پیوندهای مفید
اخبار و اعلانات
آمار
| تعداد نشریات | 127 |
| تعداد شمارهها | 7,130 |
| تعداد مقالات | 76,733 |
| تعداد مشاهده مقاله | 153,926,270 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 115,928,737 |
مطالعه ای تطبیقی بر بیان تصویری نگارههای تعویذی «چشم زخم» در قالیچه های بلوچستان فرهنگی | ||
| پژوهشهای انسانشناسی ایران | ||
| مقاله 8، دوره 15، شماره 2 - شماره پیاپی 28، اسفند 1404، صفحه 129-153 اصل مقاله (1.73 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/ijar.2025.394817.459918 | ||
| نویسنده | ||
| سامرا سلیم پور* | ||
| استادیار، پژوهشکده هنرهای سنتی. پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران | ||
| چکیده | ||
| هدف: معیشت و سلامت عشایر بلوچ در کشورهای همسایه ایران و افغانستان به دلیل اقلیم جغرافیایی خاصی (نظیر: خشکسالی، کم آبی، بادهای فصلی و غیره) که در آن سکنی گزیدهاند، همواره در معرض خطر است. از این رو، باشندگان بلوچ از اشیایی محافظتی برای رفع بیم، ترس و دوری از بلایا استفاده میکنند. ردپای فرهنگ شیء باوری (دعا، بازوبند، چشم نظر و اسپند دودکردن) در دستبافتههای بومی مردمان بلوچ به فرم نقشها و نمادهای تعویذی معنادار مشاهده میشود. بر این اساس، پژوهش پیشرو، مطالعهای تطبیقی بر بیان تصویری نقشمایههای تعویذی چشم زخم در قالیچههای بلوچستان فرهنگی است. روش: این مطالعه از نوع کیفی و میانرشتهای است و شیوۀ پژوهش در آن ترکیبی از توصیف نقوش و تحلیلِ تاریخی و نمادشناسانه است. پیکرههای مطالعاتی از موزه ملی فرش ایران و موزه خصوصی سیدطاهر صباحی انتخاب شدهاند. بازشناسی نقوش، مفاهیم نمادین و اسطورهای نهفته در قالیچهها با تکیه بر منابع معتبر علمی منتشر شده از سوی محققین حوزه انسانشناسی، جامعه شناسی و قالی پژوهی انجام شده است. یافتهها: نتایج این پژوهش نشان میدهد که نقوش مرتبط با مفاهیم چشم زخم در هر دو گروه از قالیچههای ایرانی و افغانستانی در شش قالب هندسی (مثلث، مربع و لوزی)، گیاهی (اسپند و خارخسک)، جانوری (مار، رتیلی، پرنده، طاووس، قوچکی و شتر)، اشیاء (چلیپا، بازوبندی، قلاب، شانه و گوشواره)، انسانی (چشم) و کیهانی (ستاره) به کرات نمود یافتهاند. در این راستا، در هر دو گروه از قالیچهها از نگارههایی با مفهوم جادوی سفید (یا افسون) بیش از جادوی سیاه (یا تابو) استفاده شده که این امر بیانگر خصلت نیکاندیشی مردمان بلوچ است. علاوه بر این، نقشمایههایی که نمادی از حفاظت و صیانت محسوب میشوند، اغلب در حاشیهها و به فرم ریز نقش با تکرار زیاد و در مقابل، نگارههای مرتبط با یک نیروی برتر و فرازمینی با اندازهای بزرگتر در متن قالیچهها ترسیم شدهاند. شواهد نشان میدهند بیان تصویری نگارههای مذکور به پیشینه تاریخی کهن تمدن شهر سوخته در اقلیم سیستان و بلوچستان باز میگردد. نتیجه گیری: نتایج این پژوهش نشان میدهد اصالت نقوش ترسیم شده بر پیکره قالیچههای بلوچ ایرانی و افغانستانی به دلیل اشتراکات فرهنگی، جغرافیایی، سیاسی و تمایل به مراودات درون قومی به خوبی حفظ شده و کمتر دستخوش تغییر شدهاند. این طور به نظر میرسد که ابرام و پافشاری بر تکرار و تعدد نقوش با بنمایههای طلسم گونه و تعویذی چشم زخم از نوعی حس افراطگونه پیروی میکند که ریشه در منحصر به فرد بودن اقلیم جغرافیایی، باور راستین به وجود ارواح خبیثه و آیینهای بومی قوم بلوچ (نظیر: میارجَلّی، کَول، انتقام و زار) دارد. عینیت بخشیدن این باورها در ورای نقوش دستبافتهها بار دیگر یادآور میشود که هنر سنتی قالیبافی از حوزههای مناسب برای مطالعات فرهنگی، اجتماعی و همچنین، گنجینهای از انعکاس باورها، آرزوها، مکنونات قلبی و زیستبوم بافندگان یک اقلیم است | ||
| کلیدواژهها | ||
| بلوچستان فرهنگی؛ چشم زخم؛ قالی ایرانی؛ قوم بلوچ؛ نگاره تعویذی | ||
| مراجع | ||
|
قرآن کریم.
آهنی، لاله و یعقوبزاده، آزاده (1404). خوانش شمایلنگارانۀ فرش جنگ افغانستان. هنر و تمدن شرق، 13 (47)، 42-51.
آیتالهی، حبیبالله (1377). مبانی هنرهای تجسمی. تهران: انتشارات سمت.
افضلطوسی، عفتالسادات و سنجی، مونس (1393). آرایهها و نگارههای مرتبط با چشمزخم در دستبافتههای اقوام ایرانی. نگره، 9 (31)، 77-90.
اندروز، کارول (1396). طلسم و تعویذ؛ نزد اقوام شرق باستان: مصر (ترجمه رقیه بهزادی). تهران: انتشارات طهوری.
اسپونر، برایان (1402). جغرافیا، تاریخ و قومنگاری بلوچستان در ایرانیکا (زیرنظر محسن شهرنازدار). تهران: انتشارات پل فیروزه.
الیاده، میرچا (1400). تصاویر و نمادها (ترجمه محمدکاظم مهاجری). تهران: نشر کتاب پارسه.
انگلیس، دیوید و هاگسون، جان (1399). جامعهشناسی هنر، شیوههای دیدن (ترجمه جمال محمدی). تهران: نشر نی.
اوریوال، اروین (1372). قومیت بلوچ در افغانستان، مجموعه مقالات افغانستان (ترجمه منیژه حسینیون). تهران: انتشارات پاپلی یزدی.
ایتن، یوهانس (1399). عناصر رنگ (ترجمه بهروز ژالهدوست). تهران: انتشارات مارلیک.
بصام، جلالالدین (1392). فرهنگ دو زبانه فرش دستباف. تهران: انتشارات بنیاد دانشنامهنگاری ایران.
بهار، مهرداد (1386). پژوهشی نو در اساطیر ایران. تهران: نشر آگاه.
بهارلو، علیرضا و چیتسازیان، امیرحسین (1391). بازشناسی نقشمایهها و مفاهیم مرگ و حیات در بستر بافتههای ترکی آناتولی. کتاب ماه هنر، 166، 4-14.
پرگاری، صالح، یوسفیفر، شهرام و ریاحی، اعظم (1395). تأثیر عوامل اجتماعی، فرهنگی و مذهبی بر مهاجرت بلوچها از زاهدان به آنسوی مرزها. تحقیقات تاریخ اجتماعی، 6 (2)، 43-63.
پرهام، سیروس (1378). جلوههای اساطیری و نمادهای نخستین در قالی ایران. نشر دانش، 91، 40-47.
تاشکیران، نوردن (1391). مطالعه مفاهیم نمادین نقشمایهها بر روی گلیم (ترجمه مهدیه سلیمیبنی و محمد افروغ). کتاب ماه هنر، 172، 94-102.
تناولی، پرویز (1385). طلسم، گرافیک سنتی ایران. تهران: نشر بنگاه.
