پاسخ خصوصیات جوانه‌زنی جمعیت‌های مختلف علف‌هرز شیرپنیر (Galium tricornutum) به روش‌های چینه سرمایی

. مقدمه

علف­هرز شیرپنیر با نام علمی  (Galium tricornutum)که در ایران با نام بی­تی­راخ نیز شناخته می­شود، علف­هرزی از تیره روناس (Rubiaceae) است که به­وسیله بذر تکثیر می­شود (Malik, 1988) و ارتفاع آن تا یک متر هم می­رسد. ساقه­ها باریک، منشعب، زبر، چسبناک و بالارونده هستند. میوه شیرپنیر، نوعی اسکیزوکارپ با دو کپسول در هر گل است که دو مریکارپ کروی را تشکیل می­دهد. میوه­ها خاکستری یا قهوه­ای متمایل به خاکستری و کروی­شکل و طول آن‌ها دو تا چهار میلی­متر است که با پوسته سخت پوشیده شده­اندFroud-Williams, 1985; Abdel Khalik et al., 2008a,b)  ;CABI, 2022). بذرهای این گیاه دارای خواب هستند (Wang et al., 2016) و ممکن است که میزان آن در اکوتیپ­های مختلف، متفاوت باشد (Taylor, 1999; Moradi et al., 2025). تحقیقات نشان داده است که بذرهای شیرپنیر دارای خواب اولیه می­باشندکه ممکن است دمای پایین زمستان و رطوبت مطلوب در بهار منجر به رفع خواب و جوانه­زنی شود (Royo-Esnal et al., 2010). به همین دلیل به نظر
می­رسد که استراتیفیکاسیون می­تواند در شکستن خواب بذر این گیاه موثر واقع شود.

درک این پویایی برای ارائه شیوه­های مؤثر در کشاورزی ضروری است. از طرفی وجود خواب در بذرها، سبب افزایش زمان و هزینه در پژوهش خواهد شد که یافتن روش رفع خواب، سبب کاهش هزینه و پیشبرد سریع­تر آزمایش­ها در رابطه با این گونه خواهد شد. از طرفی بی­تی­راخ اگرچه به عنوان علف­هرز شناخته شده است؛ اما با وجود دارا بودن ترکیبات دارویی خاص از جمله استروئیدها، کومارین‌ها، ایریدوئیدها، ساپونین‌ها، ویتامین‌ها، اسیدهای فرمیک و اسکوربیک، آلکالوئیدها، در برخی مناطق مانند اوکراین کشت می­شود (Muzychkina, 2000). بنابراین با وجود آگاهی از نحوه شکستن خواب بذر این گیاه، کشت می­تواند
به­صورت گلخانه­ای نیز انجام شود و نیازی به تامین شرایط شکستن خواب توسط شرایط اکولوژیک نخواهد بود. همچنین آگاهی از مکانیسم تاثیر استراتیفیکاسیون بر جوانه­زنی بذر بی­تی­راخ، کمک شایانی در ارائه راهکارهای بهتر جهت بهبود شاخص­های جوانه­زنی خواهد داشت. از این­رو، هدف از انجام این مطالعه یافتن روشی کم­هزینه و در عین حال سریع و قابل­اعتماد جهت رفع خواب بذر شیرپنیر می­باشد.

