مقدمه

آسیب حاد کلیه (AKI) افت ناگهانی عملکرد کلیه است که سبب انباشت بیش از اندازه مایع و فراورده‌های نهایی سوخت‌و‌ساز در بدن‌ می‌شود (1). میزان بروز آسیب حاد کلیه در بخش‌های بستری و مراقبت‌های ویژه 20 تا 50 درصد‌ می‌باشد (2). بسیاری از فرایندها مانند آسیب ایسکمی / پرفیوژن مجدد (I/R)، جراحی، سپسیس و عوامل دارای ویژگی سمیت کلیوی در روند بیماری‌زایی نفروتوکسیک دخالت دارند (3).

آسیب I/R کلیه پاسخ آماسی ناشی از اکسیژن‌رسانی ناکافی است و می‌تواند در نتیجه پیوند کلیه، نفروکتومی، جراحی آنوریسم شریان کلیوی و شوک ناشی از خون‌ریزی به وجود آید (4). آسیب بافتی ناشی از آسیب I/R به‌وسیله سطوح تغییر‌یافته ROS (گونه‌های کنشگر اکسیژن)، سایتوکاین‌ها، کموکاین‌های جاذب نوتروفیل، میلوپراکسیداز و دیگر عوامل آسیب‌رسان ساخته‌شده به‌وسیله سلول‌های آسیب‌دیده رخ‌ می‌دهد (4). آسیب ناشی از I/R چندعاملی است، بااین‌حال خنثی‌کننده رادیکال‌های آزاد از‌جمله آنتی‌‌اکسیدان‌ها، آسیب حاد کلیه ناشی از I/R را تضعیف‌ می‎کند که نشان‌دهنده نقش اصلی گونه‌های کنشگر اکسیژن در بروز آسیب I/R‌ می‌باشد (5).

اداراوون (EDA) به‌عنوان خنثی‌کننده رادیکال‌های آزاد و عامل محافظت‌کننده عصبی مورد توجه قرار گرفته ‌است. این دارو با غیرفعال کردن گونه‌های کنشگر اکسیژن، مهار پراکسیداسیون غشا و کاهش سمیت سلولی ناشی از رادیکال هیدروکسیل از آسیب DNA و پروتئین جلوگیری‌ می‌کند (6). نقش محافظتی EDA در برابر آسیب I/R در قلب، روده، کلیه و کبد در بسیاری از مطالعات گزارش ‌شده ‌است (7-11). مطالعات نشان می‌دهند EDA احتمالاً ازطریق کاهش استرس اکسیداتیو و التهاب کلیوی می‌تواند یک رویکرد بالقوه برای بهبود آسیب حاد کلیه ناشی از ماده حاجب (کنتراست) باشد (12، 13). همچنین Moezi و همکاران در سال 2022 اذعان داشتند EDA‌ می‌تواند با استفاده از فعالیت آنتی‌اکسیدانی و اثر مهاری بر بیان ژن نیتریک اکسید سنتاز القایی، در برابر آسیب حاد کلیه ناشی از رابدومیولیز محافظت کند (14).

با‌توجه‌به اینکه آسیب I/R یکی از مهم‌ترین چالش‌های پزشکی درزمینه آسیب‌های کلیوی است که می‌تواند به نارسایی حاد کلیوی منجر شود و درمان آن چالش‌برانگیز است، همچنین با در نظر گرفتن میزان بروز و مرگ‌و‌میر بالای آسیب حاد کلیه ناشی از I/R و عدم دسترسی کافی به داروهای مؤثر برای پیشگیری و درمان آسیب حاد کلیه، باید رویکردهای پیشگیرانه و درمانی مناسب در نظر گرفته شود. بر‌اساس منابع علمی موجود، پتانسیل EDA در کاهش استرس اکسیداتیو و بهبود آسیب‌های I/R، انگیزه‌ای برای بررسی اثرات آن در آسیب‌های کلیوی است و می‌تواند یک راهبرد درمانی بالقوه برای کاهش آسیب کلیه و ارگان‌‎های مختلف در شرایط مختلف بالینی باشد. از‌این‌رو مطالعات بیشتری برای روشن شدن کامل مکانیسم‌های عمل و بهینه‌سازی استفاده از آن در مراکز درمانی‌بالینی مورد نیاز است. مطالعه حاضر اثرات EDA را بر آسیب I/R کلیوی در مدل موش صحرایی ارزیابی کرد. استفاده از مدل حیوانی برای بررسی اثرات EDA در آسیب‌های I/R کلیوی، امکان ارزیابی دقیق‌تر مکانیسم‌های درگیر و اثربخشی دارو را فراهم می‌کند. بدین‌منظور، فعالیت / سطوح فاکتورهای اکسیدانی / آنتی‌اکسیدانی، عملکرد و هیستوپاتولوژی بافت کلیه بررسی شدند. مطالعه حاضر می‌تواند به توسعه درمان‌های جدید برای آسیب‌های I/R کلیه کمک کند و در‌نتیجه، به بهبود نتایج درمان در بیماران مبتلا به این نوع آسیب منجر شود.

