پیوندهای مفید
اخبار و اعلانات
آمار
| تعداد نشریات | 127 |
| تعداد شمارهها | 7,118 |
| تعداد مقالات | 76,486 |
| تعداد مشاهده مقاله | 152,852,798 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 114,932,349 |
تحلیل گفتمان انتقادی خطبه امام حسین(ع) در تحفالعقول بر اساس رویکرد فرکلاف | ||
| مجله ادیان و عرفان | ||
| دوره 58، شماره 2، دی 1404، صفحه 487-512 اصل مقاله (875.86 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jrm.2025.404292.630687 | ||
| نویسنده | ||
| وحید باصری* | ||
| استادیار، گروه آموزش تاریخ، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| پژوهش حاضر به تحلیل گفتمان انتقادی خطبه امام حسین (ع) در تحفالعقول میپردازد و نقش زبان را در بازنمایی مناسبات قدرت و نقد هژمونی سیاسی امویان بررسی میکند. این خطبه در شرایطی ایراد شده که ساختار قدرت اموی از طریق مشروعیتسازی دینی، بهرهگیری از نخبگان همسو و سرکوب منتقدان تثبیت شده بود. امام حسین (ع) در این گفتار، با بهرهگیری از سازوکارهای زبانی و بلاغی، وضعیت موجود را به چالش کشیده و مسئولیت اخلاقی و اجتماعی کنشگران جامعه را یادآور شده است.این پژوهش با رویکردی کیفی و بر اساس الگوی سهسطحی فرکلاف، توصیف (تحلیل زبانی)، تفسیر (بافت گفتمانی)، و تبیین (ارتباط گفتمان و قدرت) انجام شده و برای تقویت تحلیل، از الگوی شناخت اجتماعی فوندایک و نیز رویکرد تاریخیگفتمانی ووداک بهره بردهاست. دادهها از متن خطبه و لایههای بینامتنی آن با منابع تاریخی مرتبط استخراج شده و بر انتخابهای واژگانی، ساختارهای نحوی، همآییهای معنایی و سازوکارهای قطبیتسازی متمرکز است.یافتهها نشان میدهد که کاربرد پربسامد افعال الزامآور، جملات پرسشی توبیخی، ضمایر تقابلی و همآییهای مرتبط با مفاهیم «حق»، «ظلم» و «مسئولیت»، بهمثابۀ راهبردهایی زبانی، موجب بازخواست نخبگان دینی و برهمزدن طبیعیسازی گفتمان قدرت میشود. نتیجه پژوهش نشان میدهد که خطبه مزبور، گفتمانی جایگزین مبتنی بر عدالت، آگاهی و کنشگری اجتماعی ارائه میکند و زبان در این متن، فراتر از ابزار انتقال معنا، در مقام کنش اجتماعی و عامل بالقوه تغییر ظاهر میشود. | ||
| کلیدواژهها | ||
| تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف؛ خطبه امام حسین (ع) در تحفالعقول؛ نخبگان دینی؛ قدرت؛ کنشگری اجتماعی | ||
| مراجع | ||
|
قرآن کریم
آقاگلزاده، فردوس (۱۳۹۰). «توصیف و تبیین ساختهای زبانی ایدئولوژیک در تحلیل گفتمان انتقادی»، پژوهشهای زبان و ادبیات تطبیقی، ۳ (۲)، 5-27.
آقا گل زاده، فردوس؛ غیاثیان، مریم سادات (۱۳۸۶). «رویکردهای غالب در تحلیل گفتمانهای انتقادی». مجله زبانشناسی، ۱ (۳)، 39-43.
ابنابیالحدید، عبدالحمیدبنهبهالله (بیتا). شرح نهج البلاغه، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قم: مکتبه مرعشی نجفی.
ابناثیر، علیبنمحمد (۱۳۸۵ق). الکامل فی التاریخ، بیروت: دارصادر.
ــــــــــ (۱۴۰۹). اسدالغابه، بیروت: دارالفکر.
ابنشعبه الحرانی، حسنبنعلی (۱۳۶۳ش). تحف العقول عن آلالرسول، تهران: انتشارات علمیه اسلامیه.
ابنعبدالبر، یوسفبنعبدالله (1412). الاستیعاب، تحقیق علیمحمد البجاوی، بیروت: دارالجمیل.
ابنعبدربه، احمدبنمحمد (۱۴۰۷). العقدالفرید، تحقیق مفیدمحمد قمیحه، بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابنعساکر، علیبنحسن (۱۴۱۵). تاریخ مدینه دمشق، بیروت: دارالفکر.
ابن قتیبه، عبداللهبنمسلم (۱۴۱۰). الامامه و السیاسه، تحقیق علی شیری، بیروت: دارالاضواء.
ابنکثیر الدمشقی، اسماعیلبنعمر (بیتا). البدایه و النهایه، بیروت: دارالفکر.
ابنمنظور، محمدبنمکرم (۱۴۰۲). مختصر تاریخ دمشق، تحقیق روحیه النحاس، دمشق: دارالفکر.
