| تعداد نشریات | 127 |
| تعداد شمارهها | 7,130 |
| تعداد مقالات | 76,733 |
| تعداد مشاهده مقاله | 153,923,117 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 115,924,205 |
پویایی سرمایة اجتماعی برونگروهی در جوامع محلی: رویکردی مبتنی بر ظرفیتسازی و تلفیق یافتههای کیفی و کمی | ||
| پژوهشهای انسانشناسی ایران | ||
| مقاله 2، دوره 15، شماره 2 - شماره پیاپی 28، اسفند 1404، صفحه 20-37 اصل مقاله (1.58 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/ijar.2025.403005.459939 | ||
| نویسندگان | ||
| مهدی قربانی1؛ مهدی پندار* 2؛ محمد رضا اکبری3؛ فرزانه تشتری4؛ لیلا عوض پور5 | ||
| 1گروه احیا مناطق خشک و کوهستانی، دانشکده منابع طبیعی، دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران. | ||
| 2گروه اقتصاد کشاورزی، دانشکدۀ کشاورزی، دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران. | ||
| 3گروه ترویج و آموزش کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران. | ||
| 4گروه سیاستگذاری منابع طبیعی، دانشکدۀ منابع طبیعی، دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران. | ||
| 5گروه حکمرانی آب، کشاورزی و محیط زیست، دانشکدۀ حکمرانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| هدف: سرمایه اجتماعی بهعنوان مجموعهای از شبکهها، هنجارها و اعتماد اجتماعی، از عوامل کلیدی در شکلگیری انسجام و پایداری اجتماعی بهشمار میرود. یکی از ابعاد کمتر مطالعهشده آن، سرمایه اجتماعی برونگروهی است که ناظر بر پیوندها و ارتباطات میان گروههای اجتماعی متفاوت بوده و میتواند زمینهساز همکاری، تبادل منابع و کاهش تعارضهای اجتماعی گردد. اهمیت این نوع سرمایه اجتماعی بهویژه در جوامع محلی، که تنوع فرهنگی، قومی یا معیشتی در آنها بالاست، دوچندان میشود؛ زیرا ظرفیت ایجاد همبستگی بینگروهی را فراهم میسازد و با گسترش پیوندهای اعتماد و همکاری، بستر تحقق عدالت ارتباطی را فراهم میسازد و امکان توزیع عادلانهتر فرصتهای ارتباطی و دسترسی به منابع را در جامعه ایجاد میکند. از سوی دیگر، ظرفیتسازی جوامع محلی بهمثابه فرآیندی اجتماعی و مشارکتی، بستر مناسبی برای ارتقاء سرمایه اجتماعی برونگروهی ایجاد میکند. این ظرفیتسازی نهتنها توانمندسازی افراد و گروهها را دنبال میکند، بلکه سازوکارهایی برای توسعه روابط متقابل و تقویت همکاریهای جمعی به وجود میآورد. در سالهای اخیر، مطالعات انسانشناسی و جامعهشناسی بارها بر ضرورت توجه به سازوکارهای بومی ظرفیتسازی برای پایداری توسعه اجتماعی تأکید داشتهاند. با وجود اهمیت موضوع، پژوهشهای اندکی به بررسی پویایی سرمایه اجتماعی برونگروهی با تأکید بر ظرفیتسازی پرداختهاند. ازاینرو، پژوهش حاضر تلاش میکند با بهکارگیری رویکرد تحقیق آمیخته (کیفی و کمی)، ابعاد و کارکردهای سرمایه اجتماعی برونگروهی را در بستر جوامع محلی مورد ارزیابی قرار دهد. روش: این پژوهش با رویکرد جامعهسنجی و بهرهگیری از روش تحلیل شبکه اجتماعی به بررسی ساختار روابط بین کنشگران محلی در دو سطح کلان و خرد در شهرستان باخرز و در بستر طرح آبادانی و پیشرفت منظومه های روستایی، میپردازد. جامعه آماری پژوهش شامل تشکلهای محلی در 6 روستای شهرستان مذکور، از جمله روستاهای نصرتآباد، قلعهنو شاملو، شهید بهشتی، اشتیوان، ارزنه و آبینه است. جامعه آماری این پژوهش 