خواب بذر عبارت است از عدم موفقیت کوتاه­مدت یک بذر در تکمیل جوانه­زنی تحت شرایط مطلوب که امکان گسترش و پراکنده­شدن بذرها را در مکان و در طول زمان فراهم می­کند. انواع مختلفی از خواب بذر وجود دارند که شامل بازدارندگی فیزیکی، مکانیکی یا شیمیایی ناشی از لایه­های پوشش­دهنده جنین می­باشند که سبب عدم توانایی در جوانه­زنی می­شوند. استراتیفیکاسیون گرم و سرد فرآیندهای حیاتی در جوانه­زنی بذر هستند که بر زنده­ماندن و زمان جوانه­زدن تأثیر می­گذارند. استراتیفیکاسیون گرم به­طور معمول شامل قرار دادن دانه­ها در شرایط مرطوب و گرم است که می­تواند با تقلید از تغییرات طبیعی فصلی، میزان جوانه­زنی را افزایش دهد. همانطور که موگال و شعیب بر نقش استراتیفیکاسیون در جوانه­زنی اولیه در گونه­های خاص تأکید می­کنند (Mughal & Shoaib, 2010) این روش، به­ویژه برای بذرهایی که نیاز به یک دوره گرما برای شکستن خواب دارند موثر است. به­عنوان مثال، گونه­های خاصی در معرض شرایط گرم و مرطوب درصد جوانه­زنی بهبود یافته و ظهور سریع­تری را نشان می­دهند که می­تواند برای بقا در محیط­هایی با شرایط مشابه، حیاتی باشد (Yuan et al., 2023). برعکس، استراتیفیکاسیون سرد شامل قرار دادن دانه­ها در شرایط سرد و مرطوب است که برای بذرهایی که بعد از زمستان تکامل یافته­اند برای جوانه­زدن ضروری است. استراتیفیکاسیون سرد یک فرایند حیاتی است که جوانه­زنی بذر را با تقلید از شرایط طبیعی زمستان افزایش می­دهد که بسیاری از بذرها برای رفع خواب به آن نیاز دارند. تحقیقات نشان می­دهد که استراتیفیکاسیون سرد می­تواند به­طور قابل توجهی میزان جوانه­زنی و قدرت گیاهچه را در گونه­های مختلف بهبود بخشد. مورگنسون تأکید می­کند که این فرایند می­تواند میزان جوانه­زنی را برای گونه­های سازگار با آب­و­هوای معتدل به­طور قابل توجهی بهبود بخشد
(Morgenson, 2000a). وانگ­چیانگ نیز نشان داد استراتیفیکاسیون سرد می­تواند منجر به افزایش قدرت و استقرار گیاهچه شود .(Wang et al., 2016) با این حال، استراو و همکاران هشدار می­دهند که اثربخشی این روش­های استراتیفیکاسیون می­تواند بر اساس گونه­ها و شرایط محیطی متفاوت باشد که نشان­دهنده نیاز به رویکردهای متناسب در مدیریت بذر است
(Struve et al., 1999).

2. روش­شناسی پژوهش

این آزمایش به­صورت فاکتوریل در قالب طرح کاملاً تصادفی در سه تکرار در سال 1401 در آزمایشگاه علوم علف­هرز دانشگاه کردستان جهت ارزیابی اثر استراتیفیکاسیون (چینه سرمایی) بر شاخص­های جوانه­زنی جمعیت­های مختلف شیرپنیر انجام شد. ابتدا بذور این علف­هرز از مزارعی در غرب و شمال غرب ایران به عنوان عامل اول به شرح زیر جمع­آوری شدند:

بذرها به روش “W” از مزارع گندم استان­های آذربایجان غربی (نازلو، حیدرلو و سیلوانه)، کردستان (گزنه، سو، کامیاران، سارال، نجف­آباد، ظفرآباد)، کرمانشاه (کوزران، روانسر، گیلانغرب، کرمانشاه) و ایلام (آبدانان، ششدار، ایلام، چوار، سرابله، ایوان)، مطابق جدول 1، در اردیبهشت و خرداد سال 1400 توسط پژوهشگر جمع­آوری و سپس تا شروع مرحله بعدی داخل پاکت کاغذی و در دمای چهار درجه سانتیگراد بدون رطوبت نگه­داری شدند.

جدول 1. موقعیت جغرافیایی مناطق جمع­آوری بذور.

Table 1. Geographical location of seed collection areas.

در طی غربالگری اولیه وجود خواب در تمامی نمونه­ها تایید شد. همچنین حداقل و حداکثر زمان لازم برای استراتیفیکاسیون مشخص شد. در مرحله بعد، پس از ضدعفونی­کردن بذور با استفاده از هیپوکلریت­سدیم پنج درصد به مدت 10 دقیقه و سه بار آبشویی جهت پاک­شدن کامل بذر از محلول، سرمادهی به شرح زیر اعمال شد:

جهت اعمال سرمادهی در استراتیفیکاسیون سرد، بذور استریل­شده به تفکیک مناطق جمع­آوری، داخل یورین­باتل و سپس در ژرمیناتور با دمای چهار درجه سانتیگراد قرار گرفتند. تیمارهای استراتیفیکاسیون سرد شامل مدت زمان­های 72، 48، 24 ساعت بود. پس از مدت زمان­های ذکر شده، یورین­باتل­ها از دستگاه خارج و تعداد 25 بذر به تفکیک منطقه جمع­آوری و تیمار زمان سرمادهی، به پتری­دیش حاوی کاغذ صافی واتمن منتقل و تا 14 روز به­صورت روزانه آبیاری و تعداد بذور جوانه­زده شمارش شد. برای اعمال استراتیفیکاسیون گرم-سرد نیز مشابه استراتیفیکاسیون سرد عمل شد با این تفاوت که ابتدا از آب گرم 80 درجه به مدت سه دقیقه (در صورت سردبودن محیط استفاده از هیتر جهت ممانعت از تغییر دمای سریع آب الزامی است) استفاده شد.