ابومخنف، لوطبنیحیی (۱۴۱۷). وقعه الطف، تصحیح محمدهادی یوسفیغروی، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
اصفهانی، ابوالفرج علیبنحسین (۱۴۱۹). مقاتل الطالبیین، تحقیق احمد صقر، بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
اسکافی، محمدبنعبدالله (۱۴۰۲). المعیار و الموازنه، تصحیح محمدباقر بهبودی، بیجا.
باصری، وحید (۱۳۸۵). علل حضور یا غیبت هاشمیان در کربلا، پایاننامه کارشناسی ارشد، بهراهنمایی صادق آیینهوند، تهران: دانشگاه تربیت مدرس.
بلاذری، احمدبنیحیی (۱۴۱۷). جمل من انساب الاشراف، تحقیق سهیل زکار، بیروت: دارالفکر.
ــــــــــ (۱۹۸۸). فتوح البلدان، بیروت:دار و مکتبه الهلال.
پاشازانوس، احمد؛ جعفری، روحالله (۱۳۹۴). «تحلیل گفتمان انتقادی خطبه زیادبن ابیه معروف به الخطبه البتراء با استفاده از الگوی فرکلاف»، پژوهشنامه نقد عربی، (۱۱)، صص ۳۹-۶۶.
تهرانی، مجتبی (1388). سلوک عاشورایی: شرح خطبه منا، تهران: مصابیحالهدی.
جاحظ، عمروبنبحر (بیتا). العثمانیه، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، بیروت: دارالجمیل.
ــــــــــ (۲۰۰۲م). الرسائل السیاسیه، بیروت:دار و مکتبه الهلال.
حدادپور جهرمی، محمدرضا (1395). شرح خطبه امام حسین (ع) در منا، قم: نشر معارف.
جوهری، اسماعیلبنحماد (۱۴۰۴). الصحاح، تحقیق احمد ابوالغفور عطار، بیروت: دارالعلم للملایین.
خاکپور، حسین؛ لطفی، مریم (۱۳۹۸). «تحلیل گفتمان انتقادی خطبۀ امام حسن علیه السلام در وقایع پس از رحلت رسول الله (ع) بر اساس نظریه فرکلاف»، مطالعات ادبی علوم انسانی، (۲۳)، 137-153.
درینجفآبادی، قربانعلی (1381). «جلوههایی از اندیشه سیاسی امام حسین (ع) در خطبه منا»، حکومت اسلامی، 26، 247-209.
راغب اصفهانی، حسنبنمحمد (۱۴۱۲). المفردات فی الفاظ القرآن، تصحیح صفوان عدنان داوودی، بیروت: دارالشامیه.
روشنفکر، کبری؛ اکبری زاده، فاطمه (۱۳۹۰). «تحلیل گفتمان انتقادی خطبه فدک حضرت زهرا (س)»، منهاج، ۷ (۱۲)، 125-145.
سلطانی، علیاصغر (۱۳۸۴). قدرت و گفتمان و زبان، تهران: نشر نی.
عبدالجبار، قاضی ابوالحسن (بیتا). المغنی، تحقیق توفیق الطویل و سعید زاید، (بیجا)، وزاره الثقافه و الارشاد القومی.
عبداللهی، محمدعلی (۱۳۸۴). «نظریه افعال گفتاری»، پژوهشهای فلسفی کلامی، ۶ (۴)، صص 91-119.
فراهیدی، خلیلبناحمد (۱۴۱۲). العین، قم: دارالهجره.
فرکلاف، نورمن (۱۳۷۹). تحلیل انتقادی گفتمان، ترجمه فاطمه شایستهپیران و همکاران، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
فیضالاسلام، علینقی (1392). ترجمه و شرح نهجالبلاغه، بیجا.
ضبی، عباسبنبکار (۱۴۰۳). اخبار الوافدات من النساء علی معاویه بن ابی سفیان، تحقیق سکینه شهابی، بیروت: مؤسسه الرساله.
طبرسی، احمدبنعلی (۱۴۲۴). الاحتجاج علی اهل اللجاج، تحقیق ابراهیم بهادری، قم: اسوه.
طبری، محمدبنجریر (بیتا). تاریخ الامم و الملوک، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: بینا.
مجلسی، محمدباقر (1363ش). بحارالانوار، تهران: انتشارات اسلامیه.
مسعودی، علیبنحسین (۱۴۰۹). مروج الذهب، تحقیق یوسف اسعد داغر، قم: دارالهجره.
وکیلی، محمدحسن (1396). بنیادهای اصلاح جامعه اسلامی: شرحی بر خطبه حضرت سیدالشهداء (ع) در منا، مشهد: موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام نور.
ولوی، علیمحمد (۱۳۸۰). دیانت و سیاست در قرون نخستین اسلامی، تهران: دانشگاه الزهرا.
هاشمی، احمد (۱۳۷۹). جواهرالبلاغه، بیروت: مکتبه العصریه.
یعقوبی، احمدبناسحاق (بیتا). تاریخ الیعقوبی، بیروت:دار صادر.
یورگنسن، ماریان؛ فیلیپس، لوئیز (۱۳۸۹). نظریه و روش در تحلیل گفتمان، ترجمه هادی جلیلی، تهران: نشر نی | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 123 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 67 |
||
سامانه مدیریت نشریات علمی. قدرت گرفته از سیناوب