| تعداد نشریات | 127 |
| تعداد شمارهها | 7,119 |
| تعداد مقالات | 76,512 |
| تعداد مشاهده مقاله | 152,918,667 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 115,044,336 |
واکاوی منابع مکتوب مرتبط با مَدرس- مقبرۀ ابنسینا در اصفهان | ||
| پژوهشهای علوم تاریخی | ||
| مقاله 3، دوره 17، شماره 2 - شماره پیاپی 40، دی 1404، صفحه 51-74 اصل مقاله (892.75 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jhss.2025.391690.473789 | ||
| نویسندگان | ||
| بهنام پدرام* 1؛ مهدی پنجه پور2؛ علی شجاعی3 | ||
| 1کارشناس ارشد مرمت و احیای ابنیه و بافتهای تاریخی، دانشکده حفاطت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران. | ||
| 2دانشیار گروه مرمت و احیای بناها و بافتهای تاریخی، دانشکده حفاطت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران. | ||
| 3استادیار گروه باستانشناسی، دانشکده حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران. | ||
| چکیده | ||
| بنای مَدرس- مقبرۀ منسوب به ابن سینا، از یادگارهای عصر دیالمه در محله دردشت اصفهان است. این اثر در طول زمان پیوستگی خود را با ساختارهای همجوار از دست داده و به یک فضای گنبدخانهای منفرد تبدیل شده است. بررسی منابع مکتوب نگارش شده در قرون مختلف که به محل زندگی، تدریس و مرگ ابوعلیسینا پرداختهاند کمک قابل قبولی در شناخت این بنا داشته است. در این راستا ارتباط ابن سینا و اصفهان از طریق روشهای تاریخی و توصیفی-تحلیلی و نیز مطالعات مقایسهای بررسی شد. بر پایۀ این مطالعات مشخص گردید که در منابع قبل از صفویه عمدتاً زندگینامه و آثار ابوعلیسینا مطرح شده و کاتبین به مقتضای بحث، به محل فوت، دفن و گاهاً اسامی شهرهای محل خاکسپاری او بیان داشتهاند. در منابع بعد از صفویه، هرچند تمرکز نویسندگان بر بنای مورد پژوهش، به عنوان مَدرس و مدفن احتمالی ابنسینا فزونی یافته، اما این ارائه اطلاعات همچنان محدود به بیان کلیات حوادث به وقوع پیوسته پیرامون شخصیت وی و ارائه مختصر جزئیاتی از ساختار کالبدی و تغییرات حادث شده در بنای مَدرس ایشان است. با توجه به منابع در دسترس، هرچند پذیرش احتمال دفن ابو علی سینا در اصفهان بیش از پیش قوت گرفت، اما رد یا تائید انتساب مدفن ابنسینا به هر یک از دو شهر اصفهان یا همدان امری غیرقطعی است. از طرف دیگر بر اساس دلایل و شواهد موجود، میتوان بیان داشت که کارکرد بنای مذکور به عنوان مَدرس ابو علی سینا در اصفهان، مورد قبول قاطبۀ پژوهشگران این عرصه قرار گرفته است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| اصفهان؛ مَدرس ابنسینا؛ قبه علائیه؛ دردشت؛ کویگنبد (کونگنبد) | ||
| مراجع | ||
|
ابن ابیاصیبعه، احمد بن ابیالقاسم بن خلیفه الخزرجی. (773 ق). عیون الانباء فی طبقات الاطباء. نسخه خطی ش 1923 شهید علیپاشا. کتابخانه سلیمانیه استانبول.
ابن اثیر، عزالدین علی بن محمد. (1371). تاریخ کامل بزرگ اسلام و ایران. ترجمه ابوالقاسم حالت. ج 22. تهران: مؤسسه مطبوعاتى علمى.
ابن الاثیر، ابیالحسن علی بن عبدالکریم الجزری. (1161 ق). کامل التاریخ. ج 2. نسخه خطی ش 1040. کتابخانه راغب پاشا.
ابن العبری، ابیالفرج غریغوریوس بن اهرون. (1997 م). تاریخ مختصر الدول. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن العماد، ابوالفلاح عبدالحی بن احمد. (1085 ق). شذرات الذهب فی اخبار من ذهب. نسخه خطی ش 3465. کتابخانه ظاهریه.
ابن خلکان، ابوالعباس احمد بن محمد. (958 ق). وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان. نسخه ش 5873. کتابخانه ملی فرانسه.
