champan, J.F., Dniels, R.W., & Scarisbrick, D.H. (1984). Field studies on 14C assimilate fixation and movement in oilseed rape (B. napus). Journal of Agricultural Science, 102, 23-31.

Chaturvedi, S., Kulshrestha, S., & Bhardwaj, K. (2022). Role of seaweeds in plant growth promotion and disease management. In New and Future Developments in Microbial Biotechnology and Bioengineering, Chapter 11. )pp. 217-238(.

Chen, M., Zhang, T.L., Hu, C.G., & Zhang, J.Z. (2023). The role of drought and temperature stress in the regulation of flowering time in annuals and perennials. Agronomy, 13(12), 3034.

Cutolo, E.A., Guardini, Z., Dall'Osto, L., & Bassi, R. (2023). A paler shade of green: Engineering cellular chlorophyll content to enhance photosynthesis in crowded environments. New Phytologist, 239(5), 1567-1583.

Daadoush, H.K., & Al-Doori, M.F.L. (2024). The impact of seaweed extract and bio fertilizer on root growth and some mineral content of orange seedlings. In IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 137 (4), 042039.

Dehshiri, A., & Modares Sanavy, S.A.M. (2017). Effects of salinity on yield quantity and quality of three rapeseed (Brassicc napus) cultivars under different atmospheric carbon dioxide concentrations. Crop Production, 9(4), 1-16.

El-Khattabi, O., El Hasnaoui, S., Toura, M., Henkrar, F., Collin, B., Levard, C., Colin, F., Merghoub, N., Smouni, A., & Fahr, M. (2023). Seaweed extracts as promising biostimulants for enhancing lead tolerance and accumulation in tomato (Solanum lycopersicum). Journal of Applied Phycology, 35(1), 459-469.

El-Ziat, R.A.M., Saudy, H.S., & Hewidy, M. (2024). The alteration in physiological status, growth and essential oil profile of French marigold (Tagetes patula L.) owing to seaweed extract and salicylic acid application. Journal of Soil Science and Plant Nutrition, 24(2), 1-14.

Gharib, F.A.E.L., Osama, K., Sattar, A.M.A.E., & Ahmed, E.Z., (2024). Impact of Chlorella vulgaris, Nannochloropsis salina, and Arthrospira platensis as bio-stimulants on common bean plant growth, yield and antioxidant capacity. Scientific Reports, 14(1), 1398.

Göbel, M., Dulal, S., Sommer, L., Weinmann, M., Mamun, A.A., Ahmed, A., Sujeeth, N., Mai, K., Neumann, G., Müller, T., & Bradáčová, K. (2024). Protective potential of selected microbial and non-microbial biostimulants against Zymoseptoria tritici leaf blotch in winter wheat as affected by the form of N supply. Frontiers in Plant Science, 15, 1407585.

He, Z., Ding, B., Pei, S., Cao, H., Liang, J., & Li, Z. (2023). The impact of organic fertilizer replacement on greenhouse gas emissions and its influencing factors. Science of the Total Environment, 905, 166917.

Ihien Katche, E., & Mason, A. (2023). Resynthesized rapeseed (Brassica napus): Breeding and genomics. Critical Reviews in Plant Sciences, 42(2), 65-92.

Mirnezami-Ziabari, S.H., & Sanei-Shariatpanah, M. (1994). Usual methods in fats and oils analysis. Mashhad Astaneh Gods, 274p. (In Persian).

Nicol, J.B., Ribano, A.K.B., Hickerson, N.M.N., Ali, N., Jamois, F., & Samuel, M.A. (2023). Plant growth regulator extracts from seaweeds promote plant growth and confer drought tolerance in canola (Brassica napus L.). Plant Signaling and Bihavor Journal, 18(1), 22-28.

Pasban Eslam, B. (2009). Evaluation of physiological indices, yield and its components as screening techniques for water deficit tolerance in oilseed rape cultivares. Journal of Agricutural Science and Techology, 11, 413-422.

Pasban Eslam, B. (2011). Study of possibility of delayed planting of oilseed rape (Brassica napus L.) in East Azarbaijan in Iran. Seed and Plant Journal, 27(3), 269-284. (In Persian).