پس از جمع­آوری داده­ها با استفاده از معادلات زیر درصد جوانه­زنی، سرعت جوانه­زنی، شاخص جوانه­زنی و میانگین زمان جوانه­زنی محاسبه شد:

رابطه (1)                                (Maguire, 1962)      

GP= درصد جوانه­زنی، n= تعداد بذور جوانه­زده، N= تعداد کل بذور

رابطه (2)             (Maguire, 1962)      GR=

GR= سرعت جوانه­زنی، x₁= تعداد بذرهای جوانه­زده در اولین شمارش، t₁= تعداد روزها از زمان شروع آزمایش تا اولین شمارش.

رابطه (3)            (AOSOA, 1983)                   𝐺I=

GI= شاخص جوانه­زنی، n_i= تعداد بذرهای جوانه­زده در روز iم پس از شروع آزمایش، میانگین زمان جوانه­زنیMGT=:

تجزیه واریانس داده­ها با استفاده از نرم­افزار SAS و مقایسه میانگین­ها از طریق آزمون LSD در سطح احتمال یک و پنج درصد انجام شد. نمودارها نیز در فضای نرم­افزار EXCEL رسم شدند.

شکل 1. نقشه دمایی سال زراعی 1400-1399.

Figure 1. Temperature map during study in 2020.

3. یافته­های پژوهش و بحث

نتایج تجزیه واریانس نشان داد که تاثیر استراتیفیکاسیون بر شاخص­های جوانه­زنی توده­های جمع­آوری­شده از مناطق شمال غربی و غرب ایران (استان­های آذربایجان غربی، کردستان، کرمانشاه و ایلام) در سطح آماری یک درصد معنی­دار بود (جدول 2).

1-3. درصد جوانه­زنی

بیشترین درصد جوانه­زنی مربوط به تیمارهای سه دقیقه تحت دمای 80 و بلافاصله چهار درجه سانتیگراد به مدت 72 ساعت، در توده­های گزنه از کردستان (83%) و آبدانان از ایلام (77%) بود. اگرچه گزنه جزو نقاط مرتفع در میان مناطق مورد بررسی بود؛ اما از مناطق پرباران نیز بود و آبدانان نیز جزو نقاط کم­ارتفاع همراه با دما و میزان بارندگی بالا بود اما ارتفاع آن نسبت به سایر مناطق کمتر بود. کمترین درصد جوانه­زنی در توده بذر نجف­آباد از کردستان (0%) مشاهده شد که از مناطق مرتفع همراه با کمترین میزان بارش در سال زراعی 1400-1399 و همچنین از نقاط سردسیر استان است (شکل 3).

تاثیر سطوح مختلف استراتیفیکاسیون بر درصد جوانه­زنی جمعیت­های مختلف متفاوت بود. استراتیفیکاسیون بر توده­های گیلانغرب (60/48 درصد)، گزنه (52/44) و آبدانان (47/43) به­ترتیب بیشترین تاثیر را داشت. اگرچه ارتفاع گزنه با ارتفاع گیلانغرب و آبدانان متفاوت است؛ اما هر سه منطقه نسبت به سایر مناطق مورد بررسی دارای میانگین بارندگی
(530-320 میلیمتر) و دمای (30-15) بالاتری بودند (جدول 1، شکل 1 و 2). کمترین درصد جوانه­زنی در توده­های کوزران
(نه درصد) و نجف­آباد (71/11) مشاهده شد که کمترین میانگین بارندگی (220-160 میلیمتر) و میانگین دمای (15-10 درجه سانتیگراد) را داشتند. توده­های کامیاران، ظفرآباد و ایوان، اختلاف معنی­داری با هم نداشتند. این در حالی است که ارتفاع مناطق کامیاران و ایوان به هم نزدیک اما ظفرآباد مرتفع­تر است، اما این مناطق از نظر دما و بارش سال زراعی مشابه هم بودند
(جدول 1، شکل 3 و 4).

شکل 2. نقشه بارش سال زراعی 1400-1399.

Figure 2. Rainfall map during study in 2020.

2-3. سرعت جوانه­زنی

محاسبه سرعت جوانه­زنی و تجزیه واریانس آن، نشانگر تفاوت معنی­دار بین توده­های مختلف بذر تحت تیمارهای استراتیفیکاسیون در سطح احتمال یک درصد بود (شکل 6). توده گزنه با 23/20 و سپس آبدانان با 05/20 در تناوب دمایی 72 ساعت بالاترین سرعت جوانه­زنی را داشتند و کمترین سرعت جوانه­زنی مربوط به شاهد نجف­آباد (0) و کوزران (05/0) بود (شکل 4). در میان سطوح استراتیفیکاسیون، بیشترین سرعت جوانه­زنی مربوط به تناوب دمایی 48 ساعت (73/9) و 72 ساعت (67/9) و کمترین سرعت جوانه­زنی نیز به شاهد (0) مربوط بود.

