میز خدمت الکترونیک
دوره ویراستاری

  اخبار و اعلانات

 آمار

تعداد نشریات127
تعداد شماره‌ها7,130
تعداد مقالات76,717
تعداد مشاهده مقاله153,842,867
تعداد دریافت فایل اصل مقاله115,847,159
رنجبر سعادت آبادی, عباس. (1404). تحلیل بی‌هنجاری‌های گردش‌های جوی تراز 500 هکتوپاسکال و تأثیر آن بر دوره‌های خشک و تر در ایران (1995-2024). , 57(3), 23-42. doi: 10.22059/jphgr.2025.403917.1007903
عباس رنجبر سعادت آبادی. "تحلیل بی‌هنجاری‌های گردش‌های جوی تراز 500 هکتوپاسکال و تأثیر آن بر دوره‌های خشک و تر در ایران (1995-2024)". , 57, 3, 1404, 23-42. doi: 10.22059/jphgr.2025.403917.1007903
رنجبر سعادت آبادی, عباس. (1404). 'تحلیل بی‌هنجاری‌های گردش‌های جوی تراز 500 هکتوپاسکال و تأثیر آن بر دوره‌های خشک و تر در ایران (1995-2024)', , 57(3), pp. 23-42. doi: 10.22059/jphgr.2025.403917.1007903
رنجبر سعادت آبادی, عباس. تحلیل بی‌هنجاری‌های گردش‌های جوی تراز 500 هکتوپاسکال و تأثیر آن بر دوره‌های خشک و تر در ایران (1995-2024). , 1404; 57(3): 23-42. doi: 10.22059/jphgr.2025.403917.1007903

تحلیل بی‌هنجاری‌های گردش‌های جوی تراز 500 هکتوپاسکال و تأثیر آن بر دوره‌های خشک و تر در ایران (1995-2024)

پژوهش های جغرافیای طبیعی
دوره 57، شماره 3، آبان 1404، صفحه 23-42    اصل مقاله (2.86 M)
نوع مقاله: مقاله کامل
شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jphgr.2025.403917.1007903
نویسنده
عباس رنجبر سعادت آبادی*
گروه پیش‌آگاهی مخاطرات جوی، پژوهشکده هواشناسی، پژوهشگاه هواشناسی و علوم جو، تهران، ایران
چکیده
این مطالعه به بررسی بی‌هنجاری‌های گردش‌های جوی در تراز ۵۰۰ هکتوپاسکال و تأثیر آن بر دوره‌های خشک و تر ایران طی سال‌های ۱۹۹۵ تا ۲۰۲۴ و ارتباط تغییرات بارش با شاخص ENSO-Modoki می‌پردازد. با تلفیق داده‌های بارش ۱۷۹ ایستگاه و میدان ژئو پتانسیل بازتحلیل، دوره‌های خشک و تر شناسایی و میانگین ترکیبی بی‌هنجاری‌ها محاسبه شد. نتایج نشان داد بیشترین سهم بارش سالانه مربوط به ماه‌های ژانویه، فوریه، مارس، آوریل و دسامبر است. روند بارش در اغلب ماه‌ها کاهشی بوده و بیشترین کاهش در دسامبر، ژانویه و مارس رخ‌داده که تهدیدی جدی برای منابع آب کشور محسوب می‌شود. تحلیل درصد تغییرات ماهانه بارش نشان داد در برخی سال‌ها نوسانات بسیار شدیدی رخ‌داده است؛ به‌گونه‌ای که افزایش‌هایی بیش از ۱۰۰ درصد (مارس ۱۹۹۶ با ۱۳۶+ درصد و دسامبر ۲۰۰۴ با ۱۴۳+ درصد) و کاهش‌هایی بیش از ۸۰ درصد (ژانویه ۲۰۲۱ با ۸۷- درصد و مارس ۲۰۰۸ با ۸۹- درصد) ثبت شد. این نوسانات عمدتاً ناشی از تغییر در الگوهای جوی، به‌ویژه ناوه‌های تراز میانی وردسپهر است. بی‌هنجاری‌های ارتفاع تراز ۵۰۰ هکتوپاسکال نشان داد در دوره‌های خشک و تر، الگوهای جوی نواحی اقیانوس آرام شمالی، اطلس شمالی، اروپا و غرب روسیه رفتار مشخصی دارند؛ به‌گونه‌ای که بی‌هنجاری‌های منفی (مثبت) در این مناطق با دوره‌های خشک (تر) ایران همراه است. همبستگی مثبت و معنادار سالانه میان انسو - مودوکی و بارش کل کشور (51/0≈ r) و همبستگی منفی قوی میان ارتفاع ۵۰۰ هکتوپاسکال اقیانوس‌ها و بارش ایران نشان داد که ترکیب شاخص‌های دور پیوندی با تحلیل‌های تراز میانی جو می‌تواند مهارت پیش‌بینی فصلی را بهبود بخشد.