ابن خلکان، احمد بن محمد. (1381). منظر الانسان ترجمه وفیات الاعیان ابن خلکان. ترجمه احمد بن محمد بن عثمان بن علی بن احمد شجاع سنجری. تصحیح و تعلیق فاطمه مدرسی. ج 1. چاپ اول. ارومیه: دانشگاه ارومیه.
ابن کثیر، اسماعیل بن عمر. (۱۹۸۸ م). البدایه و النهایه. ج 12. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ابن قفطی، جمالالدین ابوالحسن. (1099 ق). ترجمۀ تاریخ الحکماء. کتابت محمد بن علی خطیبی زوزنی. نسخه خطی ش 536. کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
الاصفهانی، زمان بن محمدطاهر. (1107 ق). رساله فی احوال شیخالرئیس. نسخه خطی ش 1807. کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
ایمانیه، مجتبی. (1355). تاریخ فرهنگ اصفهان؛ مراکز تعلیم از صدر اسلام تا کنون. اصفهان: دانشگاه اصفهان.
بینا (697 ق.). سیره ابنسینا و فهرست مصنفته. نسخه خطی ش 4849 ایاصوفیه. کتابخانه سلیمانیه.
ـــ (1383). پرونده ثبت ملی بنای تاریخی مَدرس ابنسینا. اصفهان: اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان.
ـــ (1072 ق). رساله در احوال شیخ ابوعلی. نسخه خطی ش 2/101. کتابخانه آیتالله العظمی مرعشی نجفی قم.
ـــ (بیتا). رساله فی بیان احوالات الشیخالرئیس. نسخه ش 1/1976. کتابخانه دایرهالمعارف بزرگ اسلامی.
البیهقی، ظهیرالدین. (بیتا). تاریخ حکماء الاسلام. نسخه خطی ش 737 پترمن. کتابخانه دولتی برلین.
البیهقی، ظهیرالدین ابوالحسن. (1350 ق.). تاریخ الحکماء المسمی به دره الاخبار و لمعه الانوار یعنی ترجمه تتمه صوان الحکمه. تصحیح محمد شفیع. لاهور: بینا.
تبریزی، محمدزمان بن کلبعلی. (1122 ق.). فرائد الفوائد در احوال مدارس و مساجد. نسخه خطی ش 476 پترمن. کتابخانه دولتی برلین.
تبریزی، مقصودعلی، (1077 ق)، ترجمه تاریخ الحکماء شهرزوری، نسخه خطی ش 9361، کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
جابری انصاری، محمدحسن. (1378). تاریخ اصفهان. تصحیح و تعلیق جمشید سروشیار(مظاهری). چاپ اول. اصفهان: مشعل.
جابری انصاری، میرزا حسن خان. (1321). تاریخ اصفهان و ری و همه جهان. اصفهان: حسین عمادزاده.
جابری شیخالانصار، حسن. (1335). جوهر الجواهر در نصایح و محاسن اخلاق و معارف و بدایع امثال و نوادر گفتار. اصفهان: کتابفروشی خائفی.
جهانگیری، محسن. (1359). خردهگیران ابنسینا. در مجموعه مقالات و سخنرانیهای هزاره ابنسینا، 43: 271-227.
حبیبی، نجفقلی (1392، 2 شهریور). بدون نام و اندیشه ابنسینا چیزی از فلسفه اسلامی باقی نمیماند، گزارش جوزجانی مغشوش است. mehrnews.com/xp34K.
الحموی الرومی، یاقوت. (1993 م). معجم الادباء ارشاد الاریب الی معرفه الادیب. تحقیق احسان عباس. ج 3. بیروت: دارالقرب الاسلامی.
خواندمیر، غیاثالدین. (1355). دستور الوزراء. تصحیح و مقدمه سعید نفیسی. تهران: اقبال.
خوانساری اصفهانی، میرزا محمدباقر بن میر زینالعابدین. (بیتا). روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات. ج 2. نسخه خطی ش 4111. کتابخانه آستان قدس رضوی.
خوانساری اصفهانی، میر سید محمدباقر. (1357). روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات؛ زندگانی مشاهیر دانشمندان اسلامی از صدر اسلام تا زمان مولف. ترجمه و مقدمه و اضافات محمدباقر ساعدی خراسانی. ج 3. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
دهخدا، علیاکبر. (1399). لغتنامه دهخدا. زیر نظر محمد معین و سیدجعفر شهیدی. ج 9. چاپ دوم از دوره جدید. تهران: دانشگاه تهران.