مواد و روش کار

حیوانات: در مطالعه حاضر، از موش‌های صحرایی نر نژاد ویستار با وزن 15±230 گرم (24 عدد) استفاده ‌شد. این موش‌ها تا 10 روز قبل از شروع آزمایش در شرایط کنترل‌شده، از‌جمله دمای 2±22 درجه سانتی‌گراد و رطوبت از 40 تا 70 درصد نگهداری‌ شدند. سپس موش‌ها به‌طور تصادفی به 4 گروه 1. کنترل، 2. القاشده با I/R، 3. درمان با EDA (اداراوون یا آلساوا، زیست دارو دانش، تهران، ایران) و 4. درمان با I/R + EDA تقسیم‌ شدند. EDA رقیق‌شده در سالین (3 میلی‌گرم بر میلی‌لیتر) به موش‌های گروه 3 و 4 به‌صورت تک دُز (‌3 میلی‌گرم بر کیلوگرم) 1 ساعت قبل از القای I/R به‌صورت داخل‌صفاقی تزریق‌ شد.

القای I/R کلیه: برای بیهوشی حیوانات، کتامین (90 میلی‌گرم بر کیلوگرم وزن بدن) و زایلازین (10 میلی‌گرم بر کیلوگرم وزن بدن) به‌صورت داخل‌صفاقی تزریق ‌شد. در گروه کنترل، دستکاری عروق کلیوی بدون گیره انجام ‌‌شد، در‌حالی‌که در گروه I/R، جریان خون کلیه چپ با استفاده از گیره‌های غیرتروماتیک در اطراف شریان و ورید به‌مدت 45 دقیقه متوقف ‌شد. کلیه ایسکمیک با دیدن کلیه‌های رنگ‌پریده تأیید شد و سپس پرفیوژن کلیه با برداشتن گیره دوباره برقرار شد. پس از آن برای بهبودی بعد از بیهوشی، حفره شکمی موش‌ها بخیه‌ شد و آن‌ها به قفس بازگردانده‌ شدند. 6 ساعت پس از پرفیوژن مجدد، نمونه خون تمام موش‌ها جمع‌آوری‌ شد. کیت‌های سنجش رنگ‌سنجی برای ارزیابی سطوح سرمی کراتینین و اوره (BioMerieus) استفاده ‌شد.

 سپس موش‌ها با تزریق تیوپنتال سدیم داخل‌صفاقی (200 میلی‌گرم بر کیلوگرم وزن بدن) برای بررسی بافت کلیه‌ به روش یوتانازی کشته و بافت‌های کلیه‌ با سرم سرد حاوی نمک جدا شدند.

مطالعه هیستوپاتولوژیک: برای ارزیابی تأثیر EDA بر بافت‌ کلیه پس از القای I/R، بافت‌های کلیه در فرمالین (10 درصد) تثبیت‌ شدند و در پارافین قرار گرفتند. مقاطع هیستوپاتولوژیک 5 میکرونی با H&E (هماتوکسیلین و ائوزین) رنگ‌آمیزی و زیر میکروسکوپ بررسی شد. بر‌اساس یک سیستم 5 امتیازی (15)، نفوذ سلول‌های ایمنی، تعداد سلول‌های آپوپتوز / نکروز توبولی، میزان گشاد شدن و اتساع توبول‌ها، تغییرات در مرز زوائد مسواکی (براش) و تشکیل کست توبول مورد ارزیابی قرار ‌گرفت. برای هر دسته از ویژگی‌ها، بر‌اساس شدت یا میزان تغییرات مشاهده‌شده، یک امتیاز از صفر تا 5 اختصاص داده شد. امتیاز صفر برای توبول‌های نرمال و بدون تغییر، امتیاز 1 برای تغییرات هیستوپاتولوژیک کمتر یا مساوی 10 درصد (حداقل یا تغییرات بسیار خفیف)، امتیاز 2 برای تغییرات خفیف بین 11 تا 25 درصد، امتیاز 3 برای تغییرات متوسط 26 تا 45 درصد، امتیاز 4 برای تغییرات شدید 46 تا 75 درصد و امتیاز 5 برای تغییرات بسیار شدید بیشتر از 76 درصد اختصاص یافت.