کلیدواژه‌ها
بی‌هنجاری‌های گردش جوی؛ تغییرپذیری بارش؛ دوره‌های خشک و تر؛ ایران
مراجع
  1. احمدی گیوی، فرهنگ و پرهیزکار، داود. (1387). بررسی نقش انسو در بارش سالانه ایران در دوره 1971-2000. مجله ژئوفیزیک ایران، 2(2)، 25-37.
  2. آزیتا امیری، آزیتا؛ علیجانی، بهلول و ابراهیم، فتاحی. (1400). شناسایی کانون‌های فعالیت تاوایی نسبی تراز 500 هکتوپاسکال مؤثر بر بارندگی در ایران. نشریه پژوهش های اقلیمی، 1400(46)، 17-28.
  3. ایران‌نژاد، پرویز. احمدی گیوی، فرهنگ و محمدنژاد، علیرضا. (1388). اثر مراکز چرخندزای مدیترانه بر بارش سالانه ایران در دورة 1960 تا 2002.  ژئوفیزیک ایران، 1، 91-105.
  4. خوش‌اخلاق، فرامرز؛ قائمی، هوشنگ و زاهدی، مجید. (1376). بررسی الگوهای ماهانه خشکسالی و ترسالی در ایران، تحقیقات جغرافیایی، 45، 154-136.
  5. خوش‌اخلاق، فرامرز؛ عزیزی، قاسم و رحیمی، مجتبی. (1391). الگوهای همدید خشکسالی و ترسالی زمستانه در جنـوب غـرب ایـران. تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 25، 57-77.
  6. رضیی، طیب؛ عزیزی، قاسم. محمدی، حسین و  خوش‌اخلاق ، فرامرز. (1389). الگوهای روزانه گردش جوی زمستانه تراز 500 هکتوپاسکال بر روی ایران و خاورمیانه. پژوهش های جغرافیای طبیعی، 42(4)، .34-17.
  7. رضیئی، طیب؛ مفیدی، عباس و آذر زرّین، آذر. (1388). مراکز فعالیت و الگوهای گردش جو زمستانه تراز 500 هکتوپاسکال روی خاورمیانه و ارتباط آنها با بارش ایران، نشریه فیزیک زمین و فضا، 35(1)، 121-141.
  8. رنجبر سعادت‌آبادی، عباس؛ اسدی تلوکی، احمد و مرادی، محمد. (1392). تأثیر ناهنجاری‌های ماهانه الگوهای فشاری بر شـرایط بارشـی پاییزه در سواحل شمالی ایران. نشریه فیزیک زمین و فضا، 35، 121-141.
  9. صادقی، سلیمان؛ علیجانی، بهلول؛ سلیقه، محمد؛ حبیبی نوخندان، مجید و قهرودی تالی، منیژه. (1387). تحلیل همدیدی واچرخندها بر خشکسالی‌های فراگیر خراسان، مجلۀ جغرافیا و توسعۀ ناحیه‌ای، 10،  105-118.
  10. طلوعی، یوسف؛ گندمکار، امیر و باقری بداغ‌آبادی، محسن. (1400). طلوعی بررسی رابطه بین الگوهای پیوند از دور نیمکره شمالی با خشکسالی‌های شمال غرب ایران. فصلنامه جغرافیای طبیعی، 13(51)، 74-55.
