میز خدمت الکترونیک
دوره ویراستاری

  اخبار و اعلانات

 آمار

تعداد نشریات127
تعداد شماره‌ها7,196
تعداد مقالات77,227
تعداد مشاهده مقاله157,217,877
تعداد دریافت فایل اصل مقاله118,403,642
اعلمی, زینب, حسین زاده یزدی, مهدی, زائری, قاسم. (1405). تنازعات گفتمانی پیرامون حجاب در دوره پهلوی دوم (محدوده سال های 1321-1355). , 16(2), 53-72. doi: 10.22059/ijsp.2025.397590.671321
زینب اعلمی; مهدی حسین زاده یزدی; قاسم زائری. "تنازعات گفتمانی پیرامون حجاب در دوره پهلوی دوم (محدوده سال های 1321-1355)". , 16, 2, 1405, 53-72. doi: 10.22059/ijsp.2025.397590.671321
اعلمی, زینب, حسین زاده یزدی, مهدی, زائری, قاسم. (1405). 'تنازعات گفتمانی پیرامون حجاب در دوره پهلوی دوم (محدوده سال های 1321-1355)', , 16(2), pp. 53-72. doi: 10.22059/ijsp.2025.397590.671321
اعلمی, زینب, حسین زاده یزدی, مهدی, زائری, قاسم. تنازعات گفتمانی پیرامون حجاب در دوره پهلوی دوم (محدوده سال های 1321-1355). , 1405; 16(2): 53-72. doi: 10.22059/ijsp.2025.397590.671321

تنازعات گفتمانی پیرامون حجاب در دوره پهلوی دوم (محدوده سال های 1321-1355)