بررسی شاخص‌های ‌اکسیدانی / آنتی‌اکسیدانی در موش‌ها: از نمونه بافت کلیه هر حیوان با استفاده از کلرید پتاسیم (KCL) 15/1 درصد، هموژنات کلیه 10 درصد تهیه‌ شد. هموژنات کلیه با سرعت 7000 دور در دقیقه به‌مدت 10 دقیقه در دمای 4 درجه سانتی‌گراد سانتریفیوژ شد و سپس از مایع رویی برای تعیین کل فعالیت اکسیدانی / آنتی‌‌اکسیدانی استفاده‌ شد. بدین‌منظور، فعالیت گلوتاتیون پراکسیداز (GPx)، کاتالاز (CAT) و سوپراکسید دسموتاز (SOD) و همچنین ظرفیت تام آنتی‌اکسیدانی (TAC) و سطوح گلوتاتیون (GSH) در کلیه (با استفاده از کیت Zellbio، Biocore، آلمان) بررسی ‌گردید. همچنین برای آزمایش پراکسیداسیون لیپیدی، سطوح مالون دی‌آلدئید کلیه (MDA) توسط کیت سنجش MDA Zellbio (Biocore Diagnostik)، به‌عنوان شاخص استرس اکسیداتیو اندازه‌گیری ‌شد.

تجزیه‌و‌تحلیل آماری: از‌آنجایی‌که متغیرهای کمی مورد‌مطالعه دارای توزیع نرمال بودند، به‌صورت میانگین ± انحراف‌معیار (SD) گزارش ‌شدند. برای مقایسه داده‌ها بین گروه‌های موش، از آزمون‌های ANOVA یک‌طرفه و آزمون تعقیبی Tukey استفاده‌ شد. داده‌های هیستوپاتولوژی اسکوربندی‌شده بافت کلیه که متغیر رتبه‌ای بودند، از‌طریق آزمون کروسکال والیس آنالیز شدند. مقادیر 05/0P< از‌نظر آماری معنی‌دار در نظر گرفته‌ شد. تجزیه‌و‌تحلیل داده‌ها با استفاده از SPSS نسخه 0/23 صورت گرفت.

نتایج

تأثیر EDA بر عملکرد کلیه: افزایش معنی‎دار سطح سرمی اوره (16/3±96 در مقایسه با 5/4±7/64 میلی‌گرم بر دسی‌لیتر، 05/0P<) و کراتینین (16/0±3/1 در مقایسه با 05/0±7/0 میلی‌گرم بر دسی‌لیتر، 05/0P<) در موش‌های صحرایی القا‌شده با I/R کلیه نسبت به گروه کنترل توانست آسیب کلیوی را در این گروه تأیید کند. پیش‌درمانی با EDA توانست به‌طور معنی‌دار سطح سرمی اوره (5/2±2/70 میلی‌گرم بر دسی‌لیتر، 05/0P<) و کراتینین (12/0±9/0 میلی‌گرم بر دسی‌لیتر، 01/0P<) در موش‌های I/R+EDA را در مقایسه با موش‌های القا‌شده با I/R کاهش دهد.

اثرات اداراوون بر هیستوپاتولوژی کلیه: ویژگی‌های هیستوپاتولوژیک بافت کلیه در تمام موش‌ها مورد‌ مطالعه قرار گرفت (تصویر 1). موش‌های گروه کنترل دارای سلول‌هایی با ظاهر طبیعی بودند. القای I/R باعث آسیب معنی‌دار به کلیه‌ها در مقایسه با گروه کنترل شد (01/0P<). درمقابل، پیش‌درمانی EDA توانست از کلیه‌ها در برابر آسیب I/R در گروه I/R+EDA محافظت کند، اما از‌نظر آماری معنی‌دار نبود (05/0P>). علاوه‌بر‌این، میزان امتیاز آسیب بافتی در موش‌های با درمان EDA در مقایسه با موش‌های سالم معنی‌دار نبود (05/0P>) (نمودار 1).