  11. علیجانی، بهلول؛ رضایی، محمد؛ جعفری، فرزانه و  پژوه، فرشاد. (1394)، تغییرپذیری ارتفاع ژئو پتانسیل تراز 500 هکتوپاسکال و نقش آن در نوسانات دمای ماه ژانویه‌ی ایران. مطالعات جغرافیایی مناطق خشک. 6(20)، 34-45.
  12. علی‌پور، یوسف؛ حجازی‌زاده، زهرا؛ اکبری، مهری و سلیقه، محمد. (1397). بررسی تغییرات پرفشار جنب حاره تراز 500 هکتوپاسکال نیوار ایران با رویکرد تغییر اقلیم،  فصلنامه مخاطرات محیط طبیعی، 7(18)، 1-16.
  13. علیزاده، تیمور؛ عزیزی، قاسم و روستا، ایمان. (1391).  واکاوی الگوهای گردشی تراز 500 هکتوپاسکال جو هنگام رخداد بارش‌های فراگیر و غیر‌فراگیر در ایران.  نشریه آمایش فضا و ژئوماتیک،16(4)، 1-24.
  14. غلامی رستم، مهدی؛ ساداتی‌نژاد، سید جواد و ملکیان، آرش. (1397).  بررسی مطالعات انجام شده درباره تأثیر الگوهای دور پیوندی بر اقلیم ایران (1397-1383). مجله علمی و ترویجی نیوار، 103-102، 88-73.
  15. فرج‌زاده اصل، منوچهر؛ احمدی، محمد؛ علیجانی، بهلول؛ قویدل رحیمی، یوسف؛ مفیدی، عباس و  بابائیان، ایمان، (1392). بررسی وردایی الگوهای پیوند از دور و اثر آن‌ها بر بارش ایران. پژوهش‌های اقلیم‌شناسی، 15، 31-45.
  16. محمودی، پیمان. طاوسی، تقی. و کردی تمندانی، صابره. (1401).  شناسایی الگوهای ناهنجاری‌های همدیدی منجر به خشکسالی‌ها و ترسالی‌های فراگیر ایران. پژوهش‌های جغرافیای طبیعی، 54(1)، 1-20.  Doi:10.22059/JPHGR.2022.267431.1007286
  17. موسوی بایگی، محمد. و اشرف، بتول، (1390). مطالعه الگوهای سینوپتیکی منجر به خشکسالی‌هـای پـاییزه و زمسـتانه در اسـتان خراسان رضوی. مجله پژوهش‌های حفاظت آب و خاک، 4. 167-184.
  18. Ahrens, C. D. (2011). Essentials of meteorology: An invitation to the atmosphere. Brooks/Cole
  19. Araźny, A., Bartczak, A., Maszewski, R., et al. (2021). The influence of atmospheric circulation on the occurrence of dry and wet periods in Central Poland in 1954–2018. Theor Appl Climatol 146, 1079–1095. https://doi.org/10.1007/s00704-021-03780-0
  20. Ashok, K., Behera, S. K.,  Rao, S. A., Weng, H., & Yamagata, T.  (2007). El Niño Modoki and its possible teleconnection, J. Geophys. Res., 112, C11007, doi:10.1029/2006JC003798. https://doi.org/10.1029/2006JC003798
  21. Bahrami, F., Ranjbar Saadatabadi, A., Meshkatee, A. M., & Kamali, Gh. (2020). Autumn rainfall anomalies and regional atmospheric circulation along establishment of weak La Nina after strong El Nino in Iran. Iranian Journal of Geophysics, 13(4), 1–15. doi: 10.30499/ijg.2020.104779
  22. Caloiero, T., & Coscarelli, R. (2020). Analysis of the characteristics of dry and wet spells in a Mediterranean region. Environ. Process., 7, 691–701. https://doi.org/10.1007/s40710-020-00454-3
  23. Fall, C. M. N., Lavaysse, C., Drame, M. S., Panthou, G., & Gaye, A. T. (2021). Wet and dry spells in Senegal: Comparison of detection based on satellite products, reanalysis, and in situ estimates. Nat. Hazards Earth Syst. Sci., 21, 1051–1069. https://doi.org/10.5194/nhess-21-1051-2021
  24. Gibson, P-B., Waliser, D-E., Guan, B., Deflorio, M-J., Ralph, F-M. & Swain, D-L., (2019). Ridging associated with drought across the Western and Southwestern United States: characteristics, trends and predictability sources J. Clim. 33, 2485-508. doi: https://doi.org/10.1175/JCLI-D-19-0439.1
  25. Jamshidi Khezeli, T., Ranjbar Saadat Abadi, A., Nasr-Esfahany, M. A., Tajbakhsh Mosalman, S., & Mohebalhojeh, A. R. (2022). Autumn and Winter Extreme Precipitation Events and their Relationship with ENSO, NAO and MJO Phases over the West of Iran. Journal of the Earth and Space Physics, 47(4), 201-218. doi:  10.22059/jesphys.2021.316961.1007280