3-3. شاخص جوانه­زنی

تجزیه واریانس شاخص جوانه­زنی در سطح احتمال یک درصد در میان توده­های بذری تحت تیمار استراتیفیکاسیون تفاوت
معنی­داری نشان داد (جدول 2). بالاترین میزان شاخص جوانه­زنی به­ترتیب مربوط به گزنه (38/9) و آبدانان (14/9) بود که میانگین بارش در این مناطق 530-320 میلیمتر و میانگین دمایی 30-15 درجه سانتی­گراد بوده است. پایین­ترین شاخص
جوانه­زنی مربوط به تیمار شاهد نجف­آباد و سیلوانه با مقدار (0) و کوزران با مقدار 03/0 بود (شکل 5).

4-3. میانگین زمان جوانه­زنی

تجزیه واریانس میانگین زمان جوانه­زنی در سطح احتمال یک درصد در میان تیمارهای استراتیفیکاسیون معنی­دار بود (جدول 2) و بالاترین آن مربوط به تیمار شاهد در توده سیلوانه (86/12) و کمترین میزان نیز در تیمار 72 ساعت سرمادهی توده سیلوانه (03/0) و همچنین تیمار شاهد نجف­آباد (04/0) بود (شکل 6).

جدول 2. تجزیه واریانس شاخص­های جوانه­زنی توده­های مختلف بذر شیرپنیر تحت شرایط استراتیفیکاسیون.

Table 2. Analysis of variance of seed germination indices of Galium tricornutum under stratification conditions.

شکل 3. مقایسه میانگین اثر سطوح مختلف استراتیفیکاسیون و جمعیت­های مختلف بذور بر درصد جوانه­زنی بذر شیرپنیر.

Figure 3. Comparison average of the different stratification levels and seed collected location on germination percentage of cleavers seeds Galium tricornutum.

این تحقیق نتیجه مشابهی با بسیاری تحقیقات در رابطه با تاثیر استراتیفیکاسیون بر جوانه­زنی بذور داشت؛ برای مثال پانیا و همکاران دریافتند که بذور تحت استراتیفیکاسیون سرد درصد جوانه­زنی بالاتری نسبت به آن­هایی که تیمار نشده­اند نشان می­دهند، همچنین نشان داد که این روش به­طور موثر بذرها را برای شرایط رشد بهینه آماده می­کند .(Punia et al., 2024) به همین ترتیب، مارفوا و همکارانش تاکید کردند که استراتیفیکاسیون سرد نه تنها میزان جوانه­زنی را افزایش می­دهد بلکه بر زمان جوانه­زنی نیز تأثیر می­گذارد (Marfoua et al., 2023). علاوه­بر­این، همانطور که در این آزمایش در میان زمان­های استراتیفیکاسیون و دمای اعمال شده تفاوت معنی­دار مشاهده شد، ون گالن و همکاران نشان دادند که بسته به گونه­ی بذر، مدت زمان و دمای استراتیفیکاسیون نقش مهمی در تعیین موفقیت جوانه­زنی ایفا می­کند (Galen et al., 2023). به­طور کلی، استراتیفیکاسیون سرد یک روش ارزشمند در جوانه­زنی بذر است، اما اثربخشی آن بستگی به پارامترهای دقیق محیطی دارد.

