| تعداد نشریات | 127 |
| تعداد شمارهها | 7,119 |
| تعداد مقالات | 76,512 |
| تعداد مشاهده مقاله | 152,900,203 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 115,020,038 |
از رؤیای برابری تا بازتولید خشونت: تحلیلی جامعهشناختی بر رمان یادداشتهای یک دیکتاتور | ||
| پژوهشنامه نقد ادبی و بلاغت | ||
| دوره 14، شماره 2 - شماره پیاپی 38، شهریور 1404، صفحه 95-121 اصل مقاله (1.37 M) | ||
| نوع مقاله: علمی-پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jlcr.2025.399312.2070 | ||
| نویسندگان | ||
| حسام خالویی* 1؛ محمدصادق بصیری2؛ نجمه حسینی سروری2 | ||
| 1دانشگاه شهید باهنر کرمان | ||
| 2عضو هیئت علمی بخش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران | ||
| چکیده | ||
| این مقاله با رویکردی نقادانه و جامعهشناختی، به بررسی عمیق رمان یادداشتهای یک دیکتاتور نوشتۀ هدایتالله حکیمالهی میپردازد و سیر پیچیدۀ دگرگونی شخصیت اصلی را از یک شهروند فرودست و بهظاهر عدالتخواه، به دیکتاتوری ایدئولوژیک و تمامیتخواه تحلیل میکند. پژوهش حاضر در پی آن است تا نشان دهد که چگونه بسترهای اجتماعی، روانی و طبقاتی، هموارکنندۀ این مسیر تراژیکند و چهگونه نیروهای پنهان قدرت و ایدئولوژی، کنشگر اجتماعی را که در آغاز داعیۀ رهایی و عدالت دارد، به بازتولیدکنندۀ همان خشونتی بدل میسازند که در آغاز بر ضد آن قد علم کرده بود. این واکاوی با تکیه بر چارچوب نظری چندلایهای صورت گرفته است: نخست، مبانی مارکسیسم انتقادی با تأکید بر مفاهیم تضاد طبقاتی و بیگانگی، به روشنساختن زمینههای اقتصادی و اجتماعی سقوط شخصیت اصلی کمک میکند؛ دوم، جامعهشناسی ادبیات، بر پایه آراء لوسین گلدمن و گئورگ لوکاچ، متن رمان را بهمثابۀ بازتاب و بازنمایی ساختارهای مادی و طبقاتی جامعه مینگرد؛ و سوم، مفاهیم قدرت در اندیشه میشل فوکو امکان آن را فراهم میسازد تا فرآیندهای ظریف و میکروسکوپیک اعمال سلطه و تولید حقیقت ایدئولوژیک در روایت رمان شناسایی شوند. یافتههای پژوهش نشان میدهد که گفتمان سوسیالیستی حاکم بر رمان، در غیاب نهادهای ناظر و سازوکارهای مشارکتی، بهتدریج از معنای رهاییبخش خود تهی میشود و در پیوند با ساختارهای بیمار قدرت، به ابزاری برای توجیه خشونت، سرکوب و بازتولید نابرابری بدل میگردد. شخصیت اصلی، که در آغاز نماد شور عدالتخواهی و آرمان برابری است، در مسیر تحول خویش از خلال مکانیسمهای ایدئولوژیک ـ آنگونه که لویی آلتوسر تشریح کرده است ـ گرفتار بازتولید ناآگاهی اجتماعی و ذهنی میشود؛ بهگونهای که سرانجام خود را نه در جایگاه رهاییبخش، بلکه در هیئت بازوی سلطۀ طبقۀ حاکم بازمییابد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| دگردیسی شخصیت؛ خشونت ایدئولوژیک؛ توتالیتاریسم؛ تحلیل گفتمان انتقادی؛ جامعهشناسی ادبیات؛ تضاد طبقاتی. قدرت | ||
| مراجع | ||
|
آبوت، پاملا و والاس، کلر. (1393). جامعهشناسی زنان. ترجمۀ منیژه نجمعراقی. تهران: نشر نی.