18 نفر است که هرتشکل محلی شامل سه نفر از افراد همان روستا است که به نسبت سایر ساکنین روستا تعاملات بیشتری با خارج از روستای خود دارند و افراد تاثیرگذارتری به حساب میآیند. ابزار اصلی جمعآوری دادهها، پرسشنامه تحلیل شبکهای بود که از طریق مصاحبه حضوری و مشاهده مستقیم تکمیل شد. برای اطمینان از روایی صوری و معنایی پرسشنامه، نظرات اساتید و صاحبنظران دانشگاه تهران دریافت و اصلاحات لازم اعمال شد. پایایی پرسشنامه با محاسبه ضریب آلفای کرونباخ انجام شد که برابر با 82/0 بوده و مورد تأیید قرار گرفت. سنجش سرمایه اجتماعی بر اساس دو مؤلفه کلیدی اعتماد و مشارکت انجام شد، که با استفاده از مقیاس لیکرت (از خیلی کم تا خیلی زیاد) اندازهگیری شدند. در این فرآیند از هر روستا سه نفر از راهبران افکار (تاثیرگذارترین افراد هر روستا) شناسایی و در چارچوب تشکل برونگروهی در راستای اهداف مذکور طرح مشارکت میکنند. یافتهها: یافتهها نشان میدهد که پس از مداخله مشارکتی طرح آبادانی و پیشرفت منظومههای روستایی، شاخصهای کلان شبکه نظیر تراکم، دوسویگی، انتقالپذیری و میانگین فاصله ژئودزیک در هر دو شبکه اعتماد و مشارکت بهطور معناداری بهبود یافتهاند. همچنین در سطح خرد، افزایش پراکندگی مرکزیتهای ورودی، خروجی، بینابینی و مجاورت، نشاندهنده بازتوزیع قدرت شبکهای، ارتقاء عدالت ارتباطی و بهبود دسترسی کنشگران به یکدیگر است. این تغییرات حاکی از افزایش انسجام، تسهیل ارتباطات میانروستایی و تقویت سرمایه اجتماعی برونگروهی در ساختار شبکه اجتماعی است. از منظر نظری، این پژوهش با تأکید بر نقش شبکههای برونگروهی متشکل از رهبران افکار مناطق روستایی، به غنای ادبیات سرمایه اجتماعی و نوآوری اجتماعی در بافتهای روستایی یاری میرساند. نتیجه گیری: یافتههای این پژوهش نشان میدهد که سرمایه اجتماعی برونگروهی در جوامع محلی پدیدهای پویا و چندبعدی است که تحت تأثیر ظرفیتسازی محلی میتواند تقویت یا تضعیف شود. تقویت اعتماد متقابل، گسترش شبکههای ارتباطی میان گروههای اجتماعی و افزایش مشارکت جمعی از مهمترین پیامدهای ظرفیتسازی در این حوزه است. نتایج همچنین بیانگر آن است که سرمایه اجتماعی برونگروهی زمانی پایداری و کارکرد مثبت خواهد داشت که بر بستر تجربههای زیسته و سازوکارهای بومی جامعه محلی استوار باشد. بر این اساس، ظرفیتسازی صرفاً یک فرآیند فنی یا سازمانی نیست، بلکه فرآیندی فرهنگی–اجتماعی است که با توجه به زمینههای محلی میتواند زمینهساز انسجام و توسعه اجتماعی پایدار گردد. بنابراین، توجه سیاستگذاران و برنامهریزان به ابعاد بومی ظرفیتسازی و نقش آن در تقویت سرمایه اجتماعی برونگروهی میتواند راهگشای ارتقای کیفیت زندگی و کاهش شکافهای اجتماعی در جوامع محلی باشد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| واژههای کلیدی: سرمایه اجتماعی؛ ظرفیتسازی؛ توسعه روستایی؛ تحلیل شبکه اجتماعی؛ شهرستان باخزر | ||
| مراجع | ||
|
استعلاجی، م., حاج علیزاده، م. حیدروند، م. (۱۳۹۶). تقویت سرمایه اجتماعی برونگروهی در راستای استقرار مدیریت اجتماعمحور در مناطق خشک. نشریه علمی-پژوهشی مرتع و آبخیزداری، ۷۰(۳)، ۵۶۹-۵۸۰
افخمی، م.، قربانی، م.، و بابایی، م. (۱۴۰۴). کاربرد تحلیل شبکه اجتماعی در ارزیابی سرمایه اجتماعی با تأکید بر حکمرانی مشارکتی منابع آب: مطالعه موردی شهرستان بروجرد–استان لرستان. پژوهشهای روستایی.