با توجه به نتایج حاصل از مشاهدات، تمامی تیمارها، استراتیفیکاسیون سرد و تناوب دمایی گرم–سرد، هردو سبب افزایش شاخص­های جوانه­زنی نسبت به شاهد شدند. هر چند میزان این افزایش در توده­های مختلف متفاوت بود. این مقدار به­ترتیب از بیشترین به کمترین در توده­های گیلانغرب، گزنه، آبدانان، سو 50-40 درصد، ایلام و سارال 40-30 درصد، ایوان، کامیاران، ظفرآباد، چوار، کرمانشاه، حیدرلو، سرابله و ششدار 30-20 درصد، نازلو و نجف­آباد 20-10 درصد و کوزران نه درصد بود. در پژوهشی در رابطه با جوانه­زنی Galium tricornutum نتایج مشابهی به­دست آمد، استراتیفیکاسیون سرد سبب جوانه­زنی صد در صد بذور شد (Chauhan et al., 2006). استراتیفیکاسیون سرد همچنین درBunicum persicum  که یک گیاه دارویی بوده و درصد جوانه­زنی بسیار پایین دارد، سبب افزایش میزان جوانه­زنی شد؛ در­حالی­که در استراتیفیکاسیون گرم درصد جوانه­زنی صفر بود
 (Mondani et al., 2018). در این آزمایش اگرچه استراتیفیکاسیون سرد سبب بهبود شاخص­های جوانه­زنی شد؛ اما استراتیفیکاسیون گرم-سرد بیشترین تاثیر مثبت را بر شاخص­های جوانه­زنی داشت (شکل 6) که با نتایج برخی پژوهشگران مطابقت داشت. برای مثال مورگنسون ثابت کرد برای جوانه­زنی Crataegus mollisscheele وC. chrysocarpa  استراتیفیکاسیون گرم و سپس سرد برای جوانه­زنی قابل توجه نیاز است (Morgenson, 2000b). استراتیفیکاسیون گرم و سپس سرد در
 Stewarita peudocamellia با 70 درصد جوانه­زنی در گیاه همراه بود. این درحالی اتفاق افتاد که استراتیفیکاسیون سرد و سپس گرم تنها یک درصد جوانه­زنی را نشان داد (Struve et al., 1999). گیاه Cardamine concatenate نیز با استراتیفیکاسیون سرد تا 98 درصد جوانه­زنی داشت؛ اما در استراتیفیکاسیون گرم و سپس سرد 100 درصد جوانه­زنی را به همراه داشت
(Baskin & Baskin, 2011).

شکل 4. مقایسه میانگین اثر سطوح مختلف استراتیفیکاسیون و محل جمع­آوری بذور بر سرعت جوانه­زنی بذر شیرپنیر.

Figure 4. Mean comparison of the effect of different stratification duration and seed collection site on on germination rate of Galium tricornutum.

شکل 5. مقایسه میانگین اثر سطوح مختلف استراتیفیکاسیون و جمعیت­های مختلف بذر بر شاخص جوانه­زنی بذر شیرپنیر.

Figure 5. Mean comparison of the effect of different stratification duration and seed collection site on germination index of Galium tricornutum.

شکل 6. مقایسه میانگین اثر سطوح مختلف استراتیفیکاسیون و محل جمع­آوری بذور بر میانگین زمان جوانه­زنی بذر شیرپنیر.

Figure 6. Mean comparison of the effect of different stratification duration and seed collection site on mean time of seed germination of Galium tricornutum.

ثابت شده است که فرآیند جوانه­زنی به دما حساس است؛ با شرایط بهینه حدود 10 درجه سانتیگراد و تحت تأثیر پتانسیل آب G. aparine  در برابر کاهش سطح رطوبت انعطاف پذیری نشان می­دهد  Anna, 2000);(Wang et al., 2016. علاوه­بر­این، دانه­های خفته سرعت تنفسی بالاتری نسبت به دانه­های غیرخفته نشان می­دهند که نشان­دهنده تغییرات متابولیک هنگام شکستن خواب است (Hilton & Thomas, 1987). به­طور کلی، تعامل دما و رطوبت به­طور قابل توجهی بر دینامیک خواب و جوانه­زنی دانه­های جنس  Galium تأثیر می­گذارد (Wang et al., 2016). از طرفی تحقیقات نشان می­دهد که دمای بالاتر می­تواند سرعت جوانه­زنی بذر را بیشتر کند، زیرا گرما اغلب باعث فعالیت­های متابولیک ضروری برای شکستن خواب و شروع رشد می­شود
 (Just et al., 2023). علاوه­بر­این، دمای بالا می­تواند فعالیت آنزیمی درگیر در متابولیسم بذر را افزایش دهد و منجر به افزایش جذب مواد مغذی و در­دسترس­بودن انرژی برای گیاهچه در حال رشد شود (Dwyer & Erickson, 2016).

