درخت آیینی در منظر منسوب به انسان مقدس؛ دگردیسی اسطوره همزادی انسان و درخت در ایران

ابن ترکه، صائن‌الدین علی (1375). شرح گلشن راز (کاظم دزفولیان، مصحح). آفرینش.

ابن‌عربی، محی‌الدین (1386). درخت هستی (شجره الکون) (گل بابا سعیدی، مترجم). زوار. (چاپ اثر اصلی حدود قرن 7)

احمدی، رسول و مهرآفرین، رضا. (1399). پژوهشی در آیین دخمه گذاری زرتشتیان با تکیه بر مطالعه ساختار معماری دخمه‌های زرتشتی. مطالعات باستان‌شناسی 12(1) 17-1.doi: 10.22059/jarcs.2020.264448.142609

اسماعیل‌پور، ابوالقاسم (1386). سرودهای روشنایی، جستاری در شعر ایران باستان و میانه و سرودهای مانوی. پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و نشر اسطوره.

الهی قمشه‌ای، مهدی. (1403). قرآن مجید: ترجمه مهدی الهی قمشه‌ای (سوره ابراهیم، آیه ۲۴). انتشارات کتابچه.

بقلی شیرازی، روزبهان (1398). عرایس‌البیان فی حقایق‌القرآن (علی بابایی، مترجم). مولی. (چاپ اثر اصلی حدود قرن 6)

بهار، مهرداد (۱۳69). بندهش: ترجمه و شرح متن پهلوی. توس.

بهار، مهرداد (1376). از اسطوره تا تاریخ. چشمه.

پولاک، ادوارد یاکوب (1401). سفرنامه پولاک (کیکاووس جهانداری، مترجم). خوارزمی. (چاپ اثر اصلی 1865)

تفضلی، احمد و آموزگار، ژاله (1384). دینکرد (جلد 7). معین.

تهرانیکا. (۱۴۰۳، ۱۷ دی). چنار امامزاده صالح تجریش. برگرفته در دی‌ماه 1403 از https://tehranica.info/history/چنار-امامزاده-صالح-تجریش/

زمردی، حمیرا. (1381). نمادهای تمثیلی و اساطیری گیاه و درخت در مثنوی مولوی. مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، 4(8-7-6 (ضمیمه)، 109-126. https://sid.ir/paper/33177/fa

زمردی، حمیرا (1385). نقد تطبیقی ادیان و اساطیر. زوار. دیولافوآ، ژان (1390). سفرنامه (همایون فره‌وشی، مترجم). دنیای کتاب. (چاپ اثر اصلی 1887)

ذاکری، مصطفی (1379). مغان و نقش آنان در فرهنگ ایران‌زمین. مجله معارف، 17 (3)،130-95. http://noo.rs/FkwJJ

جوادی، شهره (1384). درخت مقدس قدمگاه نیشابور، خراسان ]عکس[. آرشیو شخصی شهره جوادی.

جوادی، شهره (1386). اماکن مقدس در ارتباط با طبیعت (آب، درخت و کوه). باغ نظر، 4(8)، 22-12. http://noo.rs/BaRII

جوادی، شهره (1388). درخت مقدس کنار مزار سید پیر. آهنگرکلا، مازندران ]عکس[. آرشیو شخصی شهره جوادی.

جوادی، شهره (1388). درخت مقدس امامزاده احمد سیرجان کرمان]عکس[. آرشیو شخصی شهره جوادی.

جوادی، شهره (1388). درخت دخیل پیر شالیار. اورامانات کردستان]عکس[. آرشیو شخصی شهره جوادی.

جوادی، شهره (1392). بازخوانی روایت باستانی آب و درخت در دوران اسلامی. فصلنامه هنر و تمدن شرق. 1(1)، 44-47. http://noo.rs/6iHS2

حسن‌زاده آملی، حسن (1396). ممدالهمم در شرح فصوص‌الحکم. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغت‌نامه دهخدا. دانشگاه تهران.

سخاوت، مریم و وثیق، بهزاد. (۱۴۰۳). ارزیابی معیارهایِ مؤثر بر خاطره‌انگیزی در راستای بازآفرینی میدان فرهنگی-آیینی پیر رودبند دزفول. پژوهش‌های معماری اسلامی، 12(3)، 19-35. https://doi.org/10.61186/jria.12.3.2

سمعانی، احمد (1389). روح‌الارواح فی شرح اسماء‌الملک الفتاح (چاپ سوم). انتشارات علمی فرهنگی.