مقایسه شاخص‌های ‌اکسیدانی/آنتی‌اکسیدانی بین گروه‌های مورد‌مطالعه: برای اندازه‌گیری توان آنتی‌اکسیدانی بافت کلیه در گروه‌های مورد‌مطالعه، فعالیت کاتالاز، سوپراکسید دسموتاز و گلوتاتیون پراکسیداز همراه با ظرفیت تام آنتی‌اکسیدانی و سطوح گلوتاتیون مورد بررسی قرار گرفت. میانگین ظرفیت تام آنتی‌اکسیدانی در موش‌های I/R نسبت به گروه کنترل کاهش معنی‌داری داشت (001/0P<). پیش‌تیمار EDA قبل از القای I/R به‌طور معنی‌دار سطح ظرفیت تام آنتی‌اکسیدانی را در مقایسه با موش‌های القاشده از I/R بازیابی کرد (05/0P<) (نمودار A2). فعالیت سوپراکسید دسموتاز در گروه I/R در مقایسه با گروه کنترل، کمتربود که از‌نظر آماری قابل‌توجه بود (05/0P<). پیش‌تیمار EDA توانست به‌طور معنی‌داری فعالیت این آنزیم را در موش‌های I/R+EDA در مقایسه با موش‌های I/R افزایش دهد (05/0P<). میانگین فعالیت کاتالاز در گروه I/R کمتر از گروه کنترل بود و فعالیت کاتالاز بین گروه‌های I/R+EDA و I/R نیز تفاوت معنی‌داری نداشت (نمودار B2). مقایسه میانگین سطح مالون دی‌آلدئید به‌عنوان شاخص استرس اکسیداتیو بین گروه‌های مورد‌مطالعه در نمودار B2 نشان ‌داده ‌شده ‌است. سطح مالون دی‌آلدئید در موش‌های گروه I/R و گروه EDA نسبت به گروه کنترل افزایش یافت، اما تغییرات مشاهده‌شده از‌نظر آماری معنی‌دار نبودند. میانگین سطح گلوتاتیون پس از القای I/R در مقایسه با گروه کنترل ‌به‌طور معنی‌داری کاهش یافت (001/0P<). پیش‌درمانی با EDA ‌به‌طور معنی‌دار توانست سطح گلوتاتیون را در کلیه موش‌های I/R+EDA در مقایسه با موش‌های I/R افزایش دهد (01/0P<). فعالیت گلوتاتیون پراکسیداز در گروه I/R نسبت به گروه کنترل تفاوت معنی‌داری داشت (01/0P<). فعالیت گلوتاتیون پراکسیداز در موش‌های I/R+EDA  و در موش‌های با پیش‌درمان EDA در مقایسه با موش‌هایI/R  ‌به‌طور معنی‌دار افزایش یافت (05/0P<) (نمودار C2).

بحث

تزریق تک‌دُز EDA، 1 ساعت قبل از القای I/R در کلیه توانست ‌به‌طور معنی‌دار عملکرد کلیه را حفظ‌ کرده و تغییرات هیستومورفولوژیکی کلیوی ناشی از I/R را کاهش دهد. علاوه‌بر‌این EDA توانست ‌به‌طور معنی‌دار سطح سیستم ‌آنتی‌اکسیدانی کلیه را بالا برده و باعث افزایش ظرفیت تام آنتی‌اکسیدانی همراه با فعالیت کاتالاز، سوپراکسید دسموتاز و گلوتاتیون پراکسیداز در گروه‌های تحت درمان ‌شود.

