| تعداد نشریات | 127 |
| تعداد شمارهها | 7,118 |
| تعداد مقالات | 76,486 |
| تعداد مشاهده مقاله | 152,849,014 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 114,924,745 |
معرفی و بررسی مطالع العارفین: نسخه ای نویافته از دوره صفوی | ||
| پژوهشهای علوم تاریخی | ||
| مقاله 7، دوره 17، شماره 1 - شماره پیاپی 39، شهریور 1404، صفحه 153-177 اصل مقاله (1.42 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jhss.2025.392084.473791 | ||
| نویسندگان | ||
| محمدحسین سلیمانی1؛ انور خالندی* 2؛ رضا شجری قاسم خیلی1 | ||
| 1استادیار گروه تاریخ دانشگاه مازندران، مازندران، ایران. | ||
| 2استادیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران | ||
| چکیده | ||
| قاسمعلی قاینی از دانشمندان فارسینویس و گمنام اواخر عصر صفوی و همروزگار با شاه سلیمان است. وی دارای آثار بسیاری در علم نجوم، احکام نجوم، صنعت ساخت اسطرلاب، نورشناسی، علوم غریبه و تفسیر است. با این همه نهتنها بسیاری از کتابهای شناخته شدۀ او بررسی و تصحیح نشده، که بسیاری از آثار گمشدۀ او که در رسالههای دیگر خود از آنها نام برده نیز شناسایی و فهرست نشده است. یکی از این آثار ناشناخته رساله مطالع العارفین است. از این رساله تنها یک نسخه در کتابخانۀ مدرسۀ علمیه حضرت ولیعصر خوانسار شناسایی شده است. این رساله در حکمت نظری و کلام تألیف شده و در اصل پاسخهایی است به زبان فارسی و با بیان ساده و به دور از پیچیدگی به پرسشهای فلسفی – کلامی یکی از ملوک جیل و دیلم که از وی در رساله نام برده نشده است. پژوهش پیش رو بر آن است تا به بررسی نسخه مطالع العارفین از لحاظ شکلی، ساختاری و محتوایی بپردازد. دستاوردهای این پژوهش نشان میدهد که علاوه بر آنکه قاینی به عنوان سازنده ساخت افزارهای نجومی و دانشمندی در علم نجوم، علوم غریبه، تفسیر قرآن و نورشناسی شهیر بوده، در زمینه حکمت نظری و کلام نیز اثری درخور توجه از خود به یادگار گذاشته و با آثار کلامی قبل از خود آشنایی داشته و با نگارش مطالع العارفین نشان داده که هم با دیدگاههای متکلمان اخباری و هم متکلمان فلسفی که بعد از محمدامین استرآبادی و ملا صدرا دو جریان فکری کلامی بودند، آشنا بوده و در اثر خود از آنها بهره جسته است. از آنجا که قاینی، انتقاداتی را به برخی عقاید متکلمان پیشین وارد کرده و نظریات خود را به صورت استدلال و صریح بیان کرده، این اثر میتواند روندها و تکاپوهای کلامی- فلسفی عالمان شیعی را پس از ملاصدرا روشنتر ساخته و به شناخته شدن آثار آنان یاری و چشماندازی از پویاییهای فکری، علمی و حِکَمی ایشان را در واپسین سالهای عصر صفوی نشان دهد | ||
| کلیدواژهها | ||
| مطالع العارفین؛ قاسمعلی قاینی؛ صفویان؛ نسخهشناسی؛ حکمت؛ کلام | ||
| مراجع | ||
|
آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، منزوی، علی نقی. (بی تا). طبقات اعلام الشیعة: الروضة النظرة فی علماء المأئة الحادیة عشرة (جلد الثامن). لبنان: دار أحیاء التراث العربی.
آقابزرگ طهرانی. (1393هـ =1974م). الذریعة الی التصانیف الشیعة (جلد 22 ). تهران: اسلامیه.
اکبری، مرجان. (1387). تداوم سنت نگارش آثار نورشناسی در رساله مناظر و مرایای قاسم علی قاینی. تاریخ علم, 1 - 16.
بهرامنژاد، محسن. ( 1402). تاریخ فرهنگ و تمدن در دوره صفویه ( با تأکید بر هویت فرهنگی). تهران: سمت.
حائری، عبدالحسین. (1350). فهرست کتابخانه مجلس شورای ملی (جلد 19). تهران: چاپخانه مجلس.
حسینی اشکوری، احمد. (1383). فهرست نسخههای خطی کتابخانه بزرگ حضرت آیهالله العظمی مرعشی نجفی (ره) (جلد 32). قم: کتابخانه عمومی آیه الله مرعشی نجفی.