ساموئل کِنِدی، اِدی (1381). آیین شهریاری در شرق (فریدون بدره‌ای، مترجم). شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. (چاپ اثر اصلی 1961) سهروردی، شهاب‌الدین ابوحفص (1393). عوارف‌المعارف (چاپ پنجم (ابومنصور اصفهانی، مترجم). انتشارات علمی و فرهنگی. (چاپ اثر اصلی حدود قرن هفتم)

سهروردی، شهاب‌الدین (1380) فی الحقیقه العشق، مجموعه مصنفات به کوشش سید حسین نصر. پژوهشگاه علوم انسانی. (چاپ اثر اصلی حدود قرن هفتم)

طبرسی، فضل بن حسن (1363). مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن (گروه مترجمان). فراهانی. (چاپ اصلی حدود قرن ششم)

فردوسی، ابوالقاسم (1377). شاهنامه چاپ مسکو) سعید حمیدیان، مصحح). قطره.

فریزر، جیمز جرج (1387). شاخه زرین (چاپ اول (کاظم فیروزمند، مترجم). آگاه. (چاپ اثر اصلی 1890)

عبدامین، مجید (ویراستار) (1397). روزنامه خاطرات ناصرالدین‌شاه قاجار به انضمام سفرنامه اول خراسان (چاپ دوم). انتشارات دکتر محمود افشار.

کریستین‌سن، آرتور (1368). کیانیان (ذبیح‌الله صفا، مترجم). انتشارات علمی فرهنگی. (چاپ اثر اصلی 1931)

گروت، لیندا و وانگ، دیوید (1396). روش‌های تحقیق در معماری (علیرضا عینی‌فر، مترجم). انتشارات دانشگاه تهران. (چاپ اثر اصلی 2001)

مقدس جعفری، محمدحسن و جنگجوی مادوانی، علیرضا (1385). ادیان ایرانیان از آغاز تاکنون: پژوهشی اجمالی. مجله مرکز تحقیقات فرهنگ و زبان‌های ایرانی دانشگاه شهید باهنر کرمان، 5(9)، 257-231. http://noo.rs/wtUz2

منصوری، سید امیر و جوادی، شهره (1399). سه‌گانه منظر ایرانی پژوهشی در جوهر فضای معماری و شهر ایرانی. پژوهشکده نظر. موسوی خلخالی، صالح (1363). شرح مناقب محی‌الدین ابن عربی. تکیه خاکسار.

مولوی، جلال‌الدین (1925). مثنوی معنوی (رینولد نیکلسون، مصحح). چاپخانه بریل.

مولوی، عبدالحمید (1383). آثار باستانی خراسان. انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

میبدی، رشیدالدین ابوالفضل (1371). کشف‌الاسرار و عده‌الابرار (جلد 5). امیرکبیر.

نوبان، مهرالزمان (1380). چشمه‌ها، قدمگاه‌ها و درختان نظرکرده. کتاب ماه هنر، 31، 79-78. http://noo.rs/Gxc0I

یاحقی، محمدجعفر (1386). فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی. فرهنگ مصور.

Abd-Amin, Majid (Ed.). (2018). Diary of Naser al-Din Shah Qajar with the First Khorasan Travelogue [Rooznāmeh khāterāt Naser al-Din Shah Qajar be enzimam Safarnameh avval Khorasan] (2nd ed.). Dr. Mahmoud Afshar Publishing. (in Persian) Ahmadi, Rasoul, & MehrAfarin, Reza. (2020). A study on the Zoroastrian dakhma burial ritual with emphasis on the architectural structure of Zoroastrian dakhmas [Fehreshi dar ayin dokhme-gozari Zartoshtian ba tekye bar motale’e sakhtar memari dokhmehaye Zartoshti]. Studies in Archaeology, 12(1), 1–17. doi: 10.22059/jarcs.2020.264448.142609 (in Persian)

Assmann, J. (2011). Cultural memory and Western civilization: Functions of memory in the modern world. Cambridge University Press.

Bahar, Mehrdad. (1990). Bundahishn: Translation and commentary on the Pahlavi text [Bundahesh: Tarjome va sharh matn-e Pahlavi]. Toos. (in Persian)

Bahar, Mehrdad. (1997). From Myth to History [Az Ostureh ta Tarikh]. Cheshmeh. (in Persian)

Baqli Shirazi, Ruzbihan. (2019). The Brides of Exposition on the Truths of the Quran [Arayes al-Bayan fi Haghayegh al-Quran] (A. Babaei, Trans.). Mawla Publishing. (Original work published ca. 12th Century CE) (In Persian)

Bernbaum, E. (2023). The spiritual and cultural importance of mountains. In P. G. Brasher (Ed.), Sacred natural sites: Conserving nature and culture. Routledge.