  26. Li, X., Meshgi, A., & Babovic, V. (2016). Spatio-temporal variation of wet and dry spell characteristics of tropical precipitation in Singapore and its association with ENSO. Int. J. Climatol., 36, 4831–4846. https://doi.org/10.1002/joc.4672
  27. Li, Z., Li, Y., Shi, X., & Li, J. (2017). The characteristics of wet and dry spells for the diverse climate in China. Global and Planetary Change, 149, 14–19. https://doi.org/10.1016/j.gloplacha.2016.12.015
  28. Mahbod, M., Mashayekhi, S., Rafiee, MR. & Parnian, A. (2023). Spatio‐temporal variations of wet and dry spells in Iran and their association with large‐scale climatic indices. International Journal of Climatology 43 (6), 2754-2775. https://doi.org/10.1002/joc.8000
  29. Mahmoudi, P., Amir Jahanshahi, S., Daneshmand, N., et al. (2021). Spatial and temporal analysis of mean and frequency variations of dry spells in Iran. Arab J Geosci, 14, 478. https://doi.org/10.1007/s12517-021-06861-6
  30. Motamedi, A., Gohari, A., & Haghighi, A. T. (2023). Three-decade assessment of dry and wet spells change across Iran, a fingerprint of climate change. Sci Rep, 13, 2888. https://doi.org/10.1038/s41598-023-20040-0
  31. Singh, D., Tsiang, M., Rajaratnam, B., & Diffenbaugh, N. S. (2014). Observed changes in extreme wet and dry spells during the South Asian summer monsoon season. Nat. Clim. Change, 4, 456–461. https://doi.org/10.1038/nclimate2208
  32. Su, B., Huang, J., Fischer, T., Wang, Y., Kundzewicz, Z-W., Zhai, J., Sun, H., Wang, A., Zeng, X. & Wang, G. (2018). Drought losses in China might double between the 1.5 C and 2.0 C warming Proc. Natl Acad. Sci. 115 10600–5. https://doi.org/10.1073/pnas.1802129115
  33. Swain, D., Horton, D., Singh, D., & Diffenbaugh, N. (2016). Trends in atmospheric patterns conducive to seasonal precipitation andtemperature extremes in California. Science Advances, 2(4), e1501344. https://doi.org/10.1126/sciadv.1501344S
  34. Swain, D. L., Singh, D., Horton, D. E., Mankin, J. S., Ballard, T. C., & Diffenbaugh, N. S. (2017). Remote linkages to anomalous winter atmospheric ridging over the northeastern Pacific. Journal of Geophysical Research: Atmospheres, 122, 12,194–12,209. https://doi.org/10.1002/2017JD026575
  35. Yang, S., Li, Z., Yi, J-Y., Hu, X., Dong, W. & He, S. (2018). El Niño–Southern Oscillation and its impact in the changing climate, National Science Review, 5(6). 840–857, https://doi.org/10.1093/nsr/nwy046
  36. Zolina, O., Simmer, C., Belyaev, K., Gulev, S. K., & Koltermann, P. (2013). Changes in the duration of Europeean wet and dry spells during the last 60 years. J. Clim., 26, 2022–2047. https://doi.org/10.1175/JCLI-D-11-00498.1
  37. Ahmadi-Givi, F., & Farhang, P. (2009). The role of ENSO in annual precipitation variability of Iran during 1971–2000. Iranian Journal of Geophysics, 2(2), 25–37. [In Persian]
  38. Amiri, A., Alijani, B., & Fattahi, E. (2021). Identification of relative vorticity activity centers at the 500 hPa level affecting precipitation in Iran. Climatic Research Journal, 46, 17–28. [In Persian]
  39. Irannajad, P., Ahmadi-Givi, F., & Mohammadzadeh, A. (2009). Effects of Mediterranean cyclogenetic centers on annual precipitation of Iran during 1960–2002. Iranian Journal of Geophysics, 1, 91–105. [In Persian]
