پیوندهای مفید
اخبار و اعلانات
آمار
| تعداد نشریات | 127 |
| تعداد شمارهها | 7,120 |
| تعداد مقالات | 76,525 |
| تعداد مشاهده مقاله | 152,960,147 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 115,126,024 |
روش نویافتۀ محمدباقر یزدی برای یافتن قبلۀ اصفهان | ||
| تاریخ علم | ||
| مقاله 5، دوره 23، شماره 1 - شماره پیاپی 38، شهریور 1404، صفحه 111-130 اصل مقاله (1.76 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jihs.2025.401539.371836 | ||
| نویسندگان | ||
| زهرا پورنجف1؛ امیرمحمد گمینی* 2 | ||
| 1دانشجوی دکتری تاریخ علم دورۀ اسلامی، پژوهشکدۀ تاریخ علم، دانشگاه تهران | ||
| 2پژوهشکده تاریخ علم، دانشگاه تهران | ||
| چکیده | ||
| در آثار نجومی دوران اسلامی، روشهایی برای محاسبۀ قبلۀ شهرها آمده است. بهعلاوه، شیوههایی هم برای یافتن جهت قبله در حالتی که مقدار انحراف قبله معلوم است، از روی خورشید یا ساعت وجود دارد، از جمله نمودارهایی در پشت بعضی اسطرلابها که جهت قبله را از روی ارتفاع خورشید به دست میدهند. اما ابن یونس روشی دیگر نیز آورده که با داشتن زمان گذشته از طلوع خورشید جهت قبله معین میشود. علاوه بر این، ساعتآفتابیهایی نیز یافت شدهاند که به جای زمان مستوی محلی، زمان گذشته از طلوع را نمایش میدهند. در پرتوی این دو یافته، مقالۀ حاضر رسالهای را بررسی میکند شامل روشی ناشناخته برای یافتن جهت قبله که آن را به محمدباقر یزدی، ریاضیدان بزرگ دوران صفوی، منسوب میکند. طبق این رساله، یزدی ادعا کرده بوده که شهر اصفهان دارای خاصیتی است که خورشید پس از گذشت زمان ثابتی از طلوع، در جهت قبله قرار میگیرد. نویسندۀ رساله این ادعا را اثبات میکند ولی روش محاسبۀ آن مدت زمان را نمیگوید. در نسخ مختلف مقادیر گوناگونی برای این عدد آمده است. از این رو، محاسبات لازم برای یافتن آن را انجام میدهیم و نشان میدهیم که این اعداد کمتر از 1 ساعت با مقدار صحیح فاصله دارند و نمیتوان مشخص کرد که کدام یک مد نظر یزدی بوده است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| محمدباقر یزدی؛ قبله اصفهان؛ ساعتآفتابی؛ قبلهیابی؛ مثلثات کروی؛ آنالما؛ ابن یونس | ||
| مراجع | ||
|
پورنجف، زهرا (1392): «ترجمه، تصحیح و شرحِ شرح مقالۀ دهم اصول اقلیدس ملا محمد باقر یزدی»، پایان نامه کارشناسی ارشد در رشتۀ تاریخ علم، دانشگاه تهران.
حسینزاده، مائده (1402): «روش های ترسیمی (آنالما) برای تعیین جهت قبله در زیج یمینی و مقایسه آن ها با روش های موجود در آثار حبش حاسب و ابوریحان بیرونی»، تاریخ علم، دورۀ 21 بهار و تابستان 1402.
درایتی، مصطفی: (1390-1393) فهرستگان نسخههای خطی ایران (فنخا)، سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، تهران.
کینگ، دیوید (1379): قبلهیابی در اسلام، ترجمۀ حسین ناهید، خانۀ ریاضیات اصفهان.
مصحفی، عبدالحسن (1396): «قبلهیابی و تعیین ظهر حقیقی با روش مشاهده و محاسبه»، به کوشش زینب کریمیان، ضمیمۀ ۱ دوفصلنامۀ میراث علمی اسلام و ایران (دو فصلنامۀ تاریخ علوم و فناوری دورۀ اسلامی سال ششم، بهار و تابستان ۱۳۹۶ (پیاپی ۱۱))
معصومی همدانی، حسین (1389): «حسامالدین سالار و جامع قوانین علم الهیئة او»، تاریخ علم، 8(1)، صص 73-109.
موسوی، راضیه سادات (1393): «تصحیح، ترجمه و شرح مقالۀ دوم از مقصد اول رسالۀ قبلۀ غیائ الدین منصور دشتکی»، پایان نامه کارشناسی ارشد در رشتۀ تاریخ علم، دانشگاه تهران.
مهدوی، یونس (1388): «ویرایش و شرح باب سوم و چهارم و پنجم کتاب فارسی کشف القناع عن اسرار القطّاع»، پایان نامه کارشناسی ارشد در رشتۀ تاریخ علم، دانشگاه تهران.
نصیرالدین طوسی (1403): تحریر کتاب الاُکَر لثاوذوسیوس (رسالهای در هندسۀ کره)، تصحیح، ترجمۀ فارسی، مقدمه و شرح: معصومه امیری مقدم، زیر نظر حسین معصومی همدانی، میراث مکتوب.
یزدی، محمدباقر: مطلع الانوار، نسخۀ 15837 کتابخانۀ ملی تهران.
Berggren, J. L. (1980): “Comparison of Four Analemmas for Determining the Azimuth of the Qibla.” Journal for the History of Arabic Science. vol. 4, pp. 69-80.
Hogendijk, J. (1994): “The qibla table in the Ashrafi Zij”. In A. von Gotstedter (Ed.), Ad Radices. Festband zum fuenfzigjaehrigen Bestehen des Instituts fuer Geschiechte der Naturwissenschaften der Johann Wolfgang Goethe-Universitaet, Frankfurt am Main (pp. 81-94). Franz Steiner Verlag.
Kennedy, E. S. (1971): “Al-Bīrūnī's Maqālīd ‘ilm al-hay'a”, Journal of Near Eastern Studies 30, no. 4, pp. 308-314.
Kennedy, E. S., (1974): " A Letter of al-Bīrūnī: Ḥabash al-Ḥāsib's Analemma for the Qibla", Historia Mathematica, pp. 3-11 (ترجمۀ فارسی با عنوان «نامهای از ابوریحان بیرونی: آنالمای حبش حاسب برای یافتن جهت قبله»، میراث علمی ایران و اسلام، شمارۀ پیاپی 12، 1396: صص4-12).
King, David A. (1973): “Ibn Yūnus' very useful tables for reckoning time by the sun”, Archive for History of Exact Science, Vol.10, Number 3-5, pp. 342-394.
King, David A. (1975): “Al-Khalili's Qibla Table”, Journal of Near Eastern Studies, 34(2).
King, David A. (1999): World-maps for Finding the Direction and Distance to Mecca, Series: Islamic Philosophy, Theology and Science, Text and Studies 36, Leiden (Brill).
Morrison, James E. (2006): The Astorlabe, Janus, USA.
Mousavi, Razieh S. (2024): “From Complex to Simple: the Example of Qibla-indicators”, Scientific Instruments and Collections, Vol. 10, pp 148-166.
Moussa, Ali (2011): “Mathematical methods in Abū al-Wafā’s Almagest and the Qibla determinations”, Arabic Sciences and Philosophy, 21 (01), pp. 1-56.
Wensinck, A.J. & Schoy, C. (1983): “Ḳibla”, Encyclopedia of Islam, Vol.5, pp. 82-88. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 426 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 340 |
||
سامانه مدیریت نشریات علمی. قدرت گرفته از سیناوب