Boyce, M. (2001). Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices. Routledge.

Christensen, Arthur. (1989). The Kayanians [Kayanian] (Z. Safa, Trans.). Elmi va Farhangi Publishing Company. (Original work published 1931) (In Persian)

Coman, A., Momennejad, I., Drach, R. D., & Geana, A. (2023). Toward a cognitive neuroscience of collective memory. Frontiers in Psychology, 14, 1238272. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1238272

Dehkhoda, Ali Akbar. (1998). Dehkhoda Dictionary [Lughat-nameh Dehkhoda]. University of Tehran.

Dexter, M. R. (2009). The mythic forest: The archetype of the green man. Greenleaf Publishing. Dieulafoy, Jane. (2011). Travelogue [Safarnameh] (H. Farvashi, Trans.). Donya-ye Ketab Publishing. (Original work published 1887) (In Persian)

Elahi Ghomsheh’i, Mahdi. (2024). The Holy Quran: Translation by Mahdi Elahi Qomsheh’i (Surah Ibrahim, verse 24) [Quran Majid: Tarjome Mahdi Elahi Qomshe’i (Sureh Ebrahim, ayeh 24)]. Ketabcheh. (in Persian)

Ergun, P. (2012). Türk kültüründe ağaç kültü. Atatürk Kültür Merkezi Yayınları. Ferdowsi, Abolqasem. (1998). Shahnameh: Moscow edition, [Saeed Hamidian, Editor) [Shahnameh chap-e Moscow, Saeed Hamidian, tas’hih]. Ghatreh. (in Persian) Esmaeilpour, Abolghasem. (2007). Hymns of Light: An essay on ancient and middle Iranian poetry and Manichaean hymns [Sorudha-ye Roshanai, Jostari dar sher-e Iran-e Bastan va Miane va Sorudha-ye Manavi]. Research Institute of the Cultural Heritage and Tourism Organization & Ostureh. (in Persian)

Frankfort, H. (1948). Kingship and the gods: A study of ancient Near Eastern religion as the integration of society & nature. University of Chicago Press.

Frazer, James George. (2008). The Golden Bough [Shakheh-ye Zarrin] (1st ed.) (K. Firozmand, Trans.). Agah Publishing. (Original work published 1890) (In Persian)

Halbwachs, M. (1992). On collective memory (L. Coser, Trans.). University of Chicago Press.

Grout, Linda, & Wang, David. (2017). Architectural Research Methods [Ravesh-ha-ye Tahqiq dar Memari] (A. Einifar, Trans.). University of Tehran Press. (Original work published 2001) (In Persian).

Hassanzadeh Amoli, Hassan. (2017). Mammad al-Himam: Commentary on the Fusus al-Hikam [Mammad al-himam dar sharh-e Fusus al-hikam]. Ministry of Culture and Islamic Guidance. (in Persian)

Herodotus. (2003). The Histories (R. Waterfield, Trans.). Oxford University Press.

(Original work published ca. 430 BCE) Hooke, D. (2012). The sacred tree in the belief and mythology of England. In L. S. C. Loughran & M. A. O'Neill (Eds.), Sacred species and sites: Perspectives on the role of plants in the religious traditions of the world (pp. 215–234). Cambridge University Press.

Ibn ‘Arabi, Muhyi al-Din. (2007). The Tree of Existence (Shajarat al-Kawn) [Derakht-e Hasti (Shajarah al-Kawn)] (G. Saeedi, Trans.). Zowar Publishing. (Original work published ca. 13th Century CE) (In Persian) Ebn Torkeh, Sa’en al-Din Ali. (1996). Explanation of the Secret Rose [Sharh-e Golshan-e Raz] (Kazem Dezfulian, Ed.). Afarinesh. (in Persian)

Javadi, Shohreh. (2005). Sacred tree of Qadamgah, Neyshabur, Khorasan [photo] [Derakht-e moghadas-e Qadamgah Neyshabur Khorasan]. Shohreh Javadi private archive. (in Persian)

Javadi, Shohreh. (2007). Sacred places related to nature (water, tree, and mountain) [Amaken-e moghadas dar ertebat ba tabiat (ab, derakht va kuh)]. Bagh-e Nazar, 4(8), 12 22. http://noo.rs/BaRII (in Persian)