بررسی مسائل اجتماعی ایران
دوره 16، شماره 2، اسفند 1404، صفحه 53-72    اصل مقاله (837.63 K)
نوع مقاله: مقاله پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/ijsp.2025.397590.671321
نویسندگان
زینب اعلمی؛ مهدی حسین زاده یزدی* ؛ قاسم زائری
دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران
چکیده
مسئله حجاب و پوشش زنان در ایران معاصر، به ویژه در عصر پهلوی دوم، به یکی از محورهای اصلی منازعات فرهنگی و هویتی بدل شد و زمینه‌ساز تحولاتی بود که نقش تعیین‌کننده‌ای در وقوع انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ ایفا کرد. این مقاله با تکیه بر تحلیل گفتمان لاکلاو و موفه و مطالعه منابع تاریخی، به بررسی سیر تطور گفتمان حجاب و ضدحجاب در دوره پهلوی دوم می‌پردازد. داده‌های پژوهش مبتنی بر تحلیل اسناد تاریخی، سخنان کنشگران سیاسی و اجتماعی، نشریات دوره و مصوبات رسمی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که دولت پهلوی دوم، پس از تحکیم قدرت و متاثر از فضای بین‌المللی (اوج گیری موج دوم فمینیسم، جنبش‌های ضداستعماری)، با ابزارهایی چون انجمن‌ها و رسانه‌های زنانه کوشید گفتمان بی‌حجابی را با دال مرکزی ترقی و تمدن و دال های شناور آزادی، عقلانیت و مسئولیت اجتماعی هژمونیک سازد، دال زیبایی شناسی نیز در این برهه تاریخی مورد توجه گفتمان مذکور است، اما تناقضات گفتمانی حجاب ستیزان، منجر شد تا بی حجابی با برهنگی، هرزه گرایی و بی عفتی در یک زنجیره هم ارزی قرار گیرند، از سوی دیگر گفتمان حجاب گرایی که در ابتدا در موضع انفعال قرار داشت، پس از یک چرخش گفتمانی، توانست با تاکید بر دال عفاف همراه با حضور اجتماعی زنان، مفهوم حجاب را از نماد سنتی بودن به انقلابی بودن و اصیل بودن تغییر دهد در نتیجه، منازعه میان این دو قطب گفتمانی به هژمونیک شدن گفتمان حجاب بر فضای عمومی در آستانه انقلاب اسلامی انجامید.
کلیدواژه‌ها
تنازعات گفتمانی؛ حجاب‌گرایی؛ حجاب‌ستیزی؛ پهلوی دوم؛ گفتمان برهنگی؛ شهید مطهری
مراجع
  1. آبراهامیان، یرواند. (۱۳۹۸). ایران بین دو انقلاب. (احمد گل‌محمدی و محمد ابراهیم فتاحی، مترجمان). نشر نی.
  2. آزاد ارمکی، تقی. (۱۳۹۵). تغییرات، چالش‌ها و آینده خانواده ایرانی. تیسا.
  3. آشنا، حسام الدین. (۱۳۷۱). خشونت و فرهنگ. سازمان اسناد ملی ایران.
  4. اعلمی، زینب.، حسین‌زاده یزدی، مهدی.، و زائری، قاسم. (۱۴۰۴). تطورات گفتمان حجاب از مشروطه تا پایان پهلوی اول (سال‌های ۱۲۸۵-۱۳۲۰ شمسی). فصلنامه نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، ۱۵(۱)، ۴۲-۶۳. https://doi.org/22059/jstmt.2025.382237.1734
  5. امام خمینی، سید روح الله. (۱۳۸۵ الف). صحیفه امام خمینی (جلد اول). مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
  6. امام خمینی، سید روح الله. (۱۳۸۵ ب). صحیفه امام خمینی (جلد چهارده). مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
  7. امینی، داوود. (۱۳۸۱). جمعیت فدائیان اسلام و نقش آن در تحولات اجتماعی-سیاسی ایران. انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  8. امینی، محمدرضا. (۱۴۰۲). آن صخره مرجانی (تحولات اجتماعی پوشش زنان ایران در پیش و پس از انقلاب). انتشارات ایران.
  9. بانکی پور فرد، امیرحسین. (۱۴۰۱). نقش و رسالت زن: عفاف و حجاب در سبک زندگی ایرانی- اسلامی: گزیده بیانات حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای رهبر معظم انقلاب اسلامی. انتشارات انقلاب اسلامی.
  10. بیگدلو، رضا. (۱۳۹۱). کشاکش دولت و نیروهای مذهبی، در مورد قوانین و جایگاه زن در دهه‌های ۴۰ و ۵۰ ش. مجله پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، (۱۱).
  11. بیگدلو، رضا. (۱۴۰۲). جریان‌های فرهنگی ایران معاصر. سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  12. پیرنیا، منصوره. (۱۳۸۶). خانم وزیر (خاطرات و دست‌نوشته‌های فرخ‌رو پارسای). انتشارات مهر ایران.
  13. توفیقی، فاطمه. (۱۳۹۶). سیر تطور تفسیر آیات قرآنی حجاب. پژوهش‌های ادیانی، (۹)، ۶۷-۹۲.
  14. جعفریان، رسول. (۱۳۸۰). رسائل حجابیه: شصت سال تلاش علمی در برابر بدعت کشف حجاب. دلیل ما.
  15. جعفریان، رسول. (۱۳۸۳). داستان حجاب در ایران پیش از انقلاب. مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  16. حجتی کرمانی، سوده. (۱۳۷۴). نگاهی به جایگاه اجتماعی زن در اندیشه دکتر علی شریعتی. در محمد علی زکریایی (کوشش)، سفر سبز (یادواره هجدهمین سالگرد شهادت دکتر علی شریعتی). الهام.
  17. رایت، رابین. (۱۳۸۲). آخرین انقلاب بزرگ. (احمد تدین و شهین احمدی، مترجمان). موسسه خدمات فرهنگی رسا.
  18. رمضان نرگسی، رضا. (۱۳۹۵). زنان در تاریخ سیاسی-اجتماعی ایران (مروری بر زندگی، اندیشه و عملکرد زنان فعال سیاسی معاصر ایران در مواجهه با غرب و مدرنیته). مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.
  19. زائری، قاسم. (۱۳۹۳). دیرینه‌شناسی بی‌حجابی در ایران. زن در توسعه و سیاست، ۱۲(۲)، ۱۵۳-۱۸۶.
  20. زائری، قاسم.، و یوسفی‌نژاد، فاطمه. (۱۳۹۸). بررسی چگونگی تجدید نظر در قانون «کشف حجاب» در مقطع ۱۳۲۰-۱۳۲۲ با تکیه بر مقاومت‌های فردی و نهادی. زن در توسعه و سیاست، ۱۷(۲)، ۱۷۳-۱۹۲. com/p2060745
  21. زائری، قاسم.، و یوسفی‌نژاد، فاطمه. (۱۳۹۹). تحلیل جامعه‌شناختی راهبردهای مواجهه با موضوع حجاب زنان در جریان ملی شدن صنعت نفت. زن در توسعه و سیاست، ۱۸(۲)، ۱۹۵-۲۱۶.
  22. زیبایی‌نژاد، محمد رضا.، و سبحانی، محمد تقی. (۱۳۹۰). درآمدی بر نظام شخصیت زن در اسلام (بررسی مقایسه‌ای دیدگاه اسلام و غرب). مرکز نشر هاجر.
  23. ساناساریان، الی. (۱۳۸۴). جنبش حقوق زنان در ایران، طغیان افول و سرکوب از ۱۲۸۰ تا انقلاب ۵۷. (نوشین احمدی خراسانی، مترجم). اختران.
  24. سلطانی، سید علی اصغر. (۱۴۰۰). قدرت، گفتمان و زبان (سازوکارهای جریان قدرت در جمهوری اسلامی ایران). نشر نی.
  25. سلامی، غلامرضا.، و نجم‌آبادی، افسانه. (۱۳۸۹). نهضت نسوان شرق. نشر و پژوهش شیرازه.
  26. شکوری، ابوالفضل.، و دارا، جلیل. (۱۳۹۰). بررسی نقش مدارس اسلامی در تقویت فرهنگ حجاب از منظر سرمایه اجتماعی. فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، ۴(۳)، ۷۱. com/p951935
  27. صلاح، مهدی. (۱۳۹۹). کشف حجاب (زمینه‌ها، پیامدها و واکنش‌ها). مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  28. صنعتی، مهدخت.، و نجم‌آبادی، افسانه. (۱۳۷۷). صدیقه دولت‌آبادی: نامه‌ها، نوشته‌ها، یادها (ج ۲). انتشارات نگرش و نگارش زن.
  29. عطارزاده، مجتبی. (۱۳۹۴). بازخوانی کارکرد مطبوعات اسلامی قبل از انقلاب در تبیین جایگاه زن مسلمان (مطالعه موردی: ماهنامه درس‌هایی از مکتب اسلام). نشریه مطالعات رسانه و امت.
  30. علم، اسد الله. (۱۳۹۹). یادداشت‌های علم (جلد ششم، علینقی عالیخانی، ویراستار). مازیار.
  31. فاطمی، معصومه. (۱۴۰۰). بررسی سیاست‌های مربوط به تغییر سبک زیست زنان در دوره پهلوی دوم [پایان‌نامه سطح سه، رشته مطالعات اسلامی زنان]. مرکز حوزه‌های علمیه خواهران قم.
  32. فتحی، مریم. (۱۳۸۳). کانون بانوان با رویکردی به ریشه‌های تاریخی حرکت‌های زنان در ایران. مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.
  33. قائمی‌نیک، محمدرضا.، و نجفی، طیبه. (۱۳۹۷). عصر تصویر بی‌حجابی و بی‌حجابی اجباری، بررسی تصویر بی‌حجابی در دوره پهلوی دوم. زن در توسعه و سیاست، ۱۶(۳)، ۳۳۹-۳۵۸.
  34. کولایی، الهه.، و بیرانوند، فاطمه. (۱۴۰۱). تشکیلات دموکراتیک زنان حزب توده ایران، ۱۳۲۰-۱۳۳۲: زمینه‌های شکل‌گیری، ساختار و عملکرد آن. سیاست، ۵۲(۴)، ۹۲۳-۹۴۸. com/p2585300
  35. کوثری، مسعود.، و تفرشی، امیرعلی. (۱۳۹۶). هویت زنانه در گفتمان پهلوی دوم. فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، ۱۰(۱)، ۱۴۵-۱۷۵. com/p1704596
  36. مرادی‌نیا، محمدجواد. (۱۳۸۷). امام خمینی و هیئت‌های دینی مبارز. عروج (مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی).
  37. مرتضوی، سیدضیا. (۱۳۷۸). امام خمینی و الگوهای شناختی در مسائل زنان. دفتر تبلیغات.
  38. مرکز بررسی اسناد تاریخی. (۱۳۸۲). زنان دربار به روایت اسناد ساواک ۲، فرخ‌روی پارسا. مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات.
  39. مطهری، مرتضی. (۱۳۹۰). پاسخ‌های استاد به نقدهایی بر کتاب مسئله حجاب. صدرا.
  40. مطهری، مرتضی. (۱۳۹۵). مسئله حجاب. صدرا.
  41. مهاجر میلانی، امیر. (۱۴۰۲). مقاومت آگاهانه زن مسلمان در اندیشه شریعتی، بازخوانی انتقادی. نشریه مطالعات جنسیت و خانواده، ۱۱(۲).
  42. موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی. (۱۳۹۳). تأثر شدید آیت‌الله گلپایگانی از اجرای مراسم رژه دختران در قم. https://psri.ir/print.php?id=1jyh1w4o
  43. نجف‌زاده، رضا. (۱۳۹۷). تجدد رمانتیک و علوم شاهی. نشر پژوهشکده فرهنگی و مطالعات اجتماعی.
 

