. مقدمه

کشت دوگانه (مضاعف) از جمله راهکارهای اکولوژی زراعی است که امکان کشت دو گیاه در سال را فراهم می­کند. در این شرایط حضور گیاه اول معمولاً اثرات متفاوتی بر خصوصیات زراعی و عملکرد گیاه دوم خواهد داشت. حضور گیاهان خانواده بقولات در این سیستم کشت دوگانه و یا کاربرد نهاده­های غیرشیمیایی مانند کودهای بیولوژیکی باعث بهبود خصوصیات محیط زراعی خواهد شد .(Ainehband et al., 2019) مصرف بی‌رویه کودهای شیمیایی، به‌ویژه کود نیتروژن، علاوه­بر افزایش هزینه‌ها، آسیب‌های جدی به محیط‌زیست، سلامت انسان و ساختار خاک وارد می‌کند. این مواد باعث تغییر اسیدیته، کاهش کیفیت خاک و آلودگی منابع آب می‌شوند (Liu et al., 2010). یکی از راهکارهای مؤثر برای کاهش این آسیب‌ها و رسیدن به کشاورزی پایدار، جایگزینی تدریجی کودهای شیمیایی با کودهای زیستی است (Gullap et al., 2018). ورمی‌کمپوست حاوی تعداد زیادی از جوامع میکروارگانیسم است که می‌تواند تحمل بیماری گیاهان را با تشکیل یک اثر بازدارنده در برابر بسیاری از عوامل بیماری‌زای خاک بهبود بخشد. در فرآیند تولید این کود انواع موادآلی به­طور مؤثری توسط کرم­های خاکی و میکروارگانسیم­ها تجزیه و به کودهای مغذی و سرشار از عناصرغذایی برای رشد گیاهان تبدیل می­شوند (Amouei et al., 2017; Hassan et al., 2024 ). ورمی­کمپوست علاوه­بر تأمین عناصر غذایی کم­مصرف و پرمصرف، باعث افزایش فعالیت میکروارگانیسم­های مفید خاکزی (باکتری­ها، آنزیم­ها، و پیله­های کرم­خاکی)، کربن آلی، تخلخل و ظرفیت نگهداری آب، تولید هورمون­های رشد گیاهی و تولید اسیدهای آلی در خاک شده که در نهایت منجر به بهبود رشد و عملکرد گیاهان زراعی می­گردد (Mahmud et al., 2020; Ravindran et al., 2008;
Arancon et al., 2004 ). نتایج تحقیقی نشان داد که استفاده از باکتریRhizobium leguminosarum  به همراه 800 کیلوگرم در هکتار ورمی­کمپوست موجب افزایش عملکرد باقلا شد (Ugar, 2021). نتایج حاکی از آن است که استفاده از ورمی‌کمپوست به­طور قابل توجهی باعث افزایش میزان پروتئین در ریشه و ساقه گیاه شده، جذب عناصر غذایی مهمی مانند کلسیم و پتاسیم را بهبود بخشیده و به­طور کلی عملکرد گیاه را افزایش می‌دهد (El-Dakak et al., 2021).

مدیریت بقایای زراعی نقش مهمی در کشاورزی پایدار دارد. استفاده از بقایای گیاهی نه‌تنها باعث افزایش مواد آلی خاک می‌شود، بلکه از طریق تثبیت کربن، می‌تواند به کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای مانند دی‌اکسید کربن کمک کند. این فرآیند با افزایش ذخیره کربن آلی در خاک، در کاهش اثرات تغییرات اقلیمی مؤثر است (Gullap et al., 2018). اهمیت کلیدی بقایا در حفظ کربن و ساختار خاک در مطالعات تأیید شده است (Blanco‐Canqui & Lal, 2009). همچنین در این زمینه گزارش شده کاربرد بقایای گیاهی منجر به بهبود ویژگی­های شیمیایی و فیزیکی خاک، افزایش جذب نیتروژن توسط گیاه، بهبود رشد ریشه، افزایش میزان رشد و عملکرد گیاهان می­گردد (Khamadi et al., 2015; Vial et al., 2015) در مطالعه­ای مشخص شد بازگرداندن بقایای برنج مؤثرترین روش برای افزایش نیتروژن خاک است (Dong et al., 2019). در آزمایشی اثر کاربرد برگشت بقایای گیاهی گندم شامل صفر، 25، 50 و 75 درصد بر عملکرد لوبیا مورد مطالعه قرار گرفت. نتایج نشان داد که بالاترین میزان عملکرد دانه در اثر برگرداندن 25 درصد بقایای گیاهی به­دست آمد (Salehi et al., 2013). در تحقیقی با هدف بررسی اثر بقایای گیاهی بر رشد و عملکرد سویا، نتایج آزمایش نشان داد که بالاترین میزان عملکرد دانه در تیمار NPK + ZnSO4 + Sulphur + سه تن در هکتار بقایای گیاهی به­دست آمد (Ravi et al., 2019). کاربرد بقایای گیاهی گندم در افزایش عملکرد دانه لوبیا اثر مثبت داشت که به دلیل اثر مثبت بقایای گیاهی در بهبود ویژگی­های فیزیکی و شیمیایی خاک و افزایش جذب عناصر غذایی توسط گیاه عنوان شد (Akbari et al., 2018).

برنج یکی از محصولات استراتژیک بوده و هر ساله در استان خوزستان بقایای گیاهی زیادی از مزارع برنج به­دست می­آید که از آن­ها می­توان به عنوان مالچ در مزارع استفاده کرد. سوزاندن بقایا، هدرروی مواد مغذی نظیر نیتروژن و گوگرد و همچنین آلودگی هوا و مشکلات سلامتی را برای انسان­ها به دنبال دارد (Tipayarom & Oanh, 2007). بقایای برنج می­تواند به صورت کمپوست و یا کاربرد مستقیم در خاک بازیافت شوند (Zibaei et al., 2019). افزودن بقایای گیاهی به خاک، باعث کاهش جمعیت علف­های­هرز به­ویژه در مراحل ابتدایی رشد (Ghorbani Jirsarayi et al., 2019) شده و تجزیه سریع و آزادسازی عناصر غذایی و افزودن مقدار زیادی مواد آلی به خاک­ها برای حفظ باروری خاک را به دنبال دارد (Zibaei et al., 2019).