دهخدا، علی اکبر. (1377). لغت نامه. تهران: مؤسسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
سلیمانی، محمدحسین. (1403). فهرست نسخههای خطی کتابخانه مدرسه علمیه حضرت ولیعصر (عج) خوانسار. مشهد: سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی (زیر چاپ).
عصارزادگان، نرگس. (1402). مروری بر آثار قاسمعلی قائنی ریاضیدان و منجم سدۀ یازدهم هجری و بررسی محتوای رسالههای اسطرلاب او. تاریخ علم, 1-22.
قاسمعلی قاینی. (نسخه خطی 6459). خلاصة الاخلاص فی تفسیر سورۀ اخلاص. مشهد: سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد کتابخانه آستان قدس رضوی.
قاینی، قاسم علی. (۳۴۲۵/۰۰۳). اسطرلاب (رساله). تهران: کتابخانه ملی ملک. بازیابی از http://malekmuseum.org/artifact/1393.04.03425%2F003/%D8%A7%D8%B3%D8%B7%D8%B1%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D8%B7%D8%B1%D9%84%D8%A7%D8%A8+%28%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87%29
قاینی، قاسم علی. (۵۶۸۱/7). رساله در معرفت سمت قبله. تهران: کتابخانه و موزه ملی ملک. بازیابی از http://malekmuseum.org/artifact/1393.04.05681%2F007/%D9%82%D8%A8%D9%84%D9%87+%D9%88+%D9%82%D8%A8%D9%84%D9%87%E2%80%8C%DB%8C%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87+%D8%AF%D8%B1+%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%AA+%D8%B3%D9%85%D8%AA+%D9%82%D8%A8%D9%84%
قاینی، قاسم علی. (نسخه 4/6266 ). مطلع الهیلاج . تهران : موزه ها، مرکز اسناد و کتابخانه های مجلس شورای اسلامی .
قاینی، قاسم علی. (نسخه خطی 4/6266). رساله رمل. مشهد: سازمان کتابخانه ها، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی .
قاینی، قاسمعلی. (نسخه خطی 5/3929). رساله در اسطرلاب. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
قاینی، قاسمعلی. (نسخه خطی 613). المسائل . تهران: کتابخانه مدرسه سپهسالار (عالی شهید مطهری).
قاینی، قاسمعلی. (نسخه خطی 785). مطالع العارفین. خوانسار: کتابخانه مدرسه حضرت ولیعصر (عج).
قاینی، قاسمعلی. (نسخه خطی شماره 51466). مسائل ربع مقنطرات. مشهد: کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
قاینی، قاسمعلی. (نسخه خطی شماره 6266). مطلع الهیلاج. تهران: کتابخانه و مرکز اسناد و موزه های مجلس شورای اسلامی.
ناطقی، علی اوسط. (1385). خلاصه الاخلاص فی تفسیر سوره الاخلاص. آفاق نور, 258 -195.
نصیری، محمد ابراهیم بن زین العابدین. (1373). دستور شهریاران (سالهای 1105 تا 1110 هـ ق پادشاهی شاه سلطان حسین صفوی). (محمد نادر نصیری مقدم, تدوین) تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
نظری توکلی، سعید. (1378). تحقیق و تعلیق رساله خطی خلاصة الاخلاص (پایان نامه دوره کارشناسی ارشد رشته فلسفه و کلام اسلامی). قم: دانشکده علوم انسانی دانشگاه قم.