منابع انگلیسی:

 

44 .  Sedghi, H. (2012). Feminist movements iii. In the Pahlavi period. In Encyclopaedia Iranica (Vol. IX/5, pp. 492-498). Retrieved December 30, 2012, from http://www.iranicaonline.org/articles/feminist-movements-iii

 .45Asghar, T. J. (2015). Good hijabi, bad hijabi: The politics of women’s clothing in Iran. Journal of Georgetown University-Qatar Middle Eastern Studies Student Association, 2015(10). https://doi.org/10.5339/messa.2015.10

 .46Shirazi, F. (2019). The veiling issue in 20th century Iran in fashion and society, religion, and government. Religions, 10(8), 461. https://doi.org/10.3390/rel10080461.

.47Miller, Daniel )2010( “Political theory after the “return of religion ”Radical democracy as religious affirmation” Ph.D. dissertation in Sociology in Syracuse University.

.48Fairclough, N. (1992). Discourse and social change. Polity Press.

.49Howarth, D. R. (2000). Discourse. Open University Press.

.50Jørgensen, M. W., & Phillips, L. (2002). Discourse analysis as theory and method. SAGE.

.51 Laclau, E., & Mouffe, C. (2001). Hegemony and socialist strategy: Towards a radical democratic politics (2nd ed.). Verso.

 

آرشیو نشریات:

زن روز

اطلاعات بانوان

آمار
تعداد مشاهده مقاله: 303
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 68





سامانه مدیریت نشریات علمی. قدرت گرفته از سیناوب