باقلا با نام علمی Vicia faba (L.) گیاهی یک­ساله، علفی و متعلق به خانواده بقولات است (Parsa & Bagheri, 2008). باقلا، علاوه بر تثبیت نیتروژن، حاصلخیزی خاک را افزایش می­دهد؛ به­طوری­که با کشت آن 60 تا 100 کیلوگرم در هکتار نیتروژن به خاک اضافه خواهد شد و باعث صرفه­جویی در مصرف کودهای نیتروژن­دار برای محصولات همراه و بعدی در تناوب می­شود
 (Parsa & Bagheri, 2008). باقلا ازجمله گیاهان مهم زراعی است که می­تواند در تناوب با گیاه برنج که در استان خوزستان کشت می­شود، قرار گیرد. از مزایای محیطی و اکولوژیکی باقلا در سیستم­های زراعی، توانایی این گیاه در تثبیت بیولوژیکی نیتروژن در محدوده وسیعی از شرایط محیطی و فراهم­سازی آن برای استفاده توسط سایر گیاهان موجود در تناوب زراعی می­باشد. باقلا نسبت به بسیاری از گیاهان زراعی، مصرف آب کم­تری دارد. کاهش مصرف انرژی برای تولید و کاهش انتشار گازهای گلخانه­ای از مزایای کشت باقلا در سیستم­های زراعی است .(Eskandari & Kazemi, 2016)  

با­توجه­به موارد مطرح­شده فوق و اهمیت جایگزینی کودهای شیمیایی با کودهای آلی به منظور کاهش اثرات مخرب زیست­محیطی و اثرات منفی سوزاندن بقایای برنج بر محیط، همچنین نقش مهم منابع آلی در پایداری تولید و بهبود کیفیت محصولات زراعی، این تحقیق با هدف بررسی تأثیر میزان بقایای برنج و ورمی‌کمپوست بر عملکرد و درصد پروتئین باقلا در منطقه سوسنگرد استان خوزستان اجرا شد.

2. روش­شناسی پژوهش

این آزمایش در سال زراعی 1402-1401 در دشت­آزادگان استان خوزستان با عرض جغرافیایی 31 درجه و 55 دقیقه شمالی و طول جغرافیایی 48 درجه و 18 دقیقه شرقی و 10 متر ارتفاع از سطح دریا انجام شد. دشت آزدگان با 236 میلی­متر بارندگی و میانیگن سالانه دما 4/24 درجه سانتی­گراد (دمای حداقل 7/15 درجه سانتی­گراد و دمای حداکثر 2/33 درجه سانتی­گراد) بر اساس طبقه­بندی اقلیمی آمبرژه در گروه اقلیمی بیابانی گرم میانه قرار دارد. آمار هواشناسی در محدوده زمانی انجام آزمایش به­صورت میانگین ماهانه در جدول 1 نشان داده شده است.

به منظور تعیین ویژگی­های خاک از عمق 30-0 سانتی­متری نمونه­برداری شد که نتایج تجزیه فیزیکی و شیمیایی خاک در جدول 2 آورده شده است.

جدول 2. خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک مزرعه مورد آزمایش.

این آزمایش به صورت کرت­های خرد شده در قالب طرح بلوک­های کامل تصادفی با سه تکرار انجام شد. تیمارهای مورد مطالعه شامل ورمی­کمپوست در سه سطح صفر (بدون کود ورمی­کمپوست)، پنج و 10تن در هکتار ، به عنوان فاکتور اصلی و میزان بقایای برنج در چهار سطح صفر (بدون بقایا)، 10%، 20% و 30% بقایای برنج به عنوان فاکتور فرعی بودند.  فاصله کرت­های اصلی دو متر و فاصله کرت­های فرعی اندازه یک پشته، اندازه هر کرت شش مترمربع (دو متر در سه متر) در نظر گرفته شد و در هر کرت، چهار ردیف بذر باقلا به­صورت ردیفی کاشت شد. پس از برداشت برنج و خارج­کردن بقایا از سطح مزرعه، یک مرحله دیسک زده شد. مزرعه بر اساس نقشه طرح و تیمارهای آزمایش تفکیک شد. ورمی­کمپوست (مارک پارسا تولید ایران) بر اساس تیمار پنج و 10 تن در هکتار به میزان 5/0 و یک کیلوگرم در مترمربع (هر کرت شش متری به­ترتیب حدود سه و شش کیلوگرم) با خاک مخلوط شد. بقایا نیز به ازای هر کرت در شرایط کاربرد 10، 20 و 30 درصد بقایا به­ترتیب 390، 780 و 1170 گرم مصرف شد. بذور باقلا رقم عراقی (دارای ویژگی­هایی مانند زودرسی، عملکرد بالا و تحمل به شرایط نامساعد محیطی و بیماری‌ها است) با تراکم 10 بوته در مترمربع با فاصله بین ردیف 50 سانتی­متر و فاصله روی ردیف 20 سانتی­متر در تاریخ 20 آبان­ماه 1401 کشت شد. میزان کودهای مصرفی شامل نیتروژن به میزان 50 کیلوگرم در هکتار از منبع کود اوره، 175 کیلوگرم در هکتار کود فسفر (از منبع سوپرفسفات تریپل) و 50 کیلوگرم در هکتار پتاسیم (از منبع سولفات پتاسیم) به­صورت کود پایه مورد استفاده قرار گرفت. در این آزمایش تنک به­صورت دستی پس از استقرار کامل گیاه و آبیاری به­صورت نشتی و هر هفته یک بار و وجین علف­های­هرز در دوره رشد گیاه به­صورت دستی و با کارگر انجام شد. نمونه­برداری و اندازه ­گیری­های مختلف در مرحله رسیدگی فیزیولوژیک از مساحت یک مترمربع در تاریخ 22 فروردین 1402 صورت گرفت. در این آزمایش صفات ارتفاع بوته، تعداد شاخه فرعی در بوته، تعداد غلاف در مترمربع، وزن بوته بدون غلاف در مترمربع، وزن 100 دانه، عملکرد دانه، عملکرد زیستی، شاخص برداشت و درصد پروتئین دانه به روش Bremner & Mulvaney (1982) اندازه­گیری شد. تجزیه واریانس داده­ها با استفاده از نرم­افزار 9.1 SAS انجام شد و رسم نمودار با نرم­افزار Excel و مقایسه میانگین با آزمون LSD در سطح احتمال پنج درصد انجام شد.

3. یافته­های پژوهش و بحث

1-3. ارتفاع بوته

با توجه به نتایج جدول تجزیه واریانس، اثر ورمی­کمپوست در سطح آماری یک درصد و بقایای برنج در سطح پنج درصد بر ارتفاع بوته، معنی­دار بودند؛ اما اثر متقابل ورمی­کمپوست و بقایای برنج اختلاف معنی­داری نداشتند (جدول 3). بیشترین ارتفاع بوته در تیمار شاهد با میانگین 85 سانتی‌متر مشاهده شد که با تیمارهای کاربرد 10 و 20 درصد بقایای برنج اختلاف معنی‌داری نداشت. کمترین میزان آن در شرایط کاربرد 30 درصد بقایای برنج با میزان 72 سانتی­متر مشاهده شد (شکل 1).

جدول 3. نتایج تجزیه واریانس (میانگین مربعات) صفات ارتفاع بوته و تعداد شاخه فرعی در بوته در شرایط کاربرد سطوح مختلف ورمی­کمپوست و مقادیر مختلف بقایای برنج.