آسیب ایسکمیک کلیه با ساز‌و‌کار‌های گوناگون سبب آسیب بافتی‌ می‌شود که با افزایش اوره و کراتینین سرم همراه است (16). آسیب I/R کلیه با کاهش ATP ناشی از هیپوکسی شروع‌ می‌شود و به اختلال عملکرد میتوکندری و تولید بیش‌از‌حد گونه‌های کنشگر اکسیژن در حین خون‌رسانی مجدد‌ منجر می‌شود. این انفجار اکسیداتیو باعث پراکسیداسیون لیپیدی، آسیب غشا و آزادسازی الگوهای مولکولی مرتبط با آسیب (DAMPs)‌ می‌شود که پاسخ‌های ایمنی ذاتی را فعال‌ می‌کند. در‌نتیجه، محیط التهابی، نوتروفیل‌ها و ماکروفاژها را جذب‌ می‌کند و آسیب بافتی را از‌طریق آزادسازی سیتوکین‌های التهابی تقویت‌ می‌کند (16). در مطالعه حاضر، I/R ‌به‌طور معنی‌دار سطوح اوره و کراتینین سرم را در موش‌ها افزایش داد که این افزایش ‌به‌طور مؤثری با پیش‌درمانی EDA 1 ساعت قبل از القای I/R جلوگیری ‌شد. علاوه‌بر‌این، در مطالعه حاضر نشان داده ‌شد تغییرات بافتی در موش‌ها پس از القای I/R توسط EDA قابل‌پیشگیری است. در مطالعه Doi و همکاران در سال 2004، اثربخشی EDA پس از القای I/R در کاهش آسیب کلیه مورد ارزیابی قرار گرفت. آن‌ها از دی‌کلرو ـ دی‌هیدروفلورسئین به‌عنوان شاخص رادیکال‌های آزاد و 4 ـ هیدروکسی ـ 2 ـ هگزنال به‌عنوان شاخص سطح پراکسیداسیون لیپیدی استفاده‌ کردند (9). همچنین در این مطالعه عملکرد کلیه ‌به‌طور معنی‌دار بهبود و آسیب کلیوی پس از تجویز EDA کاهش یافت.

یکی از مکانیسم‌های کلیدی آسیب I/R استرس اکسیداتیو است که توسط رادیکال‌های آزاد واسطه‌گری می‌شود (17). در‌ نتیجه پراکسیداسیون اسیدهای چرب غیراشباع، یک ترکیب آلدئیدی بسیار واکنش‌پذیر به نام مالون دی‌آلدئید تولید‌ می‌شود (18). در مطالعه Doi و همکاران در سال 2004، کاهش پراکسیداسیون لیپیدی در سلول‌های توبولی به دنبال مصرف EDA گزارش شد (9). علاوه‌بر‌این آنان اذعان داشتند EDA می‌تواند تولید گونه‌های کنشگر اکسیژن را در رده سلولی HKC-8 توبول‌های کلیوی کاهش دهد (9). در مطالعه Zhang و همکاران در سال 2008، پس از درمان موش‌های آسیب‌دیده با EDA در دُزهای مختلف (1 تا 3 میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن)، سطح کراتینین سرم و مالون دی‌آلدئید کلیوی کاهش یافت و سطوح سوپراکسید دسموتاز در سرم و کلیه نسبت به گروه کنترل افزایش پیدا کرد (19). در مطالعه مشابه دیگری که Li و همکاران در سال 2010 انجام دادند، EDA که در طول 3 دقیقه آخر ایسکمی، قبل از پرفیوژن مجدد تجویز شد، ‌توانست از آسیب I/R کلیه محافظت کند. در این موش‌ها، غلظت مالون دی‌آلدئید، کراتینین سرم و اوره و همچنین آسیب بافت کلیه به‌طور معنی‌داری در مقایسه با گروه تیمارنشده کمتر و فعالیت سوپراکسید دسموتاز بالاتر بود (20). با‌این‌حال در مطالعه حاضر، افزایش مختصری در سطح مالون دی‌آلدئید در موش‌های گروه I/R و گروهی که فقط EDA را دریافت کرده بود نسبت به گروه کنترل مشاهده شد، اما از‌نظر آماری معنی‌دار نبود. به‌طور خلاصه، EDA با مسیرهای متعدد، در برابر آسیب بافتی ناشی از I/R محافظت‌ می‌کند. برخلاف آنتی‌اکسیدان‌های وسیع‌الطیف، مانند ویتامین C یا ویتامین E، EDA به‌طور انتخابی رادیکال‌های هیدروکسیل و رادیکال‌های پراکسی نیتریت را هدف قرار می‌دهد، زنجیره‌های پراکسیداسیون لیپیدی را مهار و از تجمع مالون دی‌آلدئید جلوگیری‌ می‌کند، در‌حالی‌که اسید اسکوربیک در درجه اول رادیکال‌های محلول در آب را خنثی‌ می‌کند و α-توکوفرول رادیکال‌های محلول در چربی را هدف قرار‌ می‌دهد، ساختار آمفی‌دوست EDA امکان فعالیت هم‌زمان در محفظه‌های آبی و چربی را فراهم‌ می‌کند. این فعالیت دوگانه به آن اجازه‌ می‌دهد تا واکنش‌های زنجیره‌ای پراکسیداسیون لیپیدی را قطع کند (21). در مطالعه‎ای که Fu و همکاران در سال 2020 انجام دادند، EDA آسیب I/R کلیه را از‌طریق کاهش استرس شبکه آندوپلاسمی (با کاهش بیان ژن‌های‌GRP78, CHOP, p-ERK1/2 ) و آپوپتوز در مدل احیای موش صحرایی بهبود بخشید (22). همچنین گزارش ‌شده ‌است که EDA یکپارچگی زنجیره انتقال الکترون را حفظ‌ می‌کند و باعث کاهش آزاد شدن سیتوکروم c و فعال شدن کاسپاز-3‌ می‌شود. بدین ترتیب، EDA با مهار آپوپتوز و بهبود آسیب میتوکندری در برابر آسیب کلیوی ناشی از I/R محافظت‌ می‌کند (23). مطالعاتی که Sueishi و همکاران و Iguchi همکاران به‌ترتیب در سال‌های 2002 و 2004 انجام دادند، نشان‌ داد EDA دارای پتانسیل مهار بیماری‌های حاد و مزمن کلیه ناشی از سیس پلاتین در حیوانات است (24، 25).