Javadi, Shohreh. (2009). Sacred tree beside the tomb of Seyyed Pir, Ahangarkola, Mazandaran [Derakht-e moghadas kenar-e mazar-e Seyyed Pir Ahangarkola Mazandaran] [photo]. Shohreh Javadi private archive. (in Persian)

Javadi, Shohreh. (2009). Sacred tree of Emamzadeh Ahmad in Sirjan, Kerman [Derakht-e moghadas Emamzadeh Ahmad Sirjan Kerman] [photo]. Shohreh Javadi private archive. (in Persian)

Javadi, Shohreh. (2009). Votive tree of Pir Shaliar, Uramanat, Kurdistan [Derakht-e dokhil-e Pir Shaliar Uramanat Kurdistan] [photo]. Shohreh Javadi private archive. (in Persian)

Javadi, Shohreh. (2013). Reinterpretation of the ancient narrative of water and tree in the Islamic era [Bazkhani-ye revayat-e bastani-ye ab va derakht dar doran-e eslami]. Quarterly Journal of Art and Civilization of the East, 1(1), 44–47. http://noo.rs/6iHS2 (in Persian)

Jones, A. (2007). Memory and material culture. Cambridge University Press. Jung, C. G. (2016). Psychological types (H. G. Baynes, Trans.; R. F. C. Hull, Ed.). Routledge. (Original work published 1921) (in Persian)

Lavrenova, O. (2019). Spaces and meanings: Semantics of the cultural landscape. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-15168-3

Mansouri, Seyed Amir, & Javadi, Shohreh. (2020). The Iranian landscape trilogy: A study on the essence of architectural and urban space in Iran [Se-ganeh manzar-e Irani: Pajooheshi dar johar-e faza-ye memari va shahr-e Irani]. Nazar Research Center. (in Persian)

Martono, E., Sari, N., & Darmawan, R. (2023). Sacred places, ritual and identity: Shaping the liminal landscape of Banda Neira. Land, 14(5), 1109. https://doi.org/10.3390/land14051109

Merriam-Webster. (n.d.). Ritual. In Merriam-Webster.com dictionary. Retrieved August 5, 2025, from https://www.merriam-webster.com/dictionary/ritual

Maybodi, Rashid al-Din Abolfazl. (1992). Unveiling of the Secrets and Provision of the Righteous (Vol. 5) [Kashf al-asrar va ‘oddat al-abrar (jeld-panj)]. Amir Kabir. (in Persian)

Molavi, Abdolhamid. (2004). Ancient monuments of Khorasan [Asar-e bastani-ye Khorasan]. Association for Cultural Works and Honors. (in Persian)

Moghaddas Jafari, Mohammad Hassan, & Jangjoo Mādavāni, Alireza. (2006). Religions of Iranians from the beginning until now: A brief study [Adyan-e Iranian az aghaz ta konoon: Pajooheshi ejmali]. Journal of the Research Center for Iranian Culture and Languages, Shahid Bahonar University of Kerman, 5(9), 231–257. http://noo.rs/wtUz2 (in Persian) Molavi, Jalal al-Din. (1925). Masnavi-ye Ma’navi [Masnavi-ye ma’navi] (Critical edition by Reynold Nicholson). Brill Printing House.

Nowban, Mehrolzaman. (2001). Springs, footsteps, and blessed trees [Cheshmeha, Qadamgahha va Derakhtan-e nazarkarde]. Ketab-e Mah Honar, 31, 78–79. http://noo.rs/Gxc0I

Mousavi Khalkhali, Saleh. (1984). Commentary on the virtues of Muhyiddin Ibn Arabi [Sharh-e manaqeb-e Mohy al-Din Ibn Arabi]. Tekyeh Khaksar. (in Persian)

Norberg-Schulz, C. (1980). Genius loci: Towards a phenomenology of architecture. Rizzoli.

Papantoniou, G. (2019). Landscape archaeology and sacred space in the eastern Mediterranean: A glimpse from Cyprus. Land, 6(2), 40. https://doi.org/10.3390/land6020040

Plato. (2002). Theaetetus (B. Jowett, Trans.). Dover Publications.

Polak, Jakob Eduard. (2022). Polak’s Travelogue [Safarnameh Polak] (K. Jahandari, Trans.).

Kharazmi Publishing. (Original work published 1865) (In Persian).