^*، ^** و ^ns به­ترتیب معنی­دار در سطح پنج و یک درصد و فاقد اختلاف آماری معنی­دار می­باشند.

شکل 1. مقایسه میانگین اثر کاربرد بقایای برنج بر ارتفاع بوته باقلا.

ستون­های دارای حروف مشابه بر اساس آزمون LSD در سطح پنج درصد فاقد اختلاف آماری معنی­دار می­باشند.

2-3. تعداد شاخه فرعی در بوته      

اثر کاربرد ورمی­کمپوست، بقایای برنج و اثر متقابل آن­ها بر صفت تعداد شاخه فرعی در بوته معنی­دار نبود (جدول 3).

3-3. وزن بوته با غلاف

بر اساس نتایج تجزیه واریانس صفات، اثر کاربرد ورمی­کمپوست و اثر متقابل ورمی­کمپوست و بقایای برنج بر وزن بوته با غلاف در مترمربع در سطح یک درصد معنی­دار بودند؛ اما اثر کاربرد بقایای برنج اختلاف آماری معنی­دار نشان نداد (جدول 4). با­توجه­به نتایج مقایسه میانگین صفات، بیشترین و کمترین میزان این صفت به­ترتیب در تیمار کاربرد پنج تن در هکتار ورمی­کمپوست و 20 درصد بقایای برنج با متوسط 830 گرم در مترمربع و تیمار عدم کاربرد ورمی­کمپوست و 20 درصد بقایای برنج با میانگین 345 گرم در مترمربع به­دست آمد (شکل 2).

جدول 4. نتایج تجزیه واریانس (میانگین مربعات) وزن بوته با غلاف باقلا در شرایط کاربرد سطوح مختلف

ورمی­کمپوست و مقادیر مختلف بقایای برنج.

^*، ^** و ^ns به­ترتیب به مفهوم معنی­دار در سطح پنج و یک درصد و عدم اختلاف آماری معنی­دار می­باشند.

شکل 2. مقایسه میانگین اثر متقابل کاربرد ورمی­کمپوست و بقایای برنج بر وزن بوته با غلاف در مترمربع باقلا.

ستون­های دارای حروف مشابه بر اساس آزمون LSD در سطح پنج درصد فاقد اختلاف آماری معنی­دار می­باشند.

4-3. وزن 100 دانه           

نتایج تجزیه واریانس صفات نشان داد که اثر کاربرد ورمی­کمپوست و اثر متقابل کاربرد ورمی­کمپوست و بقایای برنج در سطح احتمال یک درصد معنی­دار بودند؛ درحالی­که اثر کاربرد بقایای برنج بر صفت فوق، اختلاف آماری معنی­دار نشان نداد (جدول 5). بر اساس نتایج مقایسه میانگین صفات، بیشترین وزن 100 دانه به تیمار کاربرد پنج تن در هکتار ورمی­کمپوست و کاربرد 10 درصد بقایای برنج (77 گرم) تعلق داشت. تیمار کاربرد پنج تن در هکتار ورمی­کمپوست و 20 درصد بقایای برنج (76 گرم) بدون تفاوت معنی­دار به لحاظ آماری در مرتبه بعد قرار گرفت. کمترین وزن 100 دانه نیز در تیمار عدم کاربرد ورمی­کمپوست و بدون بقایای برنج و 20 درصد بقایای برنج (62 گرم) و همچنین تیمار کاربرد 10 تن ورمی­کمپوست و 30 درصد بقایا (61 گرم) مشاهده شد که این دو تیمار به لحاظ آماری تفاوت معنی­داری باهم نداشتند (شکل 3).

جدول 5. نتایج تجزیه واریانس (میانگین مربعات) وزن صد دانه، عملکرد دانه، عملکرد بیولوژیک، شاخص برداشت و درصد پروتئین دانه باقلا در شرایط کاربرد سطوح مختلف ورمی­کمپوست و مقادیر مختلف بقایای برنج.

^*، ^** و ^ns به­ترتیب به مفهوم معنی­دار در سطح پنج و یک درصد و عدم اختلاف آماری معنی­دار می­باشند.

شکل 3. مقایسه میانگین اثر متقابل کاربرد ورمی­کمپوست و بقایای برنج بر وزن 100 دانه باقلا.

ستون­های دارای حروف مشابه بر اساس آزمون LSD در سطح پنج درصد فاقد اختلاف آماری معنی­دار می­باشند.

5-3. تعداد غلاف در مترمربع          

نتایج تجزیه واریانس نشان داد که اثر کاربرد ورمی­کمپوست و اثر متقابل کاربرد ورمی­کمپوست و بقایای برنج بر تعداد غلاف در مترمربع در سطح احتمال یک درصد معنی­دار بود، اما اثر کاربرد بقایای برنج تأثیر معنی­داری بر صفت فوق نداشت (جدول 5). بیشترین تعداد غلاف در مترمربع در تیمار کاربرد پنج تن در هکتار ورمی­کمپوست و کاربرد 20 درصد بقایای برنج (195 غلاف در مترمربع) مشاهده شد و کمترین تعداد غلاف در مترمربع نیز به تیمار 10 تن در هکتار ورمی­کمپوست و کاربرد 20 درصد بقایای برنج (93 غلاف در مترمربع) تعلق داشت (شکل 4).

شکل 4. مقایسه میانگین اثرمتقابل کاربرد ورمی­کمپوست و بقایای برنج بر تعداد غلاف در مترمربع باقلا.

ستون­های دارای حروف مشابه بر اساس آزمون LSD در سطح پنج درصد فاقد اختلاف آماری معنی­دار می­باشند.

6-3. عملکرد دانه              

بر اساس نتایج تجزیه واریانس صفات، اثر کاربرد ورمی­کمپوست، کاربرد بقایای برنج و اثر متقابل کاربرد ورمی­کمپوست و بقایای برنج بر عملکرد دانه در سطح احتمال یک درصد معنی­دار بودند (جدول 5). بر اساس نتایج مقایسه میانگین، بیشترین عملکرد دانه به تیمار کاربرد پنج تن در هکتار ورمی­کمپوست و 20 درصد بقایای برنج (8660 کیلوگرم در هکتار) تعلق داشت. همچنین کمترین عملکرد دانه نیز در تیمار عدم کاربرد ورمی­کمپوست و بقایای برنج (2307 کیلوگرم در هکتار) مشاهده شد (شکل 5).

شکل 5. مقایسه میانگین اثر متقابل کاربرد ورمی­کمپوست و بقایای برنج بر عملکرد دانه باقلا.

ستون­های دارای حروف مشابه بر اساس آزمون LSD در سطح پنج درصد فاقد اختلاف آماری معنی­دار می­باشند.