سجادی، سیدجعفر. (1383). مقبره ابنسینا در اصفهان است. وکالت، 23-24: 80 -82.
السجستانی، ابوسلیمان محمد بن طاهر بن بهرام. (637 ق.). منتخب کتاب صوان الحکمه فی تاریخ الحکماء و تمته لظهیرالدین البیهقی. نسخه خطی ش 1431. کتابخانه مراد ملا.
سمرقندی، دولتشاه. (981 ق). تذکره دولتشاه. نسخه خطی ش 1217. کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
شفقی، سیروس. (1385). بازار بزرگ اصفهان. چاپ اول. اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری، مرکز اصفهانشناسی و خانه ملل.
شکوری، ابوالفضل. (1384). فلسفه سیاسی ابنسینا و تاثیر آن بر ادوار بعدی. چاپ اول. قم: عقل سرخ.
شوشتری، سید نورالله. (1377). مجالس المومنین. ج 2. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
شهرزوری، شمسالدین. (754 ق). تاریخ الحکماء یا نزهه الارواح و روضه الافراح. نسخه خطی ش 1447 حمیدیه. کتابخانه سلیمانیه استانبول.
صدرهاشمی، محمد. (1330 ب). قبر ابوعلیسینا حکیم معروف در اصفهان است. چهلستون، 1(1): 1-2.
صدرهاشمی، محمد. (1330 الف). قبر ابوعلیسینا حکیم و فیلسوف مشهور در اصفهان است و جشن هزاره او باید در این شهر بر پا گردد. در سالنامه کشور ایران، 6: 168-173.
الطبسی، محمدبن نعمت. (1091 ق). رساله فی تاریخ احوال شیخالرئیس. نسخه خطی ش 1376. کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
العقاد، عباس محمود. (1946 م). الشیخالرئیس ابنسینا. قاهره: دارالمعارف.
قادر، حسن. (1378). گنبد مَدرس ابنسینا اصفهان. پروژه کارشناسی. استاد راهنما باقر آیتاللهزاده شیرازی. مرکز آموزش عالی میراث فرهنگی تهران.
قزوینی، ابوعبدالله زکریا بن محمد. (1033 ق). آثار البلاد و اخبار العباد. نسخه خطی ش 221م. کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
کسایی، نورالله. (1376). اصفهان در روزگار آل بویه و سلجوقیان. نشریه علمی پژوهشی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، 9: 176-202.
لاهجی، ملا خواجه علی. (1091 ق.). رساله در احوال ابوعلیسینا. نسخه خطی ش 33424/5. کتابخانه ملی ایران.
مهدوی، سید مصلحالدین. (1386). اعلام اصفهان. تصحیح و تحقیق و اضافات غلامرضا نصرالهی. ج 1. چاپ اول. اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان، مرکز اصفهانشناسی و خانه ملل.
مهدوی، مصلحالدین. (1382). مزارات اصفهان از قرن سوم هجری تا زمان حاضر. تصحیح و اضافات اصغر منتظرالقائم. اصفهان: دانشگاه اصفهان.
نفیسی، سعید. (1331). سرگذشت ابنسینا به قلم خود او و شاگردش ابوعبید عبدالواحد جوزجانی. تهران: چاپخانه بانک ملی ایران.
همایی، جلالالدین. (1381). تاریخ اصفهان؛ مجلد ابنیه و عمارات؛ فصل تکایا و مقابر. به کوشش ماهدخت بانو همایی. چاپ اول. تهران: هما.
همایی، جلالالدین. (1334). رابطه ابنسینا با اصفهان. در جشننامه ابنسینا. ج 2. 226-290.
هنرفر، لطفالله. (1350). گنجینه آثار تاریخی اصفهان. چاپ دوم. تهران: چاپخانه زیبا.
یافعی یمنی، ابومحمد عبدالله بن اسعد. (بیتا). مرآت الجنان و عبره الیقظان یا تاریخ یافعی. نسخه خطی ش 845ط. کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
Al-Aqqad, A. M. 1946. Avicenna. Cairo: Dar al-Ma'arif press. [In Arabic]. Al-Baihaqi, Z. 1931. Tarikh al-Hukama al-Musamma bi Dorrat ul-Akhbar wa Lumat ul-Anwar; translation of Tatammi Siwan ul-Hikmah. Shafie Ed. Lahore. [In Persian]. Al-Hamawi, Y. 1993. Moajam al-Udaba Irshad al-Arib Ila Maarifat al-Adib. Vol. 3. Beirut. Dar al-Ghorb al-Islami Press. [In Arabic]. Al-Isfahani, Z. 1696. Risalah fi Ahwali Shaykh al-Raeis. Nr. 1807. Tehran: Library, Museum and Document Center of Iran Parliament. [In Arabic]. Al-Sijistani, M. 1239. Muntakhab Kitab Siwan ul-Hikmah fi Tarikh al-Hukama wa Tammatohu li Dhahir al-Din al-Baihaqi. Nr. 1431. Istanbul: Murad Molla Library. [In Arabic]. Al-Tabasi, M. 1680. Risalah fi Tarikh Ahwali Shaykh al-Raeis. Nr. 1376. Tehran: Library, Museum and Document Center of Iran Parliament. [In Arabic]. Anon. 1298. Sirah Ibn Sina wa Fihrist Musannafatih. Nr. 4849. Istanbul: Suleymaniye Library. [In Arabic]. ـــــــــــ. 2005 March 14. National Registration File of Historical Avicenna's School (Madras of Ibn Sina). Isfahan: General Directorate of Cultural Heritage, Tourism and Handicrafts of Isfahan Province. [In Persian]. ـــــــــــ. 1661. Risalah dar Ahwali Shaykh Abu Ali. Nr. 101/2. Qom: Marashi Najafi Library. [In Arabic]. ـــــــــــ. n.d. Risalah fi Bayan Ahwalati al-Shaykh al-Raeis. Nr. 1976/1. Tehran: The Center for the Great Islamic Encyclopedia. [In Arabic]. Baihaqi, Z. n.d. Tarikh Hukama al-Islam. Nr. 737. Berlin: Berlin State Library. [In Arabic]. Dehkhoda, A. A. 2020. Loghatname (Encyclopedic Dictionary). Moin & Shahidi Ed. Vol. 9. Tehran: Tehran University Publications. [In Persian]. Ghader, H. 1999. Dome of Avicenna's School in Isfahan. Unpublished bachelor thesis. Tehran: Cultural Heritage Education Center. [In Persian]. Ghazwini, A. Z. 1624. Athar al-Bilad wa Akhbar al-Ibad. Nr. m221. Tehran: Library, Museum and Document Center of Iran Parliament. [In Arabic]. Golombek, L. 1974. Urban Patterns in Pre-Safavid Isfahan. Iranian Studies, 7(1-2): 18-44. Habibi, N. 2013 August 24. Without the name and thoughts of Ibn Sina, nothing remains of Islamic philosophy, Jawzajani's report is confusing. mehrnews.com/xp34K. [In Persian]. Homaei, J. 2002. History of Isfahan; graveyard and cemeteries. Tehran: Homa Press. [In Persian]. Homaei, J. 1955. Ibn Sina's relationship with Esfahan. In: Jashn Nameh of Ibn Sina. Vol. 2: 226-290. [In Persian] Honarfar, L. 1971. A treasure of historical monuments of Isfahan. 2nd Ed. Tehran: Ziba Press. [In Persian]. Ibn abi-Usaybi'a, A. 1372. Uyun al-Anba' fi Tabaqat al-Atibba'. Nr. 1923. Istanbul: Suleymaniye Library. [In Arabic]. Ibn al-Athir, I. A. 1748. Kamil al-Tarikh. Vol. 2. Nr. 1040. Istanbul: Ragip Pasa Library. [In Arabic]. Ibn al-Athir, I. A. 1992. Tarikh Kamil of Islam and Iran. Haalat Trans. Vol. 22. Tehran: Elmi press. [In Persian]. Ibn al-Ibri, GH. A. 1997. Tarikh Mukhtasar al-Duwal. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyah press. [In Arabic]. Ibn al-Imad, A. A. 1674. Shazarat al-Zahab fi Akhbar men Zahab. Nr. 3465. Damascus: Zahiriyya Library. [In Arabic]. Ibn Kathir, I. 1988. Al-Bidaya wa al-Nihaya. Vol. 12. Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi Press. [In Arabic]. Ibn Khallikan, A. 2002. Manzar ul-Insan; translation of Wafayat al-Ayan by Ibn Khallikan. Shoja Sanjari Trans. Modarrasi Ed. Vol. 1. Urmia: University of Urmia. [In Persian]. Ibn Khallikan, A. 1552. Wafayat al-Ayan wa Anba Abna al-Zaman. Nr. 5873. Paris: National Library of France. [In Arabic]. Ibn Qifti, J. A. 1688. Tarjumeh Tarikh al-Hukama. Nr. 536. Tehran: Library, Museum and Document Center of Iran Parliament. [In Persian]. Imanieh, M. 1976. History of Isfahan Culture. Isfahan: University of Isfahan. [In Persian]. Jaberi Ansari, M. H. 1999. History of Isfahan. Soroushyar (Mazaheri) Ed. Isfahan: Mashal press. [In Persian]. Jaberi Ansari, M. H. 1942. The history of Isfahan, Rey and the whole world. Isfahan: Hossein Emadzadeh. [In Persian]. Jaberi Sheykh Al-Ansar, H. 1956. Jawhar Aljawaher. Isfahan: Khaefi Bookstore. [In Persian]. Jahangiri, M. 1981. Critics of Ibn Sina. In: Collection of articles and lectures in the millennium of Ibn Sina. Series 43: 227-271. [In Persian]. Kasaei, N. 1997. Isfahan in the period of Ale-Booyeh and Seljuk. Journal of the Faculty of Letters and Humanities (University of Isfahan). 14(9): 176-202. http://noo.rs/2y90y. [In Persian]. Khansari Isfahani. M. B. 1978. Rawdhat al-Jannat fi Ahwali al-Ulama wa al-Sadat. Saedi Khorasani Trans. Vol. 3. Tehran: Islamieh Bookstore. [In Persian]. Khansari Isfahani. M. B. n.d. Rawdhat al-Jannat fi Ahwali al-Ulama wa al-Sadat. Vol. 2. Nr. 4111. Mashhad: Central Library of Astan Quds Razavi. [In Arabic]. Khwandamir. GH. 1976. Dastur al-Wuzara. Nafisi Ed. Tehran: Iqbal Press. [In Persian]. Laheji, Kh. A. 1680. Risalah Dar Ahwali Abu-Ali Sina. Nr. 5/33424. Tehran: National Library of Iran. [In Arabic]. Mahdavi, M. 2007. Aalam of Isfahan. Nasrollahi Ed. Vol. 1. Isfahan: Isfahan Municipality Organization for Culture & Recreations & Isfahan Studies Center and House of Nations. [In Persian]. Mahdavi, M. 2003. The Cemeteries of Isfahan. Montazer Alghaem Ed. Isfahan: University of Isfahan. [In Persian]. Nafisi, S. 1951. Biography of Ibn Sina written by he and his student Abu Ubaid Abdul-Wahed Jawzajani. Tehran: Bank Melli Iran. [In Persian]. Sadr Hashemi, M. 1951-a. The Tomb of Avicenna, the famous wiseman and philosopher is in Isfahan, and his thousandth anniversary celebration should be held in this city. Iran country Yearbook. 6: 168-173. Tehran: Taban Press. [In Persian]. Sadr Hashemi, M. 1951-b. The Tomb of Avicenna, the famous wiseman, is in Isfahan. Chehel sotoun. 1: 1-2. [In Persian]. Sajjadi, J. 2005. The tomb of Avicenna is in Isfahan. Wekalat. 23-24: 80-82. http://noo.rs/5UXcQ. [In Persian]. Samarqandi, D. 1574. Tazkirah Dawlatshah. Nr. 1217. Tehran: Library, Museum and Document Center of Iran Parliament. [In Persian]. Shafaghi, S. 2006. Big Bazaar of Isfahan. Isfahan: Isfahan Municipality Organization for Culture & Recreations & Isfahan Studies Center and House of Nations. [In Persian]. Shahrazuri, Sh. 1353. Tarikh al-Hukama; ya Nuzhat ul-Arwah wa rawdat ul-Afrah. Nr. 1447. Istanbul: Suleymaniye Library. [In Arabic]. Shakoori, A. 2005. Ibn Sina's political philosophy and its impact on later periods. Qom: Red Wisdom. [In Persian]. Shooshtari, N. 1998. Majalis al-Mumenin. Vol. 2. Tehran: Islamiyeh. [In Persian]. Tabrizi, M. Z. 1710. Faraid al-Fawaid dar Ahwal Madaris wa Masajid. Nr. 476. Berlin: Berlin State Library. [In Persian]. Tabrizi, M. A. 1666. Tarjumih Tarikh al-Hukamai Shahrazuri. Nr. 9361. Tehran: Library, Museum and Document Center of Iran Parliament. [In Persian]. Yafei, A. A. n.d. Mirat al-Jinan wa Ibrat al-Yaqzan ya Tarikhe Yafei. Nr. t845. Tehran: Library, Museum and Document Center of Iran Parliament. [In Arabic]. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,029 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 92 |
||