امیرانتخابی، م.، جوان، م.، نعیمآبادی، م.، و نازنین، ن. (۱۳۹۶). سرمایه اجتماعی و پایداری نواحی روستایی در شهرستان کاشمر. اقتصاد فضا و توسعه روستایی، ۲۰(۶)، ۷۹–۹۶
خسرویپور، ب.، و خسرویپور، م. (۱۴۰۱). سرمایه اجتماعی و نقش آن در توسعه پایدار روستایی. مطالعات کاربردی در علوم مدیریت و توسعه، ۴۶(۷)، ۱۳–۲۰.
درویشی، آ.، فاخران، ع.، یوسفی، م.، قربانی، م.، احدی، س.، و مارال، ح. (۱۴۰۱). تحلیل شبکه اجتماعی در راستای برنامهریزی و مدیریت مشارکتی محیطزیست. پژوهشهای محیطزیست، ۱۳(۲۵)، ۱۵۱–۱۶۵.
سلمانیمحمد، م.، تقیپورفریده، ف.، رمضانزادهلسبویی، م.، و جلیلیپروانهزهرا، پ. (۱۳۹۰). بررسی ابعاد سرمایه اجتماعی در توسعه روستایی (مطالعه موردی: روستاهای باغستان و برون - شهرستان فردوس).
شاکری، ح.، قربانی، م.، شایسته، ا.، و کامران، م. (۱۴۰۰). بررسی و تحلیل شبکه دستاندرکاران سازمانی کلیدی در راستای آمایش مشارکتی سرزمین. نشریه علمی-پژوهشی مرتع و آبخیزداری، ۷۴(۳)، ۵۵۷– ۵۶۹
عینلو، ا.، اختصاصی، م.، قربانی، م.، عبدینژاد، م.، و انجمشعاع، م. (۱۴۰۱). تحلیل شبکه دستاندرکاران سازمانی در راستای مدیریت مشارکتی منابع آب (منطقه مورد مطالعه: دشت ابهر). نشریه علمی-پژوهشی مرتع و آبخیزداری، ۷۵(۲)، ۲۶۳–۲۸۲.
قربانی، م. بوزرجمهری، خ.، عوضپور، ل.، و منصوری، ز. (۱۳۹۶). اثر بخشی رویکرد مدیریت اجتماعمحور در راستای تقویت سرمایه اجتماعی برونگروهی و کاهش مطرودیت اجتماعی (منطقه مورد مطالعه: شهرستان ریگان استان کرمان). 6 (2،)157-169.
قربانی، م.، راسخی، ح.، ساره، م.، کرمی، ب.، و آزاد، ش. (۱۳۹۶). تحلیل خصوصیات ساختاری سرمایه اجتماعی در استقرار مدیریت اجتماعمحور روستایی (مورد مطالعه: شهرستان ریگان، استان کرمان). پژوهشهای روستایی، ۸(۲)، ۲۲۸–۲۴۱.
قربانی، م.، سالاری، ا.، و خراسانی، م. (۱۳۹۵). تحلیل سرمایه اجتماعی اعضای صندوقهای اعتبارات خرد روستایی (مورد: روستای بسطاق در شهرستان سرایان). فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، ۵(۱۵)، ۱۲۵–۱۴۶.
کورکینژاد، م.، و ژاله، ف. (۱۴۰۱). نقش سرمایه اجتماعی بر توسعه پایدار اقتصادی در نواحی روستایی شهرستان سیرجان. فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، ۱۱(۴۰)، ۲۰۷–۲۳۲
گرکانی، س. ا.، قربانی، م.، نادری، م.، امیری، م.، و رحیمی، م. (۱۴۰۴). ارزیابی اثرات طرح آبادانی و پیشرفت منظومههای روستایی در ارتقای سرمایه اجتماعی. نشریه محیط زیست طبیعی.
Agger, A., & Jensen, J. O. (2015). Area-based initiatives—and their work in bonding, bridging and linking social capital. European Planning Studies, 23(10), 2045-2061.
