| تعداد نشریات | 127 |
| تعداد شمارهها | 7,147 |
| تعداد مقالات | 76,903 |
| تعداد مشاهده مقاله | 154,902,412 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 116,880,857 |
بازاندیشی انتقادی در نظریۀ «مراعی» و «موقوف» | ||
| مطالعات حقوق خصوصی | ||
| دوره 55، شماره 4، دی 1404، صفحه 549-580 اصل مقاله (1.03 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jlq.2026.405047.1008044 | ||
| نویسنده | ||
| محمدمهدی الشریف* | ||
| دانشیار گروه حقوق دانشکدۀ علوم اداری و اقتصاد دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران. | ||
| چکیده | ||
| برخی نویسندگان حقوقی برای توجیه تفاوت میان بیع فضولی و بیع رهن در مسئلۀ رد و تنفیذ، وضعیت «مراعی» را در کنار وضعیت «موقوف» شناسایی کرده و آن را وضعیتی دانستهاند که علتهای چهارگانۀ آن تمام است، ولی برای نفوذ آن مانعی وجود دارد. عدهای دیگر مراعی را شبیه مالکیت متزلزل با تأثیر قهقرایی و گروهی آن را عقد صحیح در معرض انفساخ و پارهای آن را معادل عقد غیرقابلاستناد برشمردهاند. این تعاریف هیچکدام با تعریف مراعی در فقه امامیه انطباق ندارد. منشأ این سوءتفاهم را باید در عدم تمایز میان مفهوم کاشفیت در مراعی با موقوف جستوجو کرد. در فقه برای توجیه تأثیر از آغاز دو نحو کاشفیت مطرح شده است؛ یکی کاشفیت محض که امر متأخر صرفاً علامتی بر سبق اثرگذاری امر مقدم است بدون اینکه در تأثیر نقشی داشته باشد و دیگری کاشفیت امر مؤخر در عین مؤثر بودن. کاشفیت در مراعی از قسم یکم و در موقوف از قسم دوم است. از آنجا که عدم مانع از اجزای علت و اشکال بیع رهن و امثال آن وجود مانع است، تنها وضعیت موقوف بر آن صادق است. بیع رهن نیز مانند فضولی موقوف و با اثر کشفی یا نقلی است و اختلاف احکام آنها ریشه در تفاوت آنها از حیث سبب عدم نفوذ یا جزء باقیماندۀ علت دارد که در یکی فقدان مقتضی و در دیگری وجود مانع است. در موقوف به سبب وجود مانع، با رفع مانع، مقتضی اثر خود را میگذارد و به تنفیذ نیاز نیست و تنها اعمال حق از سوی صاحب حق و نه رد وی موجب بطلان عقد میشود. | ||
| کلیدواژهها | ||
| بیع رهن؛ بیع فضولی؛ رأی وحدت رویۀ شمارۀ 810؛ عقد مراعی؛ عقد موقوف؛ کاشفیت | ||
| مراجع | ||
|
منابع
جواهرکلام، محمدهادی (1401). اثر فسخ قرارداد نخست بر معاملات بعدی، تحلیل و تفسیر رأی وحدت رویۀ شمارۀ ۸۱۰ هیأت عمومی دیوان عالی کشور. نقد و تحلیل آراء قضایی، 2(1)، 168–213. https://doi.org/10.22034/analysis.2023.701507
روشن، محمد؛ خوئینی، غفور؛ فلاحی، آزاد (1396). بررسی وضعیت حقوقی مراعی و مقایسه آن با نهادهای مشابه. حقوقی دادگستری، 97(81)، 143–162. https://doi.org/10.22106/jlj.2017.25905
صفایی، سید حسین؛ جواهرکلام، محمدهادی (1402). حقوق مدنی پیشرفته. ج نخست، تضمینهای دین (رهن و ضمان). تهران: شرکت سهامی انتشار.
کریمی، عباس (1391). تلاشی برای ساماندهی نظریۀ عدم نفوذ مراعی. دیدگاههای حقوقی، (58). در: https://jlviews.ujsas.ac.ir/article_703376.html (۱ شهریورماه ۱۴۰۴)
کریمی، عباس؛ ابراهیمی، داود (1401). اعمال وضعیت حقوقی مراعی بر معامله نسبت به مال مرهون. دیدگاههای حقوق قضایی، 97(27)، 213–231. https://doi.org/10.22034/jlvi.2023.703712
کریمی، عباس؛ شعبانیکندسری، هادی (1396). وضعیت حقوقی «مُراعی» بهمنزلۀ وضعیتی در عرض صحت، بطلان و عدم نفوذ. مطالعات حقوق خصوصی، 44(47)، 683-702. https://doi.org/10.22059/jlq.2017.202021.1006717
محسنی، سعید؛ مهسا، رباطی؛ قبولیدرافشانی، سید محمدمهدی (1399). واکاوی مفهوم استنادناپذیری و تمایز آن از مفاهیم مشابه. مطالعات حقوق خصوصی، 53(50)، 57–75. https://doi.org/10.22059/jlq.2020.279343.1007198
محققداماد، سید مصطفی؛ ساعتچی، علی؛ جواهرکلام، محمدهادی (1403). مالکیت مراعی؛ مفهوم و مصادیق. پژوهشنامۀ حقوق اسلامی، 25(1 (پیاپی 63))، ۱-۳۲. https://doi.org/10.30497/law.2023.243942.3334
محمدیمیرعزیزی، پیام؛ صالحیمازندرانی، محمد (1399). نسبت میان عقد استنادناپذیر و عقد غیرنافذ مراعی. مطالعات حقوقی، 38(12)، 205–234.