Pasban Eslam, B., & Alizadeh, B. (2019). Response of seed and oil yields and yield components of some rapeseed (Brassica napus L.) genotypes at saline areas of Tabriz plain.‏ Journal of Crop Ecophysiology, 51(13), 485-498. (In Persian).

Radwan, A.M., Ahmed, E.A., Donia, A.M., Mustafa, A.E., & Balah, M.A. (2023). Priming of citrullus lanatus var. colocynthoides seeds in seaweed extract improved seed germination, plant growth and performance under salinity conditions. Scientific Reports, 13(1), 11884.

Rajaie, M. (2022). Improving yield, yield components and the absorption of nutrients of wheat by growth stimulants under normal irrigation and drought stress. Iranian Journal of Field Crops Research, 20(2), 147-162. (In Persian).

Saleh, M.A., Atala, S.A., & Bardisi, E.A. (2024). Effect of foliar application with potassium silicate and seaweed extract on plant growth, productivity, quality attributes and storability of potato. Scientific Journal of Agricultural Sciences, 6(2), 78-96.

Shahriari, A.G., Mohkami, A., Niazi, A., Parizipour, M.H.G., & Habibi-Pirkoohi, M. (2021). Application of brown algae (Sargassum angustifolium) extract for improvement of drought tolerance in canola (Brassica napus L.). Iranian Journal of Biotechnology, 19(1), e2775.‏

Shahsavari, M., Mohammadi, V., Alizadeh, B., & Alizadeh, H. (2023). Application of machine learning algorithms and feature selection in rapeseed (Brassica napus L.) breeding for seed yield. Plant Methods, 19(1), 1-22.

Shang, X.C., Zhang, M., Zhang, Y., Li, Y., Hou, X., & Yang, L. (2023). Combinations of waste seaweed liquid fertilizer and biochar on tomato (Solanum lycopersicum L.) seedling growth in an acid-affected soil of Jiaodong Peninsula, China. Ecotoxicology and Environmental Safety, 260, 115075.

Sheela Jesvanthini, R.K., Baradhan, G., Suresh Kumar, S.M., Sathyanarayanan, G., & Rex Immanuel, R. (2024). Evaluating the impact of combined application of seed dressing and foliar application of sea weed extracts on growth attributes of black gram (Vigna mungo). Environment and Ecology, 59(3), 1186-1190.

Shu, X., Zhang, X., Wang, S., Fu, T., Ding, Z., Yang, Y., Wang, Z., Zhao, S., Xu, J., Zhou, J., & Ju, J. (2024). Simplified panicle fertilization is applicable to japonica cultivars, but splits are preferred in indica rice for a higher paddy yield under wheat straw return. Frontiers in Plant Science, 15, 1273774.

Singh, A., Singh, G., & Singh, L. (2023). Performance of canola (Brassica napus L.) at different age of seedling under system of mustard intensification. Indian Journal of Agricultural Research, 57(6), 780-783.

Statistics Center of the Ministry of Agricultural Jahad. (2023). https://amar.org.ir/salnameh-amari/agentType/ViewSearch/CustomFieldIDs/65/SearchValues/1401/PropertyTypeID/615.

Tahmasebi, G., Syadat, S.A., Pour Siabidi, M.M., & Naseri, R. (2013). Effect of planting dates on seed yield and vegetative traits of rapeseed cultivars in Ilam region. Journal of Crop Ecophysiology, 27(7), 241-258. (In Persian).

Takatsuka, H., & Umeda, M. (2014). Hormonal control of cell division and elongation along differentiation trajectories in roots. Journal of Experimental Botany, 65(10), 2633-2643.

Tarraf, S.A., Talaat, I.M., El-Sayed, A.E.K.B., & Balbaa, L.K. (2015). Influence of foliar application of algae extract and amino acids mixture on fenugreek plants in sandy and clay soils. Nusantara Bioscience, 7(1), 33-37.

Vafa, Z.N., Sohrabi, Y., Mirzaghaderi, G., Heidari, G., Rizwan, M., & Sayyed, R.Z. (2024). Effect of bio-fertilizers and seaweed extract on growth and yield of wheat (Triticum aestivum L.) under different irrigation regimes: Two-year field study. Chemosphere, 364, 143068.

Yanagi, M. (2024). Climate change impacts on wheat production: Reviewing challenges and adaptation strategies. Advances in Resources Research, 4(1), 89-107.