Brantuo, M., Nunfam, V. F., Asitik, J. A., & Afrifa-Yamoah, E. (2025). Bridging the Gender Gap in Ghanaian Local Governance: Key Enablers and Pathways. Social Politics: International Studies in Gender, State & Society, jxaf035.
Coleman, J. S. (2018). Social capital in the creation of human capital. American Journal of Sociology, 94, S95–S120.
Ghorbani, M., & Azadi, H. (2021). A social-relational approach for analyzing trust and collaboration networks as preconditions for rangeland comanagement. Rangeland Ecology & Management, 75, 170-184.
Ghorbani, M., Garakani, S. A., Avazpour, L., Yazdanparast, M., & Amiri, S. (2024). Social Capital Dynamic of Local Stakeholder Network in Rural Co-Management: the case study of Gachsaran county. Journal of Rural Research, 15(3).
Ghorbani, M., Yazdanparast, M., Naderi, A., & Avazpour, L. (2025). Investigating social capital as a precondition in landscape Co-Management: Application of social network in southeastern Iran. Journal for Nature Conservation, 86, 126888.
Ghorbani, M., Avazpour, L. & Yoosefi, M., )2015(. Analysis and Assessment of Social Capital in toward increasing of Local Communities Resilience and Sustainable Landscape Management, ), Journal of Range and Watershed Management, 68(3): 625-645.
Ghorbani, M., Avazpour, L., & Heydari, S. (2018). Appraising the Structural Characteristics of Social Capital of Local Beneficiaries Network in Keeping with Collaborative Natural Resource Governance (Pilot: Sarayan County, South Khorasan Province). Journal of Range & Watershed Management, 71(1): 241-252.
Ghorbani, M., Avazpour, L., Rasekhi, S. (2016). Social Capital Analysis of Rural Women Network in Line with Empowerment of Local, Quarterly of Social Studies and Research in Iran. 5(2), 273-294.
Ghorbani, M., Esmaeili, B., Akbari, E., Yazdanparast, M., &Avazpour, L. (2024). Measuring the adaptive capacity of rangeland users under drought stress in North-eastern Iran: application of social network analysis, Journal of Arid Environments, 225, 105254.
Ghorbani, M, Avazpour, L, Rahimi, M, Mousavi, H. & Esmaeli, B., )2018(. Analysis of bonding social capital towards co-management of dry lands. Iranian Journal of Range and Desert Research, 25(2): 378-387.
Go, F. M., Trunfio, M., & Lucia, M. D. (2013). Social capital and governance for sustainable rural development. Studies in Agricultural Economics, 115(2), 104-110.
Hobson, E. A., Silk, M. J., Fefferman, N. H., Larremore, D. B., Rombach, P., Shai, S., & Pinter‐Wollman, N. (2021). A guide to choosing and implementing reference models for social network analysis. Biological Reviews, 96(6), 2716-2734.
Jin, B., & Lee, S. (2013). Enhancing community capacity: Roles of perceived bonding and bridging social capital and public relations in community building. Public Relations Review, 39(4), 290-292.
Moghfeli, Z., Ghorbani, M., Rezvani, M. R., Khorasani, M. A., Azadi, H., & Scheffran, J. (2023). Social capital and farmers’ leadership in Iranian rural communities: Application of social network analysis. Journal of Environmental Planning and Management, 66(5), 977-1001.
Mulgan, G. (2019). Social innovation: How societies find power to change. Policy Press.
Pretty, J. (2019). Agri-culture: Reconnecting people, land and nature. Routledge.
Salman, D., Kasim, K., Ahmad, A., & Sirimorok, N. (2021). Combination of bonding, bridging and linking social capital in a livelihood system: Nomadic duck herders amid the covid-19 pandemic in South Sulawesi, Indonesia. Forest and Society, 5(1), 136-158.
Shariatyniya, L., Ghorbani, M., Azarnivand, H., & Rahimi, M. (2025). Resilience through Relationships: Evaluating rangeland governance structures in semi-arid Tafresh county. Journal of Arid Environments, 229, 105397.
Woolcock, M. (2018). Social capital and economic development: Toward a theoretical synthesis and policy framework. Theory and Society, 27(2), 151–208. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 207 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 56 |
||