آرنت، هانا. (1402). آیشمن در اورشلیم. ترجمۀ مهدی افشینفر. تهران: نشر سمیر.
آلتوسر، لوئی. (1378). ایدئولوژی و دستگاههای ایدئولوژیک دولت. ترجمۀ حسین معصومی همدانی. تهران: نشر طرح نو.
آلتوسر، لوئی. (1396). علم و ایدئولوژی. ترجمۀ مجید مددی. تهران: انتشارات نیلوفر.
ـــــــــــ. (1400). دربارۀ بازتولید. ترجمۀ هومن حسینزاده. تهرات: نشر دمان.
اسمارت، بری. (1385). میشل فوکو. ترجمۀ لیلا جوافشانی و حسن چاوشیان. چاپ اول. تهران: نشر اختران.
ایگلتون، تری. (1383). مارکسیسم و نقد ادبی. ترجمۀ اکبر معصومبیگی. چاپ اول. تهران: نشر دیگر.
ـــــــــــ. (1391). پرسشهایی از مارکس. ترجمۀ رحمان بوذری و صالح نجفی. تهران: نشر مینوی خرد.
احمدی، محمدعلی. (1396). گفتمان چپ در ایران (دورۀ قاجار و پهلوی اوّل). چاپ اوّل. تهران: نشر ققنوس.
پوینده، محمّدجعفر. (1403). درآمدی بر جامعه شناسی ادبیات. تهران: انتشارات نقش جهان.
تمیمی آمدی، عبدالواحد. (1410). غرر الحکم و درر الکلم. تصحیح سید مهدی رجائی. چاپ دوم. قم: دار الکتاب الاسلامی.
حکیمالهی، هدایتاللّه. (1336). یادداشتهای یک دیکتاتور. تهران: نشر امیرکبیر.
دریفوس، هیوبرت و رابینو، پل. (1378). میشل فوکو: فراسوی ساختارگرایی و هرمونوتیک. ترجمۀ حسین بشیریه. تهران: نشر نی.
روسدولسکی، رومن. (1389). «سرمایه» مارکس چگونه شکل گرفت. ترجمۀ سیمین موحد. چاپ اول. تهران: نشر قطره.
فوکو، میشل. (1384). تاریخ جنسیت: اراده به دانستن. ترجمۀ نیکو سرخوش و افشین جهاندیده. تهران: نشر نی.
گرامشی، آنتونیو. (1403). دفترهای زندان. ترجمۀ حسن مرتضوی. تهران: نشر چشمه.
لوکاچ، گئورک. (1395). پژوهشی در رئالیسم اروپایی. ترجمۀ اکبر افسری. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
لیسی واسطی، علی. (1376). عیون الحکم والمواعظ. چاپ اول. قم: دارالحدیث.
مارکس، کارل و انگلس، فردریش. (1385). مانیفست حزب کمونیست. ترجمۀ محمد پورهرمزان. چاپ دوم. آلمان: انتشارات حزب تودۀ ایران.
مارکس، کارل. (1402). هیجدهم برومر لویی بناپارت. ترجمۀ باقر پرهام. تهران: نشر نگاه. (الف)
ـــــــــــ. (1402). دستنوشتههای اقتصادی و فلسفی ۱۸۴۴. ترجمۀ حسن مرتضوی. تهران: نشر آشیان. (ب)
مصری، مهران و فرجوند، اسفندیار. (1400). «فساد مشروع؛ چرایی فسادخیز بودن نظامهای سیاسی». مدیریت دولتی. 13 (1). صص 181-155.
میرعابدینی، حسن. (1380). صد سال داستاننویسی ایران. ویراست دوم. چاپ دوم. تهران: نشر چشمه.
نذریدوست، مسعود و رشیدپور، سمیرا. (1395). «مارکیدوساد، زخمی بر چهرۀ روشنگری». پژوهش ادبیات معاصر جهان. 21 (1). بهار و تابستان. صص 175-192.
هنرمند، سعید. (1393). درآمدی بر فوکو: دربارۀ قدرت، گفتمان، آگاهی، تاریخ و فضا. چاپ اول. تهران: نشر جوان.