استراتیفیکاسیون از روش­های تاثیرگذار بر جوانه­زنی بذور بسیاری از گونه­ها است. همانطور که بذر گیاه
Euphorbia maculatal  در دماهای زیر 30 درجه سانتیگراد جوانه نمی­زند و علت آن را خواب ذاتی دانستند، اما در استراتیفیکاسیون با دماهای بالاتر از 30 درجه سانتیگراد به دلیل شکستن پوسته بذر جوانه­زنی افزایش می­یابد
 (Park et al., 2023). استرتیفیکاسیون سرد همچنین در Fritillaria taipaiensis با تنظیمات ژنی درگیر در بیوسنتز
جیبرلیک­اسید، اکسین و آبسیزیک­اسید سبب افزایش جوانه­زنی شد (Yang et al., 2022). شاید دلیل تاثیر استراتیفیکاسیون­های گرم-سرد را بتوان پاسخ­های فیزیولوژیک بذر به دما نیز دانست همانطور که افزایش جوانه­زنی با استفاده از استراتیفیکاسیون گرم-سرد در دانه انارPunica granatum  را به تغییر اکسیداتیو فعال از طریق NO و H₂O₂ و پرولین، کربونیلاسیون پروتئین و آنزیم­های مهارکننده نسبت دادند (Shalimu et al., 2016). در برخی مطالعات نیز به تغییر در میزان تنظیم­کننده­های رشد اشاره شده است از جمله اینکه استراتیفیکاسیون سرد در بذور Radix glehniae سبب کاهش آبسیزیک­اسید و افزایش اتیلن و جیبرلیک­اسید شده که در نهایت تحریک جوانه­زنی را به دنبال داشت (Yang et al., 2024).

در­حالی­که استراتیفیکاسیون گرم به­طور کلی باعث جوانه­زنی می­شود، محدوده دمای خاص برای به­حداکثر­رساندن نتایج مثبت بدون القای تنش بسیار مهم است و باید توجه داشت که دمای بیش از حد بالا ممکن است اثرات مضر داشته باشد و به­طور بالقوه منجر به کاهش میزان جوانه­زنی یا زنده­مانی بذر شود (Zhou & He, 2020).  

4. نتیجه­گیری

با­توجه­به مشاهدات، استراتیفیکاسیون در شکستن خواب این گونه تاثیر بسزایی داشت که میزان آن در توده­های مختلف متفاوت بود. توده­های گیلانغرب، گزنه و آبدانان با 45 تا 50 درصد افزایش تعداد جوانه همراه بودند که در رابطه با هر سه منطقه، میانگین دمایی و بارندگی بالایی در سال زراعی 1399-1400 نسبت به سایر مناطق مورد بررسی ثبت شده است. انتظار می­رفت ارتفاع از سطح دریا مناطق جمع­آوری نیز بر میزان تاثیرگذاری استراتیفیکاسیون دخیل باشد؛ اما در میان توده­هایی که بیشترین درصد جوانه­زنی راداشتند گیلانغرب 765، آبدانان 811 و گزنه 1370 متر از سطح دریا ارتفاع داشتند. بر همین اساس می­توان گفت در میان شرایط محیطی مورد بررسی ارتفاع محل جمع­آوری بذر تاثیری در شکست خواب بذر شیرپنیر با استفاده از روش استراتیفیکاسیون نداشته است. توده کوزران، کمترین افزایش جوانه­زنی (نه درصد) را داشت؛ این منطقه در ارتفاع 1350 متر از سطح دریا واقع شده که نسبت به سایر مناطق جمع­آوری بذر، جزو مناطق مرتفع است. از نظر دما در بازه دمایی 15-10 درجه سانتیگراد (جزو مناطق سردسیر)، و بارندگی در بازه 220-180 میلی­متر (بارندگی کم نسبت به سایر مناطق) قرار دارد. با­توجه­به این نتایج می­توان گفت دما و بارندگی مطلوب منطقه جمع­آوری بذر بر میزان تاثیرگذاری استراتیفیکاسیون بر شکستن خواب بذر شیرپنیر اثر داشته؛ اما در رابطه با ارتفاع و موقعیت جغرافیایی مناطق، از­آنجایی­که مناطق جمع­آوری در این بررسی نزدیک به هم بوده، برای نتیجه قطعی نیاز به نمونه­برداری بیشتر از سایر مناطق با موقعیت جغرافیایی متفاوت است. از­آنجایی­که با مصرف علف­کش­ها، اکوسیستم­های زراعی با بحران­هایی از جمله کاهش تنوع، بروز مقاومت نسبت به علف­کش­ها در برخی گونه­های علف­هرز و در نهایت عدم موفقیت در کنترل این گونه­ها مواجه هستند؛ بنابراین آگاهی از زمان­بندی مناسب جهت کنترل این گونه گیاهی بدون روش­های شیمیایی لازم و ضروری است (Boinot et al., 2024). سرمادهی به­طور کلی سبب افزایش
جوانه­زنی این گونه شد؛ لذا زمان­بندی مناسب برای کنترل این گونه گیاهی، اوایل فصل بهار است چرا که در فصل پاییز و زمستان سرمادهی طبیعی انجام شده و در فصل بهار با دریافت رطوبت، جوانه­زنی رخ خواهد داد. با تحریک جوانه­زنی بذرها با استفاده از روش­های مبارزه با علف­های­هرز می­توان بذرهای شیرپنیر تازه جوانه­زده را قبل از رقابت با گیاه زراعی با روش­هایی کم­هزینه از جمله شخم سطحی از مزرعه حذف کرد. میزان موفقیت این زمان­بندی به دلیل تاثیرپذیری متفاوت بذور هر منطقه نسبت به سرمادهی، متفاوت بوده؛ اما در رابطه با تمامی مناطق مورد بررسی تاثیر مثبت خواهد داشت. همچنین مطالعات روی این گونه به دلیل خواب بذر معمولا زمان­بر می­باشد و ممکن است پژوهشگران به همین دلیل به مطالعه روی این گونه چندان رغبتی نشان ندهند. بنابراین روشی کم­هزینه که بتواند در مدت زمان کوتاهی سبب رفع خواب بذر شود کمک شایانی به این پژوهشگران خواهد داشت. استراتیفیکاسیون روشی کم­هزینه است که سبب رفع خواب بذر در مدت زمان کوتاهی می­شود.