Sam’ani, Ahmad. (2010). The Spirit of Spirits: Commentary on the Names of the Sovereign Opener [Rouh al-arvakh fi sharh asma’-e al-malik al-fattah] (3rd ed.). Elm-o Farhang. (in Persian)

Samuel Kennedy, Eddy. (2002). The king is dead [Ayin-e Shahriari dar Shargh] (F. Badre’i, Trans.). Elmi va Farhangi Publishing Company. (Original work published 1961) (In Persian).

Schimmel, A. (2004). The signs of God: A guide to Islamic symbolism I.B. Tauris. (Original work published 1994)

Relph, E. (2021). Place and placelessness revisited. Routledge.

Seamon, D. (2020). Life takes place: Phenomenology, lifeworlds, and place making. Routledge Sekhavat, Maryam, & Vasigh, Behzad. (2024). Evaluating the criteria influencing memorability in line with the revitalization of Pir Rudband Cultural-Ritual Square in Dezful [Arzyabi me’yarhaye mo’asser bar khatreh-angiz budan dar raste bazafarini meydan farhangi-ayini Pir Rudband Dezful]. Islamic Architectural Researches, 12(3), 19–35. https://doi.org/10.61186/jria.12.3.2 Schimmel, A. (2004). The signs of God: A guide to Islamic symbolism I.B. Tauris

Skjærvø, P. O. (2003). The Yasna: Zoroastrian Ritual Texts. Harvard University. Retrieved from https://www.fas.harvard.edu/~iranian/OldPersian/Avesta.html

Sławomir, Wojtkiewicz. (2022). The symbol and archetype of "tree" in designing memorial places on selected study examples. Przestrzeń i Forma, 2020(50):211-222. doi: 10.21005/pif.2022.50.b-08

Stefàno, D. (2021). Representation and landscape architecture: Towards a new language? Ri-Vista. Research for Landscape Architecture, 18(2), 26–37. https://doi.org/10.36253/rv-9675

Suhrawardi, Shahab al-Din Abu Hafs. (2014). The Benefits of Knowledge [Awarif al-Ma’arif] (5th ed.) (A. Esfahani, Trans.). Elmi va Farhangi Publishing Company. (Original work published ca. 13th Century CE) (In Persian)

Suhrawardi, Shahab al-Din. (2001). On the Reality of Love [Fi al-Haqiqa al-Eshq]. In S. H. Nasr (Ed.), Collection of Works (Vol. 3). Institute for Humanities and Cultural Studies. (Original work published ca. 13th Century CE) (In Persian)

Tabarsi, Fazl ibn Hasan. (1984). The Compilation of Elucidation on the Interpretation of the Quran [Majma’ al-Bayan fi Tafsir al-Qur’an] (Translators Group, Trans.). Farhani Publishing. (Original work published ca. 12th Century CE) (In Persian) Tafazzoli, Ahmad, & Amoozgar, Zhaleh. (2005). Dinkard (Vol. 7) [Din-kard (jeld haft)]. Moein. (in Persian)

Tehranica. (2025, January 6). Plane tree of Emamzadeh Saleh in Tajrish [Chenār Emāmzadeh Sāleh Tajrish]. Retrieved January 2025 from https://tehranica.info/history/چنار-امامزاده-صالح-تجریش/

(in Persian) Turner, V. (1979). Frame, Flow and Reflection: Ritual and Drama as Public Liminality. Japanese Journal of Religious Studies, 6(4), 465–499. http://www.jstor.org/stable/30233219

Yahaghi, Mohammad Ja’far. (2007). Dictionary of myths and folktales in Persian literature [Farhang-e asatir va dastānvārehā dar adabiyat-e Farsi]. Farhang-e Mosavvar. (in Persian)

Zakeri, Mostafa. (2000). The Magi and their role in the culture of the land of Iran [Maghan va naghsh anan dar farhang-e Iran-zamin]. Ma’aref Journal, 17(3), 95 130. http://noo.rs/FkwJJ (in Persian)

Zomorodi, Homeira. (2002). Allegorical and mythical symbols of plant and tree in Molavi’s Masnavi [Namadha-ye tamthili va asatiri-ye giyah va derakht dar Masnavi-ye Molavi]. Journal of the Faculty of Literature and Humanities of University of Tehran, 4(8 7 6 (Supplement)), 109 126. https://sid.ir/paper/33177/fa (in Persian)

Zomorodi, Homeira. (2006). Comparative critique of religions and myths [Naghd-e tatbighi-ye adyan va asatir]. Zowar. (in Persian)