اثر محافظتی EDA به آسیب ناشی از I/R محدود نمی‌شود. در مطالعه Liu و همکاران در سال 2015، کارایی EDA در جلوگیری از آسیب بافتی در کلیه ناشی از لیپوپلی‌ساکاریدها مورد ارزیابی قرار گرفت. در این مطالعه نشان داده شد EDA میزان اوره و کراتینین سرم را در موش‌های آسیب‌دیده کاهش ‌می‌دهد. ازسوی‌دیگر، التهاب و آسیب اکسیداتیو میتوکندری را در سلول‌های کلیه کاهش‌ می‌دهد (26). علاوه‌بر‌این، اثر محافظتی EDA بر بیماران کوویدـ19 نیز توسط Ghannadi و همکاران و Moslemi و همکاران در سال 2022 گزارش ‌شده‌ است (27، 28). همچنین نتایج مطالعه Bagheri و همکاران در سال 2024 نشان داد EDA‌ می‌تواند اثرات محافظتی در برابر آسیب‌های ناشی از ایسکمی / پرفیوژن مجدد کلیوی در بافت قلب موش صحرایی از خود به جای بگذارد (11).

در مطالعه حاضر اثرات محافظتی اداراوون بر آسیب ناشی از ایسکمی / پرفیوژن مجدد در کلیه بررسی شد. با‌این‌حال، یکی از محدودیت‌های مطالعه حاضر عدم ارزیابی پیامدهای مصرف داروی EDA است. برخی از مطالعات گزارش‌‌ـ‌موردی، آسیب کلیوی را پس از درمان با EDA گزارش کرده‌اند (29). علاوه‌بر‌این، ایجاد آسیب ناشی از I/R بر روی بافت کلیه از‌طریق مکانیسم‌های بسیار پیچیده و مسیرهای تنظیمی، به‌عنوان مثال نکروز (30)، آسیب میتوکندری (31) و مکانیسم‌های واسطه گونه‌های کنشگر اکسیژن (32)، استرس اکسیداتیو، پاسخ‌های التهابی و ایمنی (IL-17C و JAK/STAT) می‌تواند رخ دهد (33). از‌این‌رو ‌ می‌توان انتظار داشت آسیب‌های ایجاد‌شده ‌به‌طور کامل توسط EDA کنترل نشود و بایستی از EDA همراه با سایر عوامل درمانی در مطالعات آینده استفاده کرد. ازطرف‌دیگر، ارزیابی اثرات EDA بر نشانگرهای التهابی در یک دوره پیگیری طولانی‌تر پیشنهاد‌ می‌شود.

نتیجه‌گیری نهایی: ‌به‌طورکلی می‌توان نتیجه گرفت استفاده از EDA 1 ساعت قبل از القای I/R کلیه می‌تواند آسیب شدید کلیه را در مدل موش کاهش دهد. بنابراین می‌توان از آن به‌عنوان یک داروی مؤثر برای کاهش آسیب بافتی ناشی از I/R در مطالعات آتی استفاده‌ کرد.

ملاحظات اخلاقی

مطالعه حاضر در کمیته اخلاق دانشگاه علوم پزشکی تبریز با کد IR.TBZMED.VCR.REC.1400.121 تصویب شده است.

سپاسگزاری

نویسندگان از همکاری و حمایت دانشگاه علوم پزشکی تبریز قدردانی می‌نمایند.

تعارض منافع

هیچ گونه تعارض منافعی در ارتباط با این مطالعه وجود ندارد.