بررسی زبان‌شناختی مکتب فرمالیسم روسی: بازخوانی آراء یاکوبسن در تبیین زبان شاعرانه و نقد ادبی

صادقی سهل آباد, زینب

doi:10.22059/jflr.2025.401443.1242

فهرست نشریات

دوره ویراستاری

دوره آموزشی بهره‌گیری کاربردی از هوش مصنوعی در نگارش، داوری، ویرایش و انتشار آثار علمی برگزار می‌شود

دوره تخصصی آموزش ویراستاری برگزار می‌شود.

فهرست نشریات دارای اعتبار وزارت علوم، تحقیقات و فناوری

فهرست مجلات علمی- پژوهشی دانشگاه تهران

نحوه ارسال مقاله برای مجله- ثبت نام در سامانه- فراموش کردن رمز عبور

تعداد نشریات	127
تعداد شماره‌ها	7,139
تعداد مقالات	76,847
تعداد مشاهده مقاله	154,436,707
تعداد دریافت فایل اصل مقاله	116,489,539

	بررسی زبان‌شناختی مکتب فرمالیسم روسی: بازخوانی آراء یاکوبسن در تبیین زبان شاعرانه و نقد ادبی
پژوهشهای زبانشناختی در زبانهای خارجی
دوره 15، شماره 4، دی 1404، صفحه 379-401 اصل مقاله (895.02 K)
نوع مقاله: علمی پژوهشی(عادی)
شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jflr.2025.401443.1242
نویسنده
زینب صادقی سهل آباد^*
گروه زبان روسی، دانشکدۀ ادبیات، دانشگاه الزهرا(س)، تهران، ایران.
چکیده
مکتب فرمالیسم روسی، که با مبانی نظری رومن یاکوبسن قوام گرفت، یکی از پیشرفت‌های محوری در نقد ادبی و زبان‌شناسی قرن بیستم به شمار می‌آید. هدف از این پژوهش، بازخوانی نظام‌مند آراء کمتر بازخوانی شدۀ وی در زبان فارسی است تا نقش بنیادین این مکتب در تحول نقد ادبی مدرن نمایان گردد. لذا با روش توصیفی-تحلیلی، مجموعه سخنرانی‌های یاکوبسن در دانشگاه برنو به‌صورت دقیق بررسی شده‌اند تا نشان داده شود که فرمالیسم روسی، در چهارچوب دیدگاه یاکوبسن، فراتر از تمرکز صرف بر ویژگی‌های صوتی و زیبایی‌شناختی زبان شعری، به مطالعۀ ساختارهای درونی، معناشناسی و روابط پیچیدۀ صوت و معنا در متن شعری پرداخته است. یاکوبسن با تأکید بر تمایز میان معنای لغوی واژه و رابطۀ ارجاعی آن به واقعیت، و معرفی مفاهیمی چون «کارکرد شاعرانه» و «وجه غالب»، نقد ادبی را از رویکردی صرفاً تاریخی، ایدئولوژیک و محتوایی به محوری قابل تعمیم به دیگر حوزه‌های هنر تبدیل کرد. برخلاف نقدهای ناعادلانه و فشارهای سیاسی، فرمالیسم با تلفیق زبان‌شناسی ساختاری، فلسفۀ زبان و زیباشناسی، قابلیت تحلیل نظام‌مند متن‌های ادبی را فراهم آورد و نقشی کلیدی در شکل‌گیری نقد ساختارگرایی و نشانه‌شناسی ایفا نمود. درعین‌حال، یاکوبسن به محدودیت‌ها و پارادوکس‌های درونی مکتب نیز اشاره دارد؛ از جمله تمرکز بیش از حد بر استقلال فرم از زمینه‌های تاریخی و اجتماعی که می‌تواند فهم کامل و دیالکتیکی از هنر را محدود کند. این پژوهش ضمن نشان دادن اهمیت سخنرانی‌های یاکوبسن به‌عنوان منبعی ارزشمند، تأکید می‌کند که فرمالیسم روسی با وجود چالش‌های نظری خود، همچنان در مطالعات زبان و ادبیات جایگاه ویژه‌ای دارد.
کلیدواژه‌ها
فرم؛ فرمالیسم روسی؛ کارکرد شاعرانه؛ معنا؛ وجه غالب؛ یاکوبسن

