| تعداد نشریات | 127 |
| تعداد شمارهها | 7,147 |
| تعداد مقالات | 76,903 |
| تعداد مشاهده مقاله | 154,898,568 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 116,877,054 |
شناسایی و مطالعۀ راههای سنگفرش مازندران در دوران متأخر اسلامی | ||
| مطالعات باستان شناسی | ||
| مقاله 14، دوره 18، شماره 1 - شماره پیاپی 38، دی 1404، صفحه 423-461 اصل مقاله (4.23 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jarcs.2025.397298.143358 | ||
| نویسندگان | ||
| مهدی خلیلی1؛ سید رسول موسوی حاجی* 2؛ مرتضی عطائی3 | ||
| 1دانشجوی دکتری باستانشناسی، گروه باستانشناسی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران. | ||
| 2استاد گروه باستانشناسی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران (نویسندۀ مسئول). | ||
| 3استادیار گروه باستانشناسی، دانشکدۀ میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران. | ||
| چکیده | ||
| استان مازندران بهدلیل موقعیت جغرافیایی، ویژگیهای اقلیمی و اهمیت تاریخی خود، همواره نقش مهمی در تحولات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی ایران ایفا کرده است. وجود موانع طبیعی، مانند: رشتهکوه البرز و شکلگیری حکومتهای نیمهمستقل در این منطقه، ازجمله عواملی هستند که سبب شد تا پیش از دورۀ صفویه، راههای ارتباطی محدودی بین فلات ایران و مازندران وجود داشته باشد. از دورۀ صفوی، بهویژه در عهد «شاهعباس اول» (حک: 995-1038هـ.ق.)، با احداث «جادههای شاهعباسی»، تحولی اساسی در توسعۀ راههای کوهستانی و جلگهای مازندران پدید آمد. در دورۀ قاجار، بهویژه دورۀ «ناصرالدینشاه» (حک: 1264-1313هـ.ق.) نیز این منطقه بهدلیل نقش حیاتی در تأمین مواد غذایی پایتخت و تجارت با روسیه، شاهد گسترش راهها تحتعنوان «جادههای ناصرالدینشاهی» بود. باوجود اهمیت راههای تاریخی مازندران و سازههای وابسته به آن، پژوهشهای باستانشناسی چندانی در اینزمینه انجام نشده و پرسشهای بسیاری دربارۀ تأثیر جغرافیا و اقلیم بر شکلگیری راهها، کارکردهای گوناگون آنها و انطباق جادههای امروزی با مسیرهای تاریخی باقیمانده است. تحقیق حاضر ازنظر هدف، پژوهشی بنیادی، و از نظر ماهیت و روش، مطالعهای تاریخی با رویکرد توصیفی-تحلیلی است. دادههای پژوهش ازطریق روشهای کتابخانهای و مطالعات میدانی باستانشناختی گردآوری شدهاند. این تحقیق با ترکیب این دو روش، به بررسی و رفع برخی ابهامات پرداخته و نقش راههای تاریخی را در توسعۀ منطقهای و ملّی استان مازندران مورد تحلیل قرار داده است. برای دستیابی به این هدف، در این مطالعه، 20 راه سنگفرش تاریخی در مازندران مورد بررسی قرار گرفت. برخی از این راهها که در جلگه، میانبند و ارتفاعات این منطقه قرار دارند، برای نخستینبار در این پژوهش شناسایی و معرفی میشوند. نتیجۀ این تحقیق نشان میدهد که راههای مورد بررسی در این پژوهش که عمدتاً مربوط به دورههای صفویه و قاجاریه هستند، در زمان خود بهعنوان مسیرهای مواصلاتی بینمنطقهای یا درونمنطقهای عمل میکردهاند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| مازندران؛ راههای سنگفرش تاریخی؛ جادههای شاهعباسی؛ جادههای ناصرالدینشاهی؛ باستانشناسی راهها | ||
| مراجع | ||
|