جردن، تری و لستر، راونتری (1380). مقدمهای بر جغرافیای فرهنگی (ترجمه سیمین تولایی و محمد سلیمانی). تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
جلالی، شراره، جوانی، اصغر و قانی، افسانه (1397). معرفی برخی از مولفههای محتوایی و ساختاری نقشمایه قوچک در قالی ترکمن. پژوهش هنر، 8 (16)، 27-39.
حصوری، علی (1371). فرش سیستان. تهران: انتشارات فرهنگان.
خزائی، محمد (1386). نقش نمادین طاووس در هنرهای تزئینی ایران. کتاب ماه هنر، 111-112، 6-12.
دادور، ابوالقاسم و موذن، فرناز (1388). بررسی نقوش بافتههای بختیاری. گلجام، 5 (13)، 39-58.
دهبزرگی، ژیلا (1381). چشمزخم در باور و فرهنگ ایرانیان. چیستا، 196-197، 457-461.
دهخدا، علی اکبر (1377). لغتنامه دهخدا. تهران: موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
رحمانیان، زینب (1398). بررسی مردمشناسانه عناصر جادوگری در رمان اهل غرق اثر منیرو روانیپور. پژوهشنامه ادبیات داستانی، 8 (2)، 87-107.
رحیمپور، شهدخت و نعمتشهربابکی، ابوالقاسم (1397). شناسایی و بررسی سفرههای سیستان و بلوچستان (با تأکید بر ساختار بافت و نقشمایهها). گلجام، 14 (34)، 53- 72.
رئیسی، محمدریاض (1401). توتم سیهمار و تحلیل روانکاوانه آن در فرهنگ عامه و ادبیات بلوچی. فرهنگ و ادبیات عامه، 10 (45)، 177-210.
ژوله، تورج (1402). قالیچه بلوچ مهمترین گرهبافته شرق ایران در ایرانیکا (زیرنظر محسن شهرنازدار). تهران: انتشارات پل فیروزه.
ژوله، تورج (1390). پژوهشی در فرش ایران. تهران: انتشارات یساولی.
سفیدکن، فاطمه (1402). دود اسپند، مزایا و معایب. طبیعت ایران، 8 (5)، 91-92.
سوری، آزاده (1397). پژوهشی در نقشپردازی گلیم قشقایی فارس. هنرهای زیبا-هنرهای تجسمی، 23 (2)، 55-68.
سیدسجادی، منصور (1396). شواهد فناوری و هنر در شهر سوخته. زاهدان: سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان سیستان و بلوچستان.
سیدسجادی، منصور (1388). بلوچستان باستان. زاهدان: سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان سیستان و بلوچستان.
سیدسجادی، منصور و اسکالونه، انریکو (1398). مجموعه مقالات شهر سوخته 2. تهران: انتشارات مدید.
شریف، حبیبه؛ اسکندرپورخرمی، پرویز و فهیمیفر، اصغر (1395). مطالعه تاثیر عناصر موجود در طبیعت بر نقوش گلیم جیرفت. گلجام، 12 (30)، 5-22.
شمسایی، الهام (1393). تمثل مکان مقدس و مثالی در عناصر فرش ایرانی (با نگاهی نمادشناسانه و اسطوره محور به حضور گنگدژ در نقشمایههای فرش ایرانی). گلجام، 10 (26)، 5-14.
شوالیه، ژان و گربران، آلن (1387). فرهنگ نمادها (ترجمه سودابه فضائلی)، جلد چهارم. تهران: نشر جیحون.
شهبخش، سید محمد (1384). نقوش تزئینی بلوچ. کتاب ماه هنر، 89-90، 140-146.
شیرانی، راضیه (1388). رویکردی نمادین و تصویری به طلسمهای ایرانی. نقشمایه، 2 (3)، 21-34.
شیرخانی، حسین، میربلوچزائی، اسحاق و ریگی، بلال (1400). تحلیلی ساختار اجتماعی آیینهای بلوچ در مثلهای بلوچی سرحدی بر پایه رویکرد مردممدارانۀ بوراوی. فرهنگ و ادبیات عامه، 9 (42)، 152-185.
عابدوف، داداجان (1395). آداب، آیینها و باورهای مردم افغانستان (ترجمه بهرام امیراحمدیان). تهران: انتشارات ندای تاریخ.
عرفانمنش، ساحل؛ نعمتشهربابکی، ابوالقاسم و عزیزی، حسن (1402). بازنمایی باورهای ماوراءالطبیعی در دستبافتههای عشایر بلوچ. تحقیقات تاریخ اجتماعی، 13 (1)، 219-244.
صباحی، سیدطاهر (1393). چکیدهای از تاریخ و هنر قالیبافی مشرق زمین، جلد دوم. تهران: خانه فرهنگ و هنر گویا.
ضمیری، چکامه و پیری، علی (1396). بررسی تطبیقی قالیچههای محرابی درختی بلوچ ایران و افغانستان. دومین کنفرانس بینالمللی هنر، معماری و کاربردها. مسکو، روسیه.
طباطبایی، محمدحسین (1384). تفسیر المیزان (ترجمه سید محمد باقر موسوی همدانی)، جلد 20. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
فروغینیا، مریم و شاهسوار، مرتضی (1394). بررسی تطبیقی ویژگیهای ساختاری و طرح فرش بلوچ خراسان و فرش سیستان. مجموعه مقالات همایش ملی فرش دستبافت خراسان جنوبی، دانشگاه بیرجند: 648-658.
فریزر، جیمز (1396). شاخه زرین؛ پژوهشی در جادو و دین (ترجمه کاظم فیروزمند). تهران: نشر آگاه.
کشاورز، حسام و مراثی، محسن (1391). مطالعه سیر تحول فرشهای جنگ در افغانستان. گلجام، 8 (21)، 65-76.
کیهانپور، محسن و نعمتشهربابکی، ابوالقاسم (1397). فرش جنگ، فریاد بلند اعتراض با زبان تصویر. مطالعات شبه قاره، 10 (34)، 211-234.
محمدی، هاشم (1386). چشمزخم در ادب و فرهنگ ایرانی. ماهنامه حافظ، 34، 10-12.
محمودزهی، موسی (1391). آئینها، باورها و فرهنگ مردم بلوچستان. تهران: انتشارات آبنوس.
مصباح، بیتا و شادرخ، سارا (1400). نمادشناسی نقشمایه شتر در هنر حکاکی دوره ساسانی. هنرهای زیبا- هنرهای تجسمی، 26 (4)، 35- 45.
موسیپور، ابراهیم (1387). دوازده + یک: سیزده پژوهش درباره طلسم، تعویذ و جادو. تهران: نشر کتاب مرجع.
موسویحاجی، سیدرسول و پیری، علی (1388). بررسی تطبیقی نقوش قالی سیستان با نقوش سفال نخودی شهر سوخته. گلجام، 5 (13)، 73-86.
موگاورو، لوردانا. (1387). ظروف رنگارنگ شهر سوخته (ترجمه سیدمنصور سیدسجادی). زاهدان: سازمان میراث فرهنگی، صنایه دستی و گردشگری.
میرزایی، عبداله و اسدیعمله، زهرا (1403). تحلیل نقش و جایگاه زن در قالیهای قوم بلوچ بر اساس نظریه بازتاب. پژوهش هنر، 14 (27)، 53-71.
نعمتشهربابکی، ابوالقاسم و میرنژاد، سمیه (1400). بررسی نقوش آویزبافتههای طلسمی و تعویذی در سیستان و بلوچستان. پیکره، 10 (24)، 55-72.
ولیزاده، مریم (1396). درخت تناور سحر و جادو (1). تهران: انتشارات سروش سپهر.
هال، جیمز (1380). فرهنگ نگارهای شرق و غرب (ترجمه رقیه بهزادی). تهران: انتشارات فرهنگ معاصر.
یونگ، کارل گوستاو. (1377). انسان و سمبلهایش (ترجمه محمود سلطانیه). تهران: انتشارات جامی.
Azadi, S. (1988). Baluchistan Carpets. Encyclopaedia Iranica, Ehsan Yarshater (Edithor). New York: Bibliotheca Persica Press. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 282 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 94 |
||
سامانه مدیریت نشریات علمی. قدرت گرفته از سیناوب