References Abbot, P., & Wallace, C. (2014). Sociology of women (M. Najm-Araghi, Trans.). Tehran: Nashr-e Ney. (In Persian) Ahmadi, M. A. (2017). Leftist discourse in Iran (Qajar and early Pahlavi periods). First edition. Tehran: Ghoghnoos Publishing. (In Persian) Althusser, L. (1999). Ideology and ideological state apparatuses (H. Masoumi-Hamedani, Trans.). Tehran: Tarh-e No. (In Persian) Althusser, L. (2017). Science and ideology (M. Madadi, Trans.). Tehran: Niloufar Publishing. (In Persian) ________. (2021). On reproduction (H. Hosseinzadeh, Trans.). Tehran: Daman Publishing. (In Persian) Arendt, H. (2023). Eichmann in Jerusalem (M. Afshinfar, Trans.). Tehran: Samir Publishing. (In Persian) Dreyfus, H., & Rabinow, P. (1999). Michel Foucault: Beyond structuralism and hermeneutics (H. Bashiriyeh, Trans.). Tehran: Ney Publishing. (In Persian) Eagleton, T. (2004). Marxism and literary criticism (A. Masoum-Beigi, Trans.). First edition. Tehran: Digar. (In Persian) ________. (2012). Questions from Marx (R. Bouzari & S. Najafi, Trans.). Tehran: Minouye Kherad. (In Persian) Foucault, M. (2005). The history of sexuality: The will to know (N. Sarkhosh & A. Jahandideh, Trans.). Tehran: Ney Publishing. (In Persian) Gramsci, A. (2024). Prison notebooks (H. Mortazavi, Trans.). Tehran: Cheshmeh Publishing. (In Persian) Hakim-Elahi, H. (1957). Notes of a dictator. Tehran: Amir Kabir Publishing. (In Persian) Honarmand, S. (2014). Introduction to Foucault: On power, discourse, consciousness, history, and space. First edition. Tehran: Javan Publishing. (In Persian) Lisi Wasiti, Ali. (1997). Uyūn al-Hikam wa al-Mawāʿiẓ. First edition. Qom: Dar al-Hadith. (In Persian) Lukács, G. (2016). A study on European realism (A. Afsari, Trans.). Tehran: Elmi va Farhangi Publishing. (In Persian) Marx, K., & Engels, F. (2006). The communist manifesto (M. Pourhermazan, Trans.; 2nd ed.). Germany: Iranian Tudeh Party Publications. (In Persian) ________. (2023a). The eighteenth Brumaire of Louis Bonaparte (B. Parham, Trans.). Tehran: Negah Publishing. (In Persian) ________. (2023b). Economic and philosophical manuscripts of 1844 (H. Mortazavi, Trans.). Tehran: Ashiyan Publishing. (In Persian) Mesri, M., & Farjvand, E. (2021). Legitimate corruption: Why political systems are prone to corruption. Public Administration, 13(1), 155–181. (In Persian) Mir-Abedini, H. (2001). One hundred years of Iranian fiction (2nd ed.). Tehran: Cheshmeh Publishing. (In Persian) Nazari-Doost, M., & Rashidpour, S. (2016). Marquis de Sade: A wound on the face of Enlightenment. Journal of Contemporary World Literature, 21(1), 175–192. (In Persian) Pouyandeh, M. J. (2024). Introduction to sociology of literature. Tehran: Naqsh-e Jahan Publishing. (In Persian) Roudelski, R. (2010). How Marx’s Capital took shape (S. Moheb, Trans.). First edition. Tehran: Ghatreh Publishing. (In Persian) Smart, B. (2006). Michel Foucault (L. Javafshani & H. Chavoshian, Trans.). First edition. Tehran: Akhtaran. (In Persian) Tamimi Amadi, ʿAbd al-Wahid. (1990). Ghurar al-Hikam wa Durar al-Kalim. Edited by Sayyid Mahdi Rajai. Second edition. Qom: Dar al-Kitab al-Islami. (In Persian) | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 265 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 137 |
||