مراجع
احمدی، بابک. (1386). ساختار و تأویل متن. چاپ نهم. تهران: نشر مرکز. احمدی، بابک. (1391). حقیقت و زیبایی. چاپ بیست و چهارم. تهران: مرکز. ارجی، علی‌اصغر. (۱۳۹۴). زیباشناسی و نقد ادبی و شفیعی کدکنی. هشتمین همایش پژوهشهای زبان و ادبیات فارسی. امن‌خانی، عیسی. (۱۳۹۷). رستاخیز کلمات: اثری در دفاع از فرمالیسم، نقدی بر کتاب رستاخیز کلمات: درس‌گفتارهایی دربارۀ نظریۀ ادبی صورتگرایان روس. پژوهشنامۀ انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، 18(2)، 47-67. اوحدی، مسعود. (۱۳۸۷). فرمالیسم و نقد فیلم. فصلنامه هنر، ش ۷۵. بامشادی، پارسا و داوری اردکانی، نگار. (۱۳۹۸). رمزگردانی و ارتباط آن با دیگر پدیده‌های حاصل از برخورد زبانی. پژوهشهای زبانشناختی در زبانهای خارجی، دوره 9(1)، 25-52. پین، مایکل. (1383). فرهنگ اندیشه انتقادی. ترجمۀ پیام یزدانجو. چاپ اول. تهران: نشر مرکز. حق‌شناس، علی‌محمد. (1385). یاکوبسن، وجودی حاضر و غایب. نامۀ فرهنگستان، 2 (8)، 84-94. خواجوی، مهوش و طهماسبی، فرهاد. (۱۳۹۳). بررسی نشانه‌شناختی شعر «مسافر» سپهری بر مبنای نشانه‌شناسی ساختارگرا؛ الگوی ریفاتر و یاکوبسن. پژوهشهای زبانشناختی در زبانهای خارجی، 4(2)، 215-242. سلدن، رامان و ویدسون، پیتر. (1377). راهنمای نظریۀ ادبی معاصر. ترجمۀ عباس مخبر. تهران: طرح نو. شاه‌کویی، محمدحسن. (1393). فرمالیسم روسی و تناقض‌های فلسفی. تهران: رسانش نوین. شمیسا، سیروس. (1383). نقد ادبی. چاپ چهارم. تهران: انتشارات فردوس. شفیعی‌کدکنی، محمدرضا. (1391). رستاخیز کلمات. درس‌گفتارهایی دربارۀ نظریۀ ادبی صورتگرایان روس. چاپ سوم. تهران: سخن. صمصام، حمید و شیخ‌زاده، نازنین. (۱۳۹۵). برجسته‌سازی در شعر اخوان ثالث. فصلنامۀ تخصصی زبان و ادبیات فارسی، 12(6)، 48-70. محمدیان، عباس. (۱۳۸۸). شفیعی کدکنی و شکل‌گرایی. بوستان ادب (شعر پژوهی - علوم اجتماعی و انسانی)، 1(2)، 103-131. مقدادی، بهرام. (1393). دانشنامۀ نقد ادبی: از افلاتون تا به امروز. تهران: چشمه. نبی‌لو، علیرضا. (۱۳۹۰). کاربرد نظریه نشانه‌شناسی مایکل ریفاتر در تحلیل شعر ققنوس نیما. پژوهشهای زبانشناختی در زبانهای خارجی، دوره 1(2)، 81-94. یاکوبسن، رومن؛ راجر، فاولر؛ و لاج، دیوید. (1401). زبان‌شناسی و نقد ادبی. ترجمۀ مریم خوزان و حسین پاینده. چاپ دوم. تهران: نشر نی. یاکوبسن، رومن. (۱۳۹۴). گفتگوهای یاکوبسن و پومورسکا. ترجمۀ فرهاد ساسانی. تهران: نویسه پارسی. یاکوبسن، رومن. (1399). روندهای بنیادین در دانش زبان. ترجمۀ کوروش صفوی. تهران: هرمس. Ahmadi, Babak. (2007). Structure and Interpretation of Text (9th ed.). Tehran: Nashr Markaz. Ahmadi, Babak. (2012). Truth and Beauty (24th ed.). Tehran: Markaz. Arji, Ali-Asghar. (2015). Aesthetics, Literary Criticism, and Shafiei Kadkani. The 8th Conference on Persian Language and Literature Research. Amn-Khani, Isa. (2018). The Resurrection of Words: A Defense of Formalism—A Critical Review of the Book "The Resurrection of Words: Lectures on the Literary Theory of Russian Formalists." Critical Journal of Texts and Humanities Programs, 18(2), 47-67. Bamshadi, Parsa, & Davari Ardakani, Negar. (2019). Cryptanalysis and Its Relation to Other Phenomena of Linguistic Interaction. Linguistic Research in Foreign Languages, 9(1), 25-52. Bradford, R. (1994). Roman Jakobson: Life, Language, Art. London: Routledge. Dahmardeh M. & Mahdikhani A. (2025). Cultural representation in English language textbooks: A comparative study of local and international editions. International Journal of Language Studies, 19(1), 53-76. Dahmardeh M. & Kim S. (2020). Cultural Competence: Interculture, Transculture, and Metaculture. Episteme-A Journal of Individual and Social Epistemology, 23(2), 156-179. Dahmardeh M. & Kim S. (2021). An analysis of the representation of cultural content in English coursebooks. Journal of Applied Research in Higher Education, 13(14). Dahmardeh M. & Parsazadeh H. (2015). Language and Culture: Can we shape what the future holds? Cultura-International Journal of Philosophy of Culture and Axiology, 2(12), 61-72. Haghshenas, A. (2006). Jakobson, a Present and Absent Existence. Nameh Farhangestan, 2(8), 84-94. Jakobson, R., Fowler, R., & Lodge, D. (2022). Linguistics and Literary Criticism (M. Khouzan & H. Paeende, Trans.; 2nd ed.). Tehran: Nashr-e Ney. Jakobson, R. (2015). Jakobson and Pomorska Conversations (F. Sasani, Trans.). Tehran: Nevise-ye Parsi. Jakobson, R. (2020). Fundamental Trends in the Science of Language (K. Safavi, Trans.). Tehran: Hermes. Khajavi, Mahvash, & Tahmasbi, Farhad. (2014). Semiotic Study of Sohrab Sepehri’s Poem "Passenger" Based on Structuralist Semiotics: Reifater and Jakobson Model. Linguistic Research in Foreign Languages, 4(2), 215-242. Mohammadian, Abbas. (2009). Shafiei Kadkani and Formalism. Bustan-e Adab (Poetry Research - Social and Human Sciences), 1(2), 103-131. Meqdadi, Bahram. (2014). Encyclopedia of Literary Criticism: From Plato to Present. Tehran: Cheshmeh. NabiLou, Alireza. (2011). Application of Michael Reifater’s Semiotic Theory in Analyzing Nimā's Poem "Phoenix." Linguistic Research in Foreign Languages, 1(2), 81-94. Pein, Michael. (2004). Culture of Critical Thought (Trans. Payam Yazdanjoo). Tehran: Nashr Markaz. Samsam, Hamid, & Sheikhzadeh, Nazanin. (2016). Emphasis in the Poetry of Akhavan Sales. Specialized Quarterly of Persian Language and Literature, 12(6), 48-70. Selden, Raman & Widdison, Peter. (1998). Guide to Contemporary Literary Theory (Trans. Abbas Mokhber). Tehran: Tarh-e No. Shahkoui, Mohammad Hassan. (2014). Russian Formalism and Philosophical Contradictions. Tehran: Resanesh Novin. Shamisa, Siros. (2004). Literary Criticism (4th ed.). Tehran: Ferdows Publications. Ohadi, Masoud. (2008). Formalism and Film Criticism. Art Quarterly, No. 75. Кроче, Б. (1920). Эстетика как наука о выражении и как общая лингвистика. Часть 1. Москва. Овчаренко, А. Ю., & Депретто, К. (2013). Формализм в России. Вестник РУДН. Серия Вопросы образования: языки и специальность, № 1. Парамонов, Б. М. (1995). Формализм: метод или мировоззрение? Новое литературное обозрение, № 14, с. 35-55.https://philologos.narod.ru/tynyanov/param_fmethod.htm Переверзев, В. Ф. (1982). «Социологический метод» формалистов. В: Гоголь. Достоевский. Исследования. Москва. Троцкий, Л. Д. (1923). Литература и революция. Москва. Тынянова Ю. и Эйхенбаума Б. (1984). Из переписки Ю. Тынянова и Б. Эйхенбаума с В. Шкловским / Вступительная заметка, публикация и комментарии О. Панченко // Вопросы литературы. № 12. Хализев, В. Е., & Холиков, А. А. (2015). Парадоксы и «плодотворные крайности» русского формализма (методология / мировоззрение). Вестник Московского университета. Серия 9. Филология, № 1. Шкловский, В. (1915). Предпосылки футуризма. Голос жизни, № 18. Шкловский, В. (1919). Об искусстве и революции. Искусство коммуны, № 17, с. 2–3. Шкловский, В. (1983). Перечитывая свою старую книгу… Вопросы литературы, № 11. Шкловский, В. (1990). О поэзии и заумном языке. В: Гамбургский счет: Статьи – воспоминания – эссе (1914–1933). Москва: Советский писатель. Эрлих, В. (1992). Наследие ОПОЯЗа. Филологические науки, № 5–6. Якобсон, Р. (1919/1921). Работы по поэтике. ост. и общ. ред. М. JL Гаспарова. -М.: Прогресс. Якобсон Р. О. (2011). Формальная школа и современное русское литературоведение / Ред.-сост. Т. Гланц; Ред. Д. Сичинава; Перев. с чеш. Е.Бобраковой-Тимошкиной. — М.: Языки славянских культур. Яхьяпур, М.; Карими-Мотаххар, Дж.; Шустова, С.В. (2023). Влияние лермонтовской традиции на современного иранского поэта Шафии Кадкани. Филологические науки, 5. 63-70. Яхьяпур, М.; Карими-Мотаххар, Дж.; Эсмаили, С. (2010). О влиянии В.В. Маяковского на творчество современного иранского поэта А. Шамлу. Русский язык за рубежом, 4 (221). С. 76-81. https://www.nasour.net. https://studfile.net/preview/9059882/page:7/
آمار تعداد مشاهده مقاله: 277 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 253

سامانه مدیریت نشریات علمی. قدرت گرفته از سیناوب

پیوندهای مفید

پیوندهای مفید

اخبار و اعلانات

آمار

بررسی زبان‌شناختی مکتب فرمالیسم روسی: بازخوانی آراء یاکوبسن در تبیین زبان شاعرانه و نقد ادبی