https://doi.org/10.22099/jls.2020.37588.3951
نجمآبادی، محمد بن ابراهیم (1393). القضاء. قم: نشر روضة العباس علیه السلام.
نیکنژاد، جواد (1401). وضعیت فقهی-حقوقی معامله معارض با شرط فاسخ. مطالعات حقوقی معاصر، 13(27)، ۲۳۷-۲۶۴.
نیکنژاد، جواد (1404ق). صورتبندی آثار عقد مراعی در فقه امامیه و حقوق ایران. فصلنامۀ علمی پژوهشنامۀ حقوق اسلامی، 26(3 شمارۀ پیاپی 69)، 861–896. https://doi.org/10.30497/law.2025.247521.3682
اصفهانی، محمدحسین (1427ق). حاشیة المکاسب. قم: ذوی القربی.
انصاری، مرتضی بن محمدامین (1415ق). المکاسب. قم: المؤتمر العالمی بمناسبة الذکری المئویة الثانیة لمیلاد الشیخ الأعظم الأنصاری. الأمانة العامة.
جزایری، محمدجعفر (1416ق). هدی الطالب إلی شرح المکاسب. بیجا: طلیعة النور.
حجت کوهکمرهای، محمد (1409ق). کتاب البیع (حجت). جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
حسینیعاملی، محمدجواد بن محمد (1419ق). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة (ط. الحدیثة). جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
حسینیمراغی، عبدالفتاح بن علی (1417ق). العناوین الفقهیة. جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
حکیم، محسن (1374). مستمسک العروة الوثقی. قم: دار التفسیر.
خوئی، سید ابوالقاسم (1418ق). موسوعة الإمام الخوئی. قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی.
روحانی، سید محمدصادق (1429ق). منهاج الفقاهة. قم: أنوار الهدی.
صاحب جواهر، محمدحسن بن باقر (پدیدآور). (بیتا). جواهر الکلام (ط. القدیمة). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
فخرالمحققین، محمد بن حسن (1387). إیضاح الفوائد فی شرح إشکالات القواعد. قم: اسماعیلیان.
محقق کرکی، علی بن حسین (1414ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسة آلالبیت (ع) لإحیاء التراث.
نایینی، محمدحسین (1373). منیة الطالب (موسی خوانسارینجفی، پدیدآور). تهران: المکتبة المحمدیة.
نأیینی، محمدحسین (1413ق). المکاسب والبیع (محمدتقی آملی، پدیدآور). جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
یزدی، محمدکاظم بن عبدالعظیم (پدیدآور). (1410ق). حاشیة المکاسب. قم: اسماعیلیان.
یزدی، محمدکاظم بن عبدالعظیم (1421ق). العروة الوثقی (عدة من الفقهاء، جامعه مدرسین). (عدة من الفقهاء العظام، پدیدآور). جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
References Ansari, M. b. M. A. (1994). Al-Makasib. World Congress Commemorating the Second Centenary of the Birth of Sheikh al-A'zam al-Ansari, General Secretariat. [in Arabic] Fakhr al-Muhaqqiqin, M. b. H. (2008). Idah al-Fawa'id fi Sharh Ishkalat al-Qawa'id. Isma'iliyan. [in Arabic] Hakim, M. (1995). Mustamsak al-Urwat al-Wuthqa. Dar al-Tafsir. [in Arabic] Hojjat Kouh-Kamarei, M. (1988). Kitab al-Bay' (Hojjat). Society of Seminary Teachers of Qom, Islamic Publishing Institute. [in Arabic] Husseini-Ameli, M. J. b. M. (1998). Miftah al-Karamah fi Sharh Qawa'id al-Allamah (Modern Edition). Society of Seminary Teachers of Qom, Islamic Publishing Institute. [in Arabic] Husseini-Maraghi, Abd al-Fattah bin Ali. (1996). Al-Anawin al-Fiqhiyyah. Society of Seminary Teachers of Qom, Islamic Publishing Institute. [in Arabic] Isfahani, M. H. (2006). Hashiyat al-Makasib. Dhawi al-Qurba. [in Arabic] Javaherkalam, M. H. (2022). The Effect of the Termination of the First Contract on Subsequent Transactions: Analysis and Interpretation of Unification Judgment No. 810 of the General Board of the Supreme Court. Judicial Rulings Analysis and Critique, 2 (1), 168 – 213. https://doi.org/10.22034/analysis.2023.701507 [in Persian] Jazayeri, M. J. (1995). Hadi al-Talib ila Sharh al-Makasib. Tali'at al-Nur. [in Arabic] Karimi, A. (2012). An Attempt to Organize the Theory of Mora'i (Suspended) Ineffectiveness. Legal Perspectives, (58). Accessed in https://jlviews.ujsas.ac.ir/article_703376.html at August 23 2025. [in Persian] Karimi, A., & Ebrahimi, D. (2022). Applying the Legal Status of Mora'i (Suspended) to Transactions Regarding Pledged Property. Judicial Law Perspectives, 97 (27), 213 – 231. https://doi.org/10.22034/jlvi.2023.703712. [in Persian] Karimi, A., & Shabani-Kandsari, H. (2017). The Legal Status of "Mora'i" (Suspended) as a Status Alongside Validity, Nullity, and Ineffectiveness. Private Law Studies, 44 (47), 683 – 702. https://doi.org/10.22059/jlq.2017.202021.1006717. [in Persian] Khoei, S. A. Q. (1997). Mawsou'at al-Imam al-Khoei. Foundation for the Revival of Imam al-Khoei's Works. [in Arabic] Mohaghegh-Damad, S. M., Saatchi, A., & Javaherkalam, M. H. (2024). Mora'i (Suspended) Ownership: Concept and Instances. Islamic Law Research Journal, 25 (1 (Issue 63)), 1-32. https://doi.org/10.30497/law.2023.243942.3334. [in Persian] Mohammadi-Mirazizi, P., & Salehi-Mazandarani, M. (2020). The Relationship Between the Unenforceable Contract and the Non-Effective Mora'i (Suspended) Contract. Legal Studies, 38 (12), 205 – 234. https://doi.org/10.22099/jls.2020.37588.3951. [in Persian] Mohseni, S., Robati, M., & Ghabouli-Dorafshani, S.M. M. (2020). Analyzing the Concept of Unenforceability and Its Distinction from Similar Concepts. Private Law Studies, 53 (50), 57 – 75. https://doi.org/10.22059/jlq.2020.279343.1007198. [in Persian] Muhaqqiq Karaki, A. B. H. (1993). Jami' al-Maqasid fi Sharh al-Qawa'id. Al-Bayt (AS) Institute for the Revival of Heritage. [in Arabic] Na'ini, M. H. (1992). Al-Makasib wa al-Bay'. (Edited by Mohammad Taqi Amoli). Society of Seminary Teachers of Qom, Islamic Publishing Institute. [in Arabic] Na'ini, M. H. (1994). Munyat al-Talib. (Edited by Mousa Khansari-Najafi). Al-Maktabat al-Muhammadiyyah. [in Arabic] Najmabadi, M. b. I. (2014). Al-Qada. Rawdat al-Abbas (AS) Publication. [in Arabic] Niknezhad, J. (2022). The Jurisprudential-Legal Status of Transactions Conflicting with a Rescissory Condition. Contemporary Legal Studies, 13 (27), 237-264. https://doi.org/10.22034/law.2021.39210.2575. [in Persian] Niknezhad, J. (2025). Formulating the Effects of the Mora'i (Suspended) Contract in Imami Jurisprudence and Iranian Law. Scientific Quarterly of Islamic Law Research, 26 (3 Issue 69), 861 – 896. https://doi.org/10.30497/law.2025.247521.3682. [in Persian] Roshan, M., Khoini, G., & Fallahi, A. (2017). Investigating the Legal Status of Mora'i (Suspended) and Comparing it with Similar Institutions. The Judiciary Law Journal, 97 (81), 143 – 162. https://doi.org/10.22106/jlj.2017.25905. [in Persian] Rouhani, S. M. S. (2008). Minhaj al-Fiqahah. Anwar al-Huda. [in Arabic] Safai, S. H., & Javaherkalam, M. H. (2023). Advanced Civil Law, Volume One: Debt Guarantees (Pledge and Guarantee). Enteshar Co. [in Persian] Sahib Jawahir, M. H. b. B. (n.d.). Jawahir al-Kalam (Old Edition). Dar Ihya al-Turath al-Arabi. [in Arabic] Yazdi, Mohammad Kazem bin Abd al-Azim. (1989). Hashiyat al-Makasib. Isma'iliyan. [in Arabic] Yazdi, Mohammad Kazem bin Abd al-Azim. (2000). Al-Urwat al-Wuthqa (Several Scholars, Society of Seminary Teachers). (Edited by several great scholars). Society of Seminary Teachers of Qom, Islamic Publishing Institute. [in Arabic]
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 364 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 333 |
||