7-3. عملکرد بیولوژیک    

با­توجه­به نتایج تجزیه واریانس اثر کاربرد ورمی­کمپوست، بقایای برنج و اثر متقابل آن­ها بر عملکرد بیولوژیک، در سطح احتمال یک درصد معنی­دار بودند (جدول 5). بر اساس نتایج مقایسه میانگین، بیشترین و کمترین میزان این صفت به­ترتیب به تیمار کاربرد پنج تن در هکتار ورمی­کمپوست و 20 درصد بقایای برنج با میانگین 19480 کیلوگرم در هکتار و تیمار عدم کاربرد ورمی­کمپوست و بقایای برنج با میانگین 7597 کیلوگرم در هکتار تعلق داشت (شکل 6).

شکل 6. مقایسه میانگین اثرمتقابل کاربرد ورمی­کمپوست و بقایای برنج بر عملکرد بیولوژیک باقلا.

ستون­های دارای حروف مشابه بر اساس آزمون LSD در سطح پنج درصد فاقد اختلاف آماری معنی­دار می­باشند.

8-3. شاخص برداشت       

اثر کاربرد ورمی­کمپوست، بقایای برنج و اثر متقابل آن­ها بر شاخص برداشت معنی­دار نبود (جدول 5).

9-3. درصد پروتئین دانه   

اثر کاربرد ورمی­کمپوست، بقایای برنج و اثر متقابل آن­ها بر درصد پروتئین دانه، معنی­دار نبود (جدول 5). با­توجه­به نتایج این آزمایش به نظر می­رسد نیتروژن حاصل از پوسیدن تدریجی بقایا در خاک سبب افزایش دست­یابی گیاه باقلا به این عنصر ضروری و افزایش ارتفاع بوته شده است. محققان بیان کرده­اند که کیفیت و نوع مدیریت بقایای گیاهی تأثیر چشمگیری در فرآیندهای تجزیه بقایا، معدنی­شدن عناصر و دسترسی گیاه به عنصر غذایی خاک برای رشد دارد و حفظ بقایا تأثیر قابل توجهی بر نفوذ آب به داخل خاک داشته و ساختمان فیزیکی خاک را بهبود می­بخشد.(Saeedipour, 2016; Mousavi Boogar, 2017)  لذا دست­یابی بهتر به منابع محیطی از جمله آب و عناصر غذایی و بهبود ساختمان خاک (تخلخل بیشتر و فشردگی کمتر) سبب افزایش رشد و توسعه سلول­ها و درنتیجه افزایش ارتفاع بوته می­شود. (2023) Amanipor & Marashi نیز بیان کردند که اثر مدیریت بقایای برنج بر ارتفاع بوته کلزا (Brassica napus) معنی­دار بود. دانه‏های غلاف­هایی که در گره‏های انتهایی گیاه تشکیل می‏شوند یا دانه­هایی که در انتهای غلاف به وجود می­آیند دارای وزن کمتری هستند (Hasanvand et al., 2015) و به علت رقابت فتوسنتز در انتهای ساقه­های در حال رشد و نیز در شرایط تراکم شدید بوته­ها، گل­های کمتری در گره­های بالایی گیاه تشکیل می­شوند
(Hasanvand et al., 2015). به نظر می­رسد افزایش ارتفاع در گیاهان در تیمار ورمی­کمپوست به علت افزایش فعالیت میکروارگانیسم­های مفید خاک و تحریک تولید مواد تنظیم­کننده رشد از قبیل اکسین­ها، جیبرلین­ها و سیتوکینین­ها و در نتیجه فراهمی مواد غذایی مورد نیاز گیاهان باشد (Roy et al., 2010).Roy et al.  (2010) نیز دلیل افزایش شاخص­های رشدی در شرایط کاربرد ورمی­کمپوست را آزادشدن تدریجی مواد مغذی مانند نیتروژن و نگهداری آب دانستند. احتمالاً کاهش وزن مخصوص خاک و بیشتر بودن خلل و فرج و تراکم کمتر خاک در تیمار کاربرد پنج تن در هکتار ورمی­کمپوست و 20 درصد بقایای برنج موجب افزایش انتشار اکسیژن در منافذ خاک و بهبود تنفس ریشه­ها، افزایش توسعه و نفوذ ریشه­ها و افزایش نفوذپذیری آب به خاک و دسترسی بیشتر به عناصر غذایی شده است. درنتیجه افزایش دسترسی گیاه به عناصر غذایی، آب و دی­اکسید کربن موجب افزایش تولید مواد فتوسنتزی در گیاه شده است (Adhikary, 2012 Mousavi Boogar, 2017; Reintam et al., 2005;). با افزایش در تولیدات فتوسنتزی نیاز به مخازن دریافت­کننده آن­ها افزایش می­یابد، لذا گیاه توان تولید و حفظ تعداد غلاف بیشتری را دارا است. Komeili et al.  (2016) بیان کردند که افزایش جذب مواد غذایی و در نتیجه، افزایش منابع محیطی اختصاص­یافته به جوانه­های رویشی جانبی در حضور بقایای گیاه از دلایل بیشتر بودن تعداد شاخه­های فرعی و درنتیجه تعداد غلاف در بوته می­باشد. بر اساس نتایج به­دست­آمده به نظر می­رسد بهبود ساختمان خاک و تهویه بهتر آن، آزادسازی تدریجی عناصر غذایی به خاک و توان حفظ رطوبت بیشتر در خاک در شرایط حفظ 20 درصد بقایای گیاه برنج در خاک، افزایش تولید مواد فتوسنتزی و رشد گیاه را به دنبال داشته است. از سوی دیگر، تیمار پنج تن در هکتار ورمی­کمپوست، فعالیت­های میکروبی و متابولیسم گیاه را تحریک نموده است؛ در نتیجه، مواد مغذی و متابولیت‌های بیشتری در خاک آزاد شده است. زیرا فعالیت کرم­های خاکی موجب تسریع فرآیند کانی­سازی مواد آلی، تجزیه پلی­ساکاریدها، افزایش هوموس در خاک و برعکس کاهش دسترسی عناصر سنگین سمی به گیاهان می­شود (Joshi & Vig, 2010). در نتیجه این عوامل افزایش در تولید اسیمیلات­های فتوسنتزی، تجمع ماده خشک در بخش­های مختلف گیاه به­ویژه غلاف­ها را در پی داشته است. در مقایسه با سایر کودهای آلی، ورمی­کمپوست از مقادیر بالایی از مواد مغذی مانند نیتروژن، فسفر، پتاسیم، کلسیم و منیزیم و همچنین عناصر ریزمغذی مانند آهن، روی، مس و منگنز تشکیل شده است (Hosseinzadeh et al., 2016). نتایج بررسی اثر کاربرد ورمی­کمپوست بر خصوصیات فتوسنتزی گیاه نخود حاکی از آن بود که ورمی­کمپوست بسیار متخلخل بوده، امکان تهویه بالا، زهکشی خوب و ظرفیت ذخیره آب بالایی دارد
(Hosseinzadeh et al., 2016).Suhag  (2016) نیز با بررسی مقایسه کودهای شیمیایی و کودهای زیستی گزارش کردند که ورمی­کمپوست با تثبیت نیتروژن و تجزیه ترکیبات آلی در خاک می­تواند به جذب بهتر مواد مغذی توسط گیاه کمک نماید
 (Suhag, 2016). نتایج بررسی اثر کاربرد ورمی­کمپوست و کودهای شیمیایی بر عملکرد گیاه ذرت و سلامت خاک نشان داد که استفاده از این کود می­تواند نیتروژن خاک را حدود 42 درصد، فسفر را حدود 29 درصد و پتاسیم را تا 57 درصد افزایش دهد
 (Sharma & Banik, 2014). از سوی دیگر عناصر رهاسازی­شده از بقایای برنج سبب افزایش دسترسی گیاه به عناصر غذایی و بالارفتن کارایی جذب عناصر توسط گیاه شده است. توان حفظ رطوبت بالا توسط ورمی­کمپوست و بقایای موجود در خاک و تهویه و تخلخل ایجادشده توسط آن­ها به­طور کلی سبب افزایش در کارایی فرآیند فتوسنتز و تجمع ماده خشک در گیاه و درنتیجه افزایش وزن بوته بدون غلاف شده است.