5. سپاسگزاری

از جناب آقایان مهندس فرخ عبودی و علی کریمی بابت همراهی و همکاری در جمع­آوری نمونه­های بذر سپاسگزاری می­گردد.

6. منابع

Abdel Kalik, K., Abd Elghani, M., & El Kordi, A. (2008b). Anatomical findings of the genus Galium sp. (L.) (Rubiacaeae) in Egypt and their systematic implications. Turkish Journal of Botany, 32, 353-359.

Anna, C. (2000). Intraspecific variation in seed dormancy and germination among populations of Stellaria media and Galium aparine : A modelling approach to investigate the effects of environmental and management factors.

AOSOA. (1983). Seed vigor testing handbook.

Baskin, C., & Baskin, J. (2011). Warm plus cold stratification requirement for dormancy break in seeds of the woodland herb Cardamine concatenata (Brassicaceae), and evolutionary implications. Canadian Journal of Botany, 73, 608–612. https://doi.org/10.1139/b95-064.

Boinot, S., Alignier, A., & Storkey, J. (2024). Landscape perspectives for agroecological weed management: A review. Agronomy for Sustainable Development, 44(1), 1–29. https://doi.org/10.1007/s13593-023-00941-5.

CABI. (2022). Galium aparine (cleavers). CABI Compendium. https://doi.org/10.1079/cabicompendium.24772.

Chauhan, B., Gill, G., & Preston, C. (2006). Factors affecting seed germination of threehorn bedstraw
(Galium tricornutum) in Australia. Weed Science, 54, 471–477. https://doi.org/10.1614/WS-05-176R1.1.

Dwyer, J.M., & Erickson, T.E. (2016). Warmer seed environments increase germination fractions in Australian winter annual plant species. Ecosphere, 7(10). https://doi.org/10.1002/ecs2.1497.

Froud-Williams, RJ. (1985). The biology of cleavers (Galium aparine). Aspects of Applied Biology, 9, 189–195.

Galen, L.G., van Lord, J.M., Orlovich, D.A., & Larcombe, M.J. (2023). The effect of stratification and shade on germination of Nothofagus cliffortioides (Hook.f.) Oerst seeds. New Zealand Journal of Botany, 1–10.

Hilton, J., & Thomas, J. (1987). Changes in respiratory potential of dormant and non-dormant Galium aparine (L.) (cleavers) seeds during dry storage. Journal of Experimental Botany, 38, 1484–1490. https://doi.org/10.1093/jxb/38.9.1484.

Just, M., Cross, A.T., Lewandrowski, W., Turner, S.R., Merritt, D.J., & Dixon, K. (2023). Seed dormancy alleviation by warm stratification progressively widens the germination window in Mediterranean climate Rutaceae. Australian Journal of Botany, 71(2), 55–66. https://doi.org/10.1071/BT22076.

Maguire, J.D. (1962). Speed of germination - aid in selection and avaluation for seedling emergence and vigor. Crop Science, 2, 176–177.

Marfoua, M., Buisson, E., Bissati-Bouafia, S., Eddoud, A., & Benchettouh, A. (2023). Improving seed germination of native species for camel rangeland restoration: Effects of cold stratification and temperature. Botany Letters, 170(2), 303–317. https://doi.org/10.1080/23818107.2023.2176356.

Mondani, F., Jalilian, A., & Olfati, A. (2018). Efficiency of chemical and mechanical priming in breaking seed dormancy and germination traits of malva (Malva neglecta). Iranian Journal of Seed Research, 5(1), 55–70. https://doi.org/10.29252/yujs.5.1.55.