وحید قزوینی، محمد طاهر بن حسین. (1383). تاریخ جهان آرای عباسی. (سعید میر محمد صادق زیر نظر احسان اشراقی, تدوین) تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
Aghabozur Tehrani, M., Manzavi, A., undated, Categories of Shiite Knowledge: Al-Rawdha Al-Nazratha Fi Ulama Al-Ma’A’A’ Al-Ha’adiyya Ashra (Volume 8). Lebanon: Dar Ahya’ Al-Turahat Al-Arabi. [In Persian]. Aghabozur Tehrani, 1974, Al-Dhari’a to Al-Tasa’nif Shiite (Volume 22). Tehran: Islamiya. [In Persian]. Akbari, M., 2008, Continuity of the Tradition of Writing Optical Works in the Treatise on the Views and Mirrors of Qasim Ali Qaini. History of Science, 1 - 16. [In Persian]. Assarzadegan, N., 2023, A Review of the Works of Qasem Ali Qaeni, the Mathematician and Astronomer of the 11th Century AH and a Study of the Content of His Astrolabe Treatises. History of Science, 1-22. [In Persian]. Bahram Nezhad, M., 2023, History of Iranian Culture and Civilization in the Safavid Period ( With an Empahsis on Cultural Identity). Tehran: Samt. [In Persian]. Dehkhoda, A., 1998. Dictionary. Tehran: University of Tehran Publishing and Printing Institute. [In Persian]. Ha’eri, A. H., 1971, List of the Library of the National Assembly (Volume 19). Tehran: Majles Printing House. [In Persian]. Hosseini Ashkvari, A., 2004, List of Manuscripts of the Grand Library of the Grand Ayatollah Mar’ashi Najafi (RA) (Volume 32). Qom: Ayatollah Mar’ashi Najafi Public Library. [In Persian]. Kheirandish, E..,1998, The ‘Manāẓir’ Tradition through Persian Sources, La science dans le monde iranien à l’époque islamic. Tehran: Institut Français de Recherche en Iran. Kheirandish. E., 1999, The Arabic Version of Euclid’s Optics: Kitab Uqlidis fi Ikhtilaf al-manazir Edited and Translated with Historical Introduction and Commentary. Leiden: Springer-Verlag. Nasiri, M. I., 1994. The Order of the Shahryarans (1105 to 1110 AH, the reign of Shah Sultan Hussein Safavi). (Mohammad Nader Nasiri Moghadam, edited) Tehran: Dr. Mahmoud Afshar Endowment Foundation. [In Persian]. Nateghi, A. A., 1985. Summary of Al-Ikhlas in the Interpretation of Surah Al-Ikhlas. Afaq Noor, 258-195. [In Persian]. Nazari Tavakoli, S., 1999, Research and commentary on the manuscript treatise Khalasat al-Ikhlas (Master's thesis in Islamic Philosophy and Theology). Qom: Faculty of Humanities, University of Qom. [In Persian]. Qayeni, Q. A., 3425/003, Astrolab (treatise). Tehran: Malek National Library. Retrieved from http://malekmuseum.org/artifact/1393.04.03425%2F003/%D8%A7%D8%B3%D8%B7%D8%B1%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D8%B7%D8%B1%D9%84%D8%A7%D8%A8+%28%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87%29 Qayeni, Q. A., 5681/7, Treatise on the Knowledge of Qibla Direction. Tehran: Malek National Library and Museum. Retrieved from http://malekmuseum.org/artifact/1393.04.05681%2F007/%D9%82%D8%A8%D9%84%D9%87+%D9%88+%D9%82%D8%A8%D9%84%D9%87%E2%80%8C%DB%8C%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87+%D8%AF%D8%B1+%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%AA+%D8%B3%D9%85%D8%AA+%D9%82%D8%A8%D9%84% Qayeni, Q. A, Manuscript 4/6266, Risale-e-Raml. Mashhad: Organization of Libraries, Museums and Documentation Center of Astan Quds Razavi. [In Persian]. Qayeni, Q. A., Manuscript No. 6266, Motul al-Hilaj. Tehran: Library and Documentation Center of the Islamic Consultative Assembly. [In Persian]. Qayeni, Q. A., Manuscript 5/3929, Risale-e-Astorlab. Tehran: Library, Museum and Documentation Center of the Islamic Consultative Assembly. [In Persian]. Qayeni, Q.A., Manuscript 613, Al-Mas'eel. Tehran: Library of Sepahsalar School (Ali Shahid Motahari). [In Persian]. Qayeni, Q.A., Manuscript 785, Matāliʿ al-ʿĀrifīn. Khansar: Library of Hazrat Vali-Asr School (Aj). [In Persian]. Qayeni, Q.A., Manuscript No. 51466, Issues of the Quarter of the Quartet. Mashhad: Libraries, Museums and Documentation Center of Astan Quds Razavi. [In Persian]. Qayni, Q.Q., Manuscript 6459, Summary of Al-Ikhlas in the Interpretation of Surah Al-Ikhlas. Mashhad: Organization of Libraries, Museums and Documentation Center of Astan Quds Razavi Library. [In Persian]. Soleimani, M.H., 2024. List of Manuscripts of the Library of the Imam Vali Asr Seminary (AJ) Khansar. Mashhad: Organization of Libraries, Museums and Documentation Center of Astan Quds Razavi (in press). [In Persian]. Vahid Qazvini, M., 2004, History of the Abbasid Worldview. (Saeed Mir Mohammad Sadeq under the supervision of Ehsan Eshraqi, edited) Tehran: Institute for Humanities and Cultural Studies. [In Persian]. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 291 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 211 |
||