گزارش محققان حاکی از آن است که اگر زمان آزادسازی عناصر غذایی از بقایای گیاهی در حال تجزیه، همزمان با نیاز گیاه زراعی باشد، در چنین شرایطی شکاف زمانی بین آزادسازی عناصر از بقایای گیاهی و جذب عناصر توسط گیاه از محیط کم شده و با کاهش تلفات عناصر، راندمان جذب را افزایش خواهد داد2016)  (Shahpari et al.,. اما اگر این همزمانی صورت نگیرد گیاه مجبور است از منابع کودی برای تأمین عناصر مورد نیاز خود استفاده کند. در این حالت فرم معدنی نیتروژن تبدیل به فرم آلی می­شود که در این حالت این نیتروژن اگرچه زیاد هم باشد اما برای گیاه قابل استفاده نیستMousavi Boogar, 2017;)  Saeedipour, 2016)؛ بنابراین در صورت استفاده از مقادیر اضافی کود نیتروژن، گیاه می­تواند این کاهش را جبران کند. نگهداری بقایای گیاهی در مزرعه ممکن است باعث غیرمتحرک­شدن نیتروژن در مدت کوتاهی شود. تعداد دانه از جمله صفات مهم موثر بر عملکرد گیاه است و تحت تأثیر شرایط محیطی قرار می­گیرد. کمبود آب و مواد غذایی و یا توسعه کم سیستم ریشه­ای و جذب کم رطوبت و عناصر از طریق کاهش تولیدات فتوسنتزی جهت حفظ گل­های تولید­شده توسط گیاه و ریزش آن­ها و یا کاهش درصد باروری دانه­ها به دلیل عدم تلقیح مناسب و کمبود مواد فتوسنتزی کافی و رقابت میان دانه­ها برای جذب مواد غذایی سبب کاهش تعداد دانه در بوته و در مترمربع می­شود. از سوی دیگر، کمبود مواد فتوسنتزی در زمان پرشدن دانه­های باقلا نیز متوسط وزن دانه را به دلیل اختلال در انتقال مواد به دانه­ها کاهش می­دهد. در­حالی­که بهبود رطوبت خاک، شرایط فیزیکی و شیمیایی آن، بهبود دست­یابی گیاه به عناصر غذایی در شرایط کاربرد کود ورمی­کمپوست و حفظ بقایای برنج با افزایش تولید مواد فتوسنتزی و کاهش ریزش گل­ها و افزایش گسیل مواد فتوسنتزی به سمت دانه­های تشکیل­شده سبب افزایش تعداد دانه در بوته و درنتیجه در مترمربع شده است. به نظر می­رسد در شرایط کاربرد ورمی­کمپوست (پنج تن در هکتار) سهم مواد فتوسنتزی برای پر شدن دانه­های باقلا بیشتر شده و موجب افزایش وزن دانه در این تیمارها شده است. تأمین عناصر غذایی و بهبود شرایط خاک در شرایط کاربرد ورمی­کمپوست از طریق افزایش جهت­گیری مواد غذایی از تمام بخش­های گیاه به سمت دانه موجب افزایش وزن دانه شد. افزایش وزن دانه در شرایط کاربرد ورمی­کمپوست نشان از اثر این کود بر فعالیت میکروبی خاک و افزایش جذب عناصر نیتروژن، فسفر و پتاسیم توسط گیاه و برقراری تعادل این کودها در خاک داشته که موجب افزایش وزن دانه شد. زیرا این عوامل می­توانند با بهبود ویژگی­های خاک و افزایش جذب موادغذایی موجب افزایش تولید اسمیلات­های فتوسنتزی در گیاه و افزایش وزن دانه شوند. با­توجه­به نتایج مشاهده­شده به نظر می­رسد کاربرد 20 درصد بقایای برنج، افزایش در تولید مواد فتوسنتزی و درنتیجه افزایش تجمع ماده خشک در دانه و افزایش وزن 100 دانه را در پی داشته است.

وجود بقایا در زمین سبب رهاسازی تدریجی نیتروژن نیز می­شود. بنابراین، در روش شخم همراه با بقایای برنج به نظر می­رسد آزادسازی تدریجی نیتروژن در زمان پرشدن دانه­ها باعث بهبود شرایط فتوسنتزی و در نتیجه، افزایش وزن دانه­ها شده باشد
(Fallah & Yadavi, 2013). یافته‌های مشابهی در گیاه لوبیا نیز گزارش شده است؛ به‌گونه‌ای­که افزایش معنی­داری در وزن هزار دانه تحت اثر متقابل ورمی­کمپوست و نیتروژن از طریق حفظ رطوبت و بهبود رشد ریشه مشاهده شد
 (Fatahi Najadet al., 2023). بررسی اثر بقایای گیاه گندم بر رشد و عملکرد گیاه لوبیا نشان داد که کاربرد بقایای گیاهی گندم در افزایش عملکرد دانه لوبیا مثبت بوده و دلیل آن را اثر مثبت بقایای گیاهی در بهبود ویژگی­های فیزیکی و شیمیایی خاک و افزایش جذب عناصر غذایی توسط گیاه عنوان کردند (Akbari et al., 2019). همچنین توسعه بیشتر ریشه در بوته­های مربوط به سیستم شخم همراه با بقایای گیاهی، سبب افزایش شدت تنفس ریشه­ها و افزایش دسترسی آن­ها به عناصرغذایی شده که نتیجه آن، منجر به تأثیر مثبت بر رشد و افزایش عملکرد زیست­توده و دانه گیاهان می­شود (Mousavi Boogar, 2017).