Moradi, M., Babaei, S., Nosratti, I., & Tahmasebi, I. (2025). Evaluation of the resistance of Galium aparine to common herbicides in wheat fields of Western and Southwestern Iran. Journal of Applied Research in Plant Protection, 13(4), 373-385.

Morgenson, G. (2000a). Effects of cold stratification, warm-cold stratification, and acid scarification on seed germination of 3 Crataegus species. Tree Planters, 49(3), 72–75.

Morgenson, G. (2000b). Effects of cold stratification, warm-cold stratification, and acid scarification on seed germination of 3 Crataegus sp. 49, 72–74.

Mughal, A.H., & Shoaib, R. (2010). Effect of moist stratification (warm, cold & warm+cold) on seed germination parameters of ash (Fraxinus floribunda Wallich.) tree. The Indian Forester, 136(3), 359–364.

Munns, R., & Termaat, A. (1986). Whol-plant responses to salinity. Australian Journal of Plant Physiology, 13, 143–160.

Muzychkina, R.A. (2000). Certain Kazakhstan Galium sp. Chemistry of Natural Compounds, 36, 321–322. https://doi.org/10.1007/BF02238347.

Malik, W.H.V.B. (1988). The biology of Canadian weeds: 86. Galium aparine (L.) and Galium spurium (L.). Canadian Journal of Plant Science, 68(2). https://doi.org/https://doi.org/10.4141/cjps88-059.

Park, K., Lee, H., Jang, B.K., & Cho, J.S. (2023). Dormancy characteristics of Euphorbia maculata (L.) seeds and strategies for their effective germination. Horticulturae, 9(9), 1–12. https://doi.org/10.3390/horticulturae9090990.

Punia, A., Kumari, M., Chouhan, M., Saini, V., & Joshi, R. (2024). Proteomic and metabolomic insights into seed germination of Ferula assa-foetida. Journal of Proteomics, 105176–105176.

Royo-Esnal, A., Torra, J., Conesa, J.A., & Recasens, J. (2010). Characterisation of emergence of autumn and spring cohorts of Galium spp. in winter cereals. Weed Research, 50(6). https://doi.org/10.1111/j.1365-3180.2010.00803.x.

Shalimu, D., Sun, J., Baskin, C., Baskin, J., Liu, Y., & Sun, L. (2016). Changes in oxidative patterns during dormancy break by warm and cold stratification in seeds of an edible fruit tree. AoB Plants, 8. https://doi.org/10.1093/aobpla/plw024.

Struve, D., Oleksak, B., Kawahara, T., & Kanazashi, A. (1999). Germination of Japanese stewartia seeds: The effects of warm and cold stratification. Journal of Environmental Horticulture, 17, 197–202. https://doi.org/10.24266/0738-2898-17.4.197.

Taylor, K. (1999). Galium aparine (L.). Journal of Ecology, 87(4), 713–730. http://www.jstor.org/stable/2648513.

Wang, H., Zhang, B., Dong, L., & Lou, Y. (2016). Seed germination ecology of catchweed bedstraw (Galium aparine). Weed Science, 64(4), 634–641. https://doi.org/10.1614/ws-d-15-00129.1.

Yang, L., Hu, H., Zhang, S., Wang, D., Ren, Y., Fu, M., & Xin, Y. (2024). Response of endogenous hormones in radix glehniae seeds to stratification and their relationship with seed germination. Research Square. https://doi.org/10.21203/rs.3.rs-3981418/v1.

Yang, Q.X., Chen, D., Zhao, Y., Zhang, X.Y., Zhao, M., Peng, R., Sun, N.X., Baldwin, T.C., Yang, S.C., & Liang, Y.L. (2022). RNA-seq analysis reveals key genes associated with seed germination of Fritillaria taipaiensis P.Y.Li by cold stratification. Frontiers in Plant Science, 13(September), 1–15. https://doi.org/10.3389/fpls.2022.1021572.

Yuan, J., Yan, Q., Xie, J., Wang, J., & Zhang, T. (2023). Effects of warming on seed germination of woody species in temperate secondary forests. Plant Biology, 25(4), 579–592.

Zhou, X.H., & He, W.M. (2020). Climate warming facilitates seed germination in native but not invasive Solidago canadensis populations. Frontiers in Ecology and Evolution, 8, 1–8. https://doi.org/10.3389/fevo.2020.595214.

1. Germination Percentage
2. 2. Germination Index
3. Germination Rate
4. Mean Germination Time