- ابنحوقل، محمّدبن حوقل، (1366). سفرنامۀ ابنحوقل: ایران در صورةالارض. ترجمه و توضیح: جعفر شعار، تهران: نشر امیرکبیر، چاپ دوم. - اسکندربیگ ترکمان، (۱۳۵۰). تاریخ عالمآرای عباسی. تصحیح ایرج افشار، تهران: نشر امیرکبیر، چاپ اول. - اصطخری، ابراهیمبن محمّد، (1340). مسالک و ممالک: ترجمۀ فارسی (مسالک الممالک) از قرن ۵/۶ هجری. بهکوشش: ایرج افشار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، چاپ اول. - اعتمادالسلطنه، محمّدحسنخان، (1374). چهل سال تاریخ ایران؛ در دورۀ پادشاهی ناصرالدینشاه. جلد اول، المآثر و الآثار. بهکوشش: ایرج افشار، تهران: اساطیر، چاپ دوم. - برونیار، کلنل، (۱۳۸۸). سفرنامه مازندران: سفرنامههای خطی فارسی. تصحیح و پژوهش: هارون وهومن، تهران: نشر اختران، چاپ اول. - خلیلی، مهدی، (1398). سرفصل باستانشناسی، فصل یازدهم: «راههای تاریخی». دانشنامۀ تبرستان و مازندران، جلد دوم، گروه نویسندگان و ویراستاران، سرپرست جهانگیر نصریاشرفی، تهران: نشر نِی: 815-818. - خلیلی، مهدی، (2019). «جادههای سنگفرش تاریخی در مازندران». چکیده مقالات نخستین کنگره بینالمللی انجمن اوراسیایی ایرانشناسان (The first international congress of the Eurasian Association of Iranian Studies) سنتپترزبورگ: ۱۱۷-۱۱۸. - خلیلی، مهدی؛ و نیکزاد، میثم، (1402). «تأملی بر آغاز مطالعات دیرینهشناسی و پارینهسنگی در مازندران و ایران». باستانشناسی و تاریخ مازندران، دوفصلنامۀ تخصصی، دورۀ جدید، 4 (13): 14-19. http://ftbm.ir/ - دُمرگان، ژاک، (1338). هیأت علمی فرانسه در ایران (مطالعات جغرافیایی). ترجمۀ کاظم ودیعی، جلد اول، نشر چهر تبریز، چاپ اول. - رابینو، یاسنت لویی، (1365). مازندران و استرآباد. ترجمۀ غلامعلی وحید مازندرانی، چاپ سوم، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ سوم. - رستمنژادنشلی، علی؛ منتظرالقائم، اصغر؛ و فیاضانوش، ابوالحسن، (1397). «بررسی کارکرد تجاریِ راهسازی عصر ناصری در ایالت مازندران». فصلنامۀ تاریخ اسلام و ایران دانشگاه الزهرا (س)، 28 (38: 128): 33-64. https://doi.org/10.22051/hii.2017.10703.1168 - روزنامه وقایع اتفاقیه، شمارۀ 187، پنجشنبه ششم رمضان 1270. - روششوار، ژولیندو، (۱۳۷۸). خاطرات سفر ایران. ترجمۀ مهران توکلی، تهران: نشر نی، چاپ اول. - رنجبر، محمّدعلی؛ موسوی، سیّد احمد، (1397). «مشکلات نگهداری و ترمیم راههای سنگفرش و شوسۀ مازندران در دورۀ شاه عباس اول و دورۀ ناصری بر پایۀ سند قرارداد واگذاری تعمیر و نگهداری راه لاریجان به سیفالملک». گنجینۀ اسناد، 112: 88-125. https://doi.org/10.22034/ganj.2019.2320 - ساریخانی، مجید، (1390). «بررسی و تحلیل دادههای باستانشناسی حوضۀ رودخانۀ هراز شهرستان آمل در دوران ساسانی و اوایل اسلام». رسالۀ دکتری، گروه باستانشناسی دانشگاه تربیت مدرس (منتشر نشده). - ستوده، منوچهر، (1375). از آستارا تا اِستارباد. جلد سوم، چهارم و پنجم، تهران: نشر انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ اول. - ستوده، منوچهر، (1378). «راه شاهی یا جادۀ شاهعباسی در حاشیۀ دریای خزر». اباختر، 2: 138-145. - ستوده، منوچهر، (1389). «راههای کوهستانی». البرزکوه، بهکوشش: منوچهر ستوده، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار: 69-72. - عبدلیفرد، فریدون، (1383). چاپارخانهها و راههای چاپاری در ایران. دو جلدی، تهران: نشر هیرمند، چاپ اول. - فریزر، جیمز بیلی، (1364). سفرنامۀ فریزر: معروف به سفر زمستانی، از مرز ایران تا