به نظر می­رسد کاربرد ورمی­کمپوست با اثر تشدیدکنندگی روی فعالیت میکروبی خاک و در پی آن با افزایش دسترسی به عناصر نیتروژن، فسفر و پتاسیم و احتمالاً گوگرد برای گیاه و همچنین برقراری تعادل این کودها با بخش فیزیکی و شیمیایی خاک، عملکرد دانه را بهبود بخشیده است. همچنین افزایش عملکرد دانه در شرایط کاربرد ورمی­کمپوست ممکن است به دلیل حضور اسیدهیومیک در این کود باشد که می­تواند با افزایش سطح برگ و افزایش جذب پتاسیم و دیگر عناصر مورد نیاز گیاه، افزایش تولیدات فتوسنتزی و تجمع ماده خشک در دانه را در پی داشته باشد. ورمی­کمپوست یک کود بیولوژیک با ظرفیت جذب آب بالا است و می‌تواند تقاضای آب را به میزان 30 تا 40 درصد کاهش داده و دسترسی به مواد مغذی را افزایش دهد
 (Keshavarz Afshar et al., 2014).

ورمی­کمپوست به­دلیل آزاد­شدن تدریجی مواد مغذی مانند نیتروژن و نگهداری آب می­تواند باعث افزایش شاخص سطح برگ، افزایش فتوسنتز گیاه و درنتیجه افزایش عملکرد دانه شود. ممکن است دلیل کاهش عملکرد دانه در شرایط کاربرد 10 تن در هکتار ورمی­کمپوست، اثر افزایشی کاربرد ورمی­کمپوست و بقایای برنج باشد. احتمالاً کاربرد سطح بالای ورمی­کمپوست (10 تن در هکتار) نتوانسته سبب افزایش جذب عناصر توسط گیاه و بهبود بیشتر خصوصیات خاک شود و کاربرد پنج تن در هکتار تامین­کننده نیاز گیاه بوده است (Roy et al., 2010). نتایج بررسی اثر روش­های مختلف خاکورزی و کاشت بر رطوبت خاک و عملکرد نخود در شرایط دیم نشان داد که کشت در بقایای گندم سبب دست­یابی به عملکرد بیشتری در مقایسه با سایر تیمارها شده است
 (Eskandari, 2003). Amanipor & Marashi (2023) نیز دریافتند که بیشترین عملکرد دانه کلزا در تیمار کشت در زمین شخم­خورده همراه با بقایای برنج مشاهده شد. نتایج بررسی اثر کاربرد بقایای گیاهی کلزا و گندم بر عملکرد گندم نشان داد که بالاترین میزان عملکرد دانه در اثر مصرف 30 درصد بقایای گیاه کلزا و سوزاندن بقایای کلزا به­دست آمد  2016) Shahpari et al.,). در­حالی­که نتایج بررسی تأثیر سیستم­های خاکورزی و مدیریت بقایای برنج بر صفات مرفولوژیک و عملکرد کلزای پاییزه به عنوان کشت دوم پس از برنج در رشت نشان داد که بالاترین میزان عملکرد دانه به تیمار خاکورزی متداول و خارج­نمودن بقایا مربوط بوده و کمترین مقدار نیز به تیمار بدون خاکورزی و باقی­گذاشتن بقایا اختصاص داشت. بر اساس نتایج به­دست­آمده به نظر می­رسد که کاربرد ورمی­کمپوست و بقایای برنج از طریق بهبود خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک، افزایش تخلخل در خاک، توسعه بیشتر ریشه، جذب بیشتر دی­اکسیدکربن، حفظ رطوبت در خاک و افزایش در دسترس­قرار­دادن تدریجی مواد غذایی برای گیاه، افزایش فتوسنتز، تولید مواد فتوسنتزی، تجمع ماده خشک و عملکرد بیولوژیک می­شود 2011) (Rabiee et al.,. نتایج مشابهی توسط در گیاه باقلا نیز گزارش شده است؛ به‌طوری‌که کاربرد ورمی‌کمپوست همراه با باکتری‌های همزیست، موجب بهبود ویژگی‌های فیزیکی خاک و عملکرد دانه شد Mekonnen & Tamiru, 2025)).

علاوه­بر­این، یکی از اثرات مهم بقایا، رهاسازی تدریجی نیتروژن در طی فصل رشد است که به‌ویژه در مراحل پرشدن دانه‌ها، باعث بهبود وضعیت تغذیه‌ای گیاه و افزایش وزن دانه می‌شود. این موضوع در مطالعه‌ای روی سویا نیز تأیید شده، جایی­که کاربرد ورمی‌کمپوست در کنار کودهای زیستی، افزایش معنی‌دار در عملکرد دانه را به دنبال داشت (Mohammed & Alkobaisy, 2024). با این حال، در برخی صفات، اثر ساده ورمی‌کمپوست یا بقایا به‌تنهایی معنی‌دار نبود که نشان می‌دهد تأثیر این تیمارها بیشتر در برهمکنش با یکدیگر و تحت تأثیر عوامل همزمان اتفاق می‌افتد. در پژوهشی روی لوبیا مشخص شد که کاربرد ورمی‌کمپوست به تنهایی تأثیر معنی‌داری بر پروتئین دانه نداشت، اما در ترکیب با تیمارهای دیگر ممکن است اثرگذار باشد
 (Pouraryaee et al., 2022). نتایج بررسی مقایسه ورمی­کمپوست و کودهای شیمیایی نشان داد که ورمی­کمپوست‌ معمولاً حاوی عناصر مغذی بیشتری نسبت به کودهای شیمیایی هستند و مواد مغذی را به تدریج به شکل‌های موجود آزاد می‌کنند که به آسانی توسط گیاهان جذب می‌شوند و پاسخ متفاوت گیاهان به مقادیر مختلف ورمی­کمپوست ممکن است به دلیل آزاد شدن مقادیر متغیر مواد مغذی موجود و مواد محرک رشد باشد (Timsina, 2018; Bachman & Metzger, 2008). نتایج بررسی اثر بقایای برنج بر خاک و رشد گیاه نشان داد که حفظ بقایای برنج در کشت در زمین شخم­خورده همراه با بقایای برنج، منجر به بهبود ساختمان خاک و افزایش نفوذپذیری آب و در نتیجه باعث بهبود رشد و توسعه گیاه و در نهایت افزایش عملکرد زیست­توده می­شود
(Saeedipour, 2016) .

نتایج بررسی اثر کاربرد کودهای شیمیایی، دامی و ورمی­کمپوست بر پروتئین دانه لوبیا نشان داد که ورمی­کمپوست بر این صفت تأثیر معنی­داری نداشتet al., 1400)  Pouraryaee). بنابراین، آنچه از یافته‌ها استنباط می‌شود آن است که تأثیر متقابل ورمی‌کمپوست و بقایای برنج در بهبود صفاتی مانند وزن هزار دانه، عملکرد بیولوژیک و تجمع ماده خشک، نقش کلیدی‌تری نسبت به اثرات ساده دارد. از این رو، در تحلیل نتایج، تمرکز باید بر بررسی دقیق اثر متقابل تیمارها و سازوکارهای آن‌ها باشد.

4. نتیجه­گیری

نتایج آزمایش حاضر نشان داد که بیشترین ارتفاع بوته در شرایط کاربرد 20% بقایا مشاهده شد. بیشترین تعداد غلاف در مترمربع، وزن غلاف در مترمربع، وزن بوته بدون غلاف در مترمربع، وتعداد دانه در مترمربع، وزن صد دانه، عملکرد دانه و عملکرد بیولوژیک به تیمار کاربرد پنج تن در هکتار ورمی­کمپوست و کاربرد 20 درصد بقایای برنج تعلق داشت؛ در­حالی­که کاربرد 10 تن در هکتار ورمی­کمپوست و 30 درصد بقایا نتوانست به دلیل کاربرد بیشتر کود و بقایا سبب افزایش تولید شود. با توجه به نتایج این آزمایش جهت دست­یابی به حداکثر عملکرد دانه باقلا، می­توان از تیمار کاربرد پنج تن در هکتار ورمی­کمپوست و کاربرد 20 درصد بقایای برنج در شهرستان شادگان استفاده کرد.

5. منابع

Adhikary, S. (2012). Vermicompost, the story of organic gold: A review. Agricultural Science, 37, 905–917.

Ainehband, A., Shohani, M., & Fateh, A. (2019). Agronomic and chemical characteristics of wheat ecosystem under the influence of double cropping patterns and bio-chemical fertilizer management. Journal of Plant Production Research, 26(2), 71-84. (In Persian).

Akbari, F., Dahmardeh, M., Morshdi, A., Ghanbari, A., & Khoramdel, S. (2019). Effects of tillage system and plant residue on nitrogen uptake and use efficiency in corn and bean intercropping systems. Journal of Crops Improvement, 20(4), 798-785. (In Persian).

Amanipor, H., & Marashi, S.K. (2023). Effect of rice residue management on growth and quantitative and qualitative yield of rapeseed (Brassica napus) cultivars. Journal of Agroecology, 14(4), 782-769. (In Persian).

Amouei, A., Yousefi, Z., & Khosravi, T. (2017). Comparison of vermicompost characteristics produced from sewage sludge of wood and paper industry and household solid wastes. Journal of Environmental Health Science and Engineering, 15, 5-15. (In Persian).

Arancon, N.C.A., Edwards, P., Bierman, C.W., & Metzger, J.D. (2004). Influences of vermicomposts on field strawberries: 1. Effects on growth and yields. Bioresource Technology, 93(2), 145-153.

Bachman, G.R., & Metzger, J.D. (2008). Growth of bedding plants in commercial potting substrate amended with vermicompost. Bioresource Technology, 99, 3155–3161.

Blanco‐Canqui, H., & Lal, R. (2009). Crop residue management and soil carbon dynamics. Soil carbon sequestration and the greenhouse effect. Applied Statistics in Biology, 57, 291-309.‏

Bremner, J., & Mulvaney, C. (1982). Nitrogen total. Methods of soil analysis, Part 2. Chemical and microbiological properties. 595-624.

Claudio, P.J.B., Raphael, F., Alves, L.R., Kamiila, S.N.B., & Priscila, M.B. (2009). Zn(ll) adsorption from syntheyic solution and kaolin wastewater on vermicompost. Science of the Total Environment, 162, 804-811.

Dong, L.L., Wang, H.H., Lu, C.Y., Jin, M.J., Zhu, X.L., Shen, Y., & Shen, M.X. (2019). Effects of straw returning amount and type on soil nitrogen and its composition. The Journal of Applied Ecology, 30(4), 1143-1150.‏

El-Dakak, R., El-Aggan, W., Badr, G., Helaly, A., & Tammam, A. (2021). positive salt tolerance modulation via vermicompost regulation of SOS1 gene expression and antioxidant homeostasis in Vicia faba Plant. Plants, 10(11), 2477.‏

Eskandari, A. (2003). The effect of different tillage and planting methods on soil moisture and seed yield of chickpea in dryland conditions. Journal of Seed and Plant, 19(4), 497-511. (In Persian).

Eskandari, H., & Kazemi, K. (2016). The ranking ecological and importance of broad bean (Vicia faba) in cropping systems. Third Conference on New Findings in Environment and Agricultural Ecosystems, Tehran. (In Persian).

Fallah, S., & Yadavi, A. (2013). Interaction of residues of maize cropping and fertilizer on seed and oil yield of rapeseed. Journal of Crop Production and Processing, 3(7), 25-36. (In Persian).

Ghorbani Jirsarayi, R., & Safarzadeh Vishkaei, M.N. (2019). The effect of planting dates and rice residue application (mulch) on growth and yield of cranberry bean. Plant Ecophysiology, 10(35), 267-279. (In Persian).

Gullpa, M.K., Erkovan, S., Erkovan, H.I., & Koc, A. (2018). Water and low temperature applications affects germination and seedling properties of fenugreek. Turkish Journal of Agricultural and Natural Sciences, 5(1), 22–27.

Hasanvand, H., Siadat, S.A.S., Moradi-Telavat, M.R., Mussavi, S.H., & Karaminejad, A.H. (2015).Yield and some morphological characteristics of two faba bean (Vicia faba L.) cultivars to different sowing dates in the Ahvaz region. Journal of Agricultural Science and Sustainable Production, 25(2), 79-89. (In Persian).

Hasan, A.K., Islam, S.S., Jahan, M., Kheya, S.A., Uddin, M.R., Islam, M.S., & Khomphet, T. (2024). Synergistic effects of vermicompost and biochar amendments on soil fertility and wheat productivity in Bangladesh Floodplain soils. Scientifica, 1, 6624984.‏

Hosseinzadeh, S.R., Amiri, H., & Ismaili, A. (2016). Effect of vermicompost fertilizer on photosynthetic characteristics of chickpea (Cicer arietinum L.) under drought stress. Photosynthetica, 54(1), 87-92. (In Persian).

Joshi, R., & Vig, A.P.( 2010). Effect of vermicompost on growth, yield and quality of tomato (Solanum lycopersicum L.). African Journal of Basic Applied Sciences, 2, 117-123.

Kadkhodiee, A., Kalbasi, M., Solhi, M., Nadian, H., & Gholami, A.(2014). Study of plant residues and zinc sulfate on yield and quality of wheat. Crop Physiology Journal, 6(21), 61-72. (In Persian).

Keshavarz Afshar, R., Chaichi, M.R., Assareh, M.H., Hashemi, M., & Liaghat, A. (2014). Interactive effect of deficit irrigation and soil organic amendments on seed yield and flavonolignan production of milk thistle (Silybum marianum L. Gaertn.). Industry Crops Production, 58, 166–172. (In Persian).

 Khamadi, F., Mesgarbashi, M., Hosaibi, M., Enaiat, N., & Farzaneh, M. (2015).The effect of crop residue and nitrogen fertilizer levels on soil biological properties and nitrogen indices and redistribution of dry matter in wheat (Triticum aestivum). Applied Field Crops Research, 1(109),149-157. (In Persian).

Komeili, H.R., Rezvani Moghaddam, P., Ghodsi, M., Nassiri Mahallati, M., & Jalal Kamali, M.R. (2016). Effect of different tillage methods and the rate of crop residues on yield, yield components and economic efficiency of wheat. Cereal Research, 6(3), 323-337. (In Persian).

Li, B., Chen, X., Shi, X., Liu, J., Wei, Y., & Xiong, F. (2021). Effects of ridge tillage and straw mulching on cultivation the fresh faba beans. Agronomy, 11(6), 1054.‏

Lakshmi, V., Sreedhar, M., Gireesh, C., & Vanisri, S. (2020). Genetic variability, correlation and path analysis studies for yield and yield attributes in African rice (Oryza glaberrima) germplasm. Electronic Journal of Plant Breeding, 11, 399-404.

Liu, E., Yan, C., Mei, X., He, W., Bing, S., Ding, L., Liu, Q., Liu, S., & Fan, T. (2010). Long-term effect of chemical fertilizer, straw, and manure on soil chemical and biological properties in Northwest China. Geoderma, 158(3-4), 173–180.

Mahmoud, S., & Gad, D. (2020). Effect of vermicompost as fertilizer on growth, yield and quality of bean plants (Phaseolus vulgaris L.). Middle East Journal of Agriculture Research, 9(1), 220-226.

Mousavi Boogar, A. (2017). Investigating the effect of tillage methods in different rotations on crop yield and physical and chemical properties of soil in Karaj climatic conditions. PhD thesis, Faculty of Agriculture, Lorestan University. (In Persian).

Mohammed, I.Q., & Alkobaisy, J.S. (2024, April). Effect of bio, vermicompost and mineral fertilizers on some soil properties and soybean (Glycine max L.) growth and productivity. In AIP Conference Proceedings. 3079(1), 020003.

Mekonnen, M., & Tamiru, G. (2025). The effects of organic fertilizers on soil, biology, and economic outputs of faba beans (Vicia faba L.) in Kersa Malima District, Central Highlands of Ethiopia.‏

Parsa, M., & Bagheri, A. (2008). Pulses. Mashhad Jadah Daneshghahi Press, Iran, 522 p. (In Persian).

Pouraryaee, S., Mohsenabadi, G.R., & Majidian, M. (2022). Effect of integrated use of manure, fertilizer and vermicomposton quantitative and qualitative characteristics of local beans (Phaseolus vulgaris L.) in Guilan province. Applied Crop Filed Research, 34(4), 15-30.

Rabiee, M., Alizadeh, M.R., & Rajabian, M. (2011). Effect of tillage system and rice residue management on grain yield and its components of rapeseed (Brassica napus L.) as second crop in paddy fields. Journal of Seed and Plant Procduction, 27(2), 147-164. (In Persian).

Ravi, S., Jadhav, R., Bhat, S., & Kamble, A. (2019). Effect of plant residues on growth and seed yield of soybean. International Journal of Current Microbiology and Applied Sciences, 8(4),490-495.

Ravindran, B., Dinesh, S.L., Kennedy, L.J., & Sekaran. G. (2008). Vermicomposting of solid aste generated from leather industries using epigeic earthworm Eisenia fetida. Applied Biochemistry and Biotechnology, 151, 480–488.

Reintam, E., Kuht, J., Loogus, H., Nugis, E., & Trukmann, K. (2005). Soil compaction and fertilisation effects on nutrient content and cellular fluid pH of spring barley (Hordeum vulgare L.). Agronomy Research, 3(2), 189–202.

Roy, S., Arunachalam, K., Kumar Dutta, B., & Arunachalam, A.( 2010). Effect of organic amendments of soil on growth and productivity of three common crops viz. Zea mays, Phaseolus vulgaris and Abelmoschus esculentus. Applied Soil Ecology, 7, 39-46.

Saeedipour, S. (2016). The effect of different tillage operations and different irrigation regimes on growth indices, yield and yield components of corn plant in Izeh climatic conditions. Master's thesis, Faculty of Agriculture, Islamic Azad University, Ahvaz Branch. (In Persian).

Salehi, F., Bahrani, M., Kazemini, A., Pak-Niat, H., & Karimian, N. (2013).
The effect of wheat residue incorporation into soil on agronomic and physiological characteristics of red bean. Plant Productions, 36(1), 89–101. (In Persian).

Fatahi Najad, M., Ghasemzadeganjaei, A., & Mahmoudi, R. (2023). Effect of chemical nitrogen, vermi-compost biofertilizer, and Rhizobium leguminosarum inoculation on the yielding components of Flava beans. Biomedical Journal of Scientific & Technical Research, 48(2), 37723–37729.

Shahpari, Z., Fateh, A., & Aineband, A. (2016). Different residue type and management and nitrogen on yield and quality of durum wheat (Triticum durum L.). Crop Production (Electronic Journal of Crop Production), 9(3), 87-104. (In Persian).

Sharma, A.K. (2003). Biofertilizers for Sustainable Agriculture. Updesh Purohit for Agrobios, Jodhpur, 41-46.

Sharma, R.C., & Banik, P. (2014). Vermicompost and fertilizer application: Effect on productivity and profitability of baby corn (Zea Mays L.) and soil health. Compost Science and Utilization, 22, 83-92.

Suhag, M. (2016). Potential of biofertilizers to replace chemical fertilizers. International Journal of Advanced Research, 3, 163–167.

Timsina, J. (2018). Can organic sources of nutrients increase crop yields to meet global food demand? Agronomy, 8(10), 1-20.

Tipayarom, D., & Oanh, N.T.K. (2007). Effects from open rice straw burning emission on air quality in the Bangkok metropolitan region. Journal of the Science Society of Thailand, 33, 339-345.

Ugar, O. (2021). Effects of microbial fertilizer and vermicompost applications on the yield and yield related parameters of broad bean (Vicia Faba L.) under Eastern Mediterranean highland agroclimatic conditions. Legume Research-An International Journal, 44(7), 838-841.‏

Vial, L.K., Lefroy, R.D.B., & Fukai, S. (2015). Application of mulch under reduced water input to increase yield and water productivity of sweet corn in a lowland rice system. Field Crops Research, 171, 120-129.

Zibaei, Z., Ghasemi-Fasaei, R., & Ostovar, P. (2019). Effects of crop residues, rice husk biochar, and urea application on growth, chemical composition, and nitrogen use efficiency of spinach in a calcareous soil. Journal of Soil Research (Soil and Water Sciences), 33(1), 75-88. (In Persian).