  40. Khosh Akhlagh, F., Ghaemi, H., & Zahedi, M. (1997). Analysis of monthly drought and wetness patterns in Iran. Geographical Research, 45, 136–154. [In Persian]
  41. Khosh Akhlagh, F., Azizi, G., & Rahimi, M. (2012). Synoptic patterns of winter drought and wet periods in southwest Iran. Applied Research of Geographical Sciences, 25, 57–77. [In Persian]
  42. Raziei, T., Azizi, G., Mohammadi, H., & Khosh Akhlagh, F. (2010). Daily circulation patterns of wintertime 500 hPa level over Iran and the Middle East. Natural Geography Research, 42(4), 17–34. [In Persian]
  43. Raziei, T., Mofidi, A., & Azar-Zarrin, A. (2009). Centers of action and wintertime atmospheric circulation patterns at the 500 hPa level over the Middle East and their relationship with precipitation in Iran. Journal of Earth and Space Physics, 35(1), 121–141. [In Persian]
  44. Ranjbar Saadatabadi, A., Asadi Telouki, A., & Moradi, M. (2013). Effects of monthly pressure pattern anomalies on autumn precipitation conditions along the northern coasts of Iran. Journal of Earth and Space Physics, 35, 121–141. [In Persian]
  45. Sadeghi, S., Alijani, B., Saligheh, M., Habibi Nokhandan, M., & Gharoudi Tali, M. (2008). Synoptic analysis of anticyclones associated with widespread droughts in Khorasan. Journal of Regional Geography and Development, 10, 105–118. [In Persian]
  46. Tolouei, Y., Gandamkar, A., & Bagheri Badagh Abadi, M. (2021). Relationship between Northern Hemisphere teleconnection patterns and droughts in northwestern Iran. Quarterly Journal of Physical Geography, 13(51), 55–74. [In Persian]
  47. Alijani, B., Rezaei, M., Jafari, F., & Pajouh, F. (2015). Variability of geopotential height at the 500 hPa level and its role in January temperature fluctuations in Iran. Journal of Arid Regions Geographic Studies, 6(20), 34–45. [In Persian]
  48. Alipour, Y., Hejazi-Zadeh, Z., Akbari, M., & Saligheh, M. (2018). Variations of the subtropical high-pressure system at the 500 hPa level over Iran under climate change conditions. Journal of Natural Environmental Hazards, 7(18), 1–16. [In Persian]
  49. Alizadeh, T., Azizi, G., & Rusta, I. (2012). Analysis of atmospheric circulation patterns at the 500 hPa level during widespread and non-widespread precipitation events in Iran. Journal of Spatial Planning and Geomatics, 16(4), 1–24. [In Persian]
  50. Gholami Rostam, M., Sadati-Nejad, S. J., & Melikian, A. (2018). Review of studies on the impacts of teleconnection patterns on Iran’s climate (2004–2018). Nivar Scientific-Promotional Journal, 88–73. [In Persian]
  51. Farajzadeh Asl, M., Ahmadi, M., Alijani, B., Ghoveydil Rahimi, Y., Mofidi, A., & Babaeian, I. (2013). Variability of teleconnection patterns and their impacts on precipitation over Iran. Climatological Research, 15, 31–45. [In Persian]
  52. Mahmoudi, P., Tavousi, T., & Kordi Tamandani, S. (2022). Identification of synoptic anomaly patterns leading to widespread droughts and wet periods in Iran. Natural Geography Research, 54(1), 1–20. Doi:10.22059/JPHGR.2022.267431.1007286. [In Persian]
  53. Mousavi Baygi, M., & Ashraf, B. (2011). Synoptic patterns leading to autumn and winter droughts in Khorasan Razavi Province. Journal of Water and Soil Conservation Research, 4, 167–184. [In Persian]
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 202
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 130





سامانه مدیریت نشریات علمی. قدرت گرفته از سیناوب