تهران و دیگر شهرهای ایران. ترجمۀ و حواشی از: منوچهر امیری، تهران: توس، چاپ اول. - کاظمبیکی، محمّدعلی، (۱۳۷۷). «موانع توسعه اقتصادی در ایران عصر قاجار: پژوهشی در تولید شکر در مازندران». علوم انسانی دانشگاه الزهرا، ۲۶ و ۲۷: 185 ـ 215. - کشاورز دیوکلایی، محمّد؛ خلیلی، مهدی؛ باوند سوادکوهی، احمد؛ دان، روِبرتو؛ کارو، تیلدِ دِ؛ و چِزارِتتی، اَندرِا، (1401). «راه باستانی سَرتَنگِه، شهرستان سوادکوه، مازندران، ایران (مطالعات شیمی روی ملات)». باستانشناسی و تاریخ مازندران، 3 (11): 54-60. http://ftbm.ir/ - لارودی، نورالله، (1370). نادر پسر شمشیر. تهران: نشر ایرانزمین، چاپ اول. - مقدسی، محمّدبن احمد، (1361). احسنالتقاسیم فی معرفةالاقالیم. ترجمۀ علینقی منزوی، دو جلدی، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران، چاپ اول. - ملّامحمّدحسنبن جعفر قومی، (1388). «گزارش ملّامحمّد در سال 1259 شمسی از شهرستانک تا کلاردشت و کجور». بهکوشش: کوروش نوروزمرادی، پیام بهارستان، 1 (2: 4): 477-522. http://www.ical.ir - موسویکوهپر، سیّدمهدی؛ و ساریخانی، مجید، (1398). «شرایط زیستمحیطى و معمارى بومى شهرستان آمل (نمونه موردمطالعه: شبکۀ ارتباطى دورۀ ساسانى و اوایل اسلام درّه-رودخانۀ هراز)». دوفصلنامۀ علمی هنرهای حوزۀ کاسپین، 1: 157-169. http://artech.journals.umz.ac.ir/ - مهاجرینژاد، عبدالرضا، (1387). «گزارش اولین فصل کاوش باستانشناسی شهر تاریخی ناتل نور». بایگانی در کتابخانۀ ادارهکل میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری مازندران، (منتشر نشده). - مهاجرینژاد، عبدالرضا، (1390). «گزارش دومین فصل کاوش باستانشناسی شهر تاریخی ناتل نور». کتابخانۀ ادارهکل میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری مازندران، (منتشر نشده). - موسوینسب، سیّدعبدالوهاب، (1386). باغ در بهشت: باغ-کاخ عباسآباد بهشهر. تهران: نشر گنجینۀ هنر، چاپ اول. - نوری، مصطفی، (1390). نامۀ مازندران: سفرنامه های عصر ناصرالدینشاه. به کوشش: مصطفی نوری، تهران: نشر البرز، چاپ اول. - ورجاوند، پرویز، (1354). «شاهکار راهسازی ساسانی ـ دیلمی در دره هراز». بررسیهای تاریخی، 57: 47-60. - وزینیافضل، مهدی، (۱۳۹۴). «تحلیلی تاریخی از سیاستگذاریها، چالشها و کارکردهای توسعه راهسازی شوسه در نیمۀ دوم قاجار با تکیه بر اسناد ١٢٦٤ تا ١٣٤٤ هـ.ق.». پایاننامه برای دریافت رسالۀ دکتری، گروه تاریخ دانشگاه اصفهان، (منتشر نشده). - وزینیافضل، مهدی، (1399). «نقش مهندس آلبرت کاستگرخان در توسعۀ ایران دورۀ قاجار». گنجینه اسناد، 30 (4: 120): 112-145. https://doi.org/10.22034/ganj.2020.2610 - وزینیافضل، مهدی؛ و ابوالقاسمی، علی، (1398). آلبرت کاستگرخان مهندسباشی (گزارشها، سفرنامهها و اسناد آلبرت کاستگرخان مهندس راهسازی اتریشی دورۀ ناصرالدینشاه). جیرفت: نشر دانشگاه جیرفت، چاپ اول. - وزینیافضل، مهدی؛ نورایی، مرتضی؛ و جعفری، علیاکبر، (1395). «سیاستها و چالشهای ناصرالدینشاه در توسعه راه شوسه در مازندران»، پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام، 10 (19): 235-260. https://doi.org/10.22111/jhr.2017.2982 - یعقوبی، احمدبن اسحاق، (1356). البلدان. ترجمۀ محمّدابراهیم آیتی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، چاپ اول. - یوسفینیا، علیاصغر؛ و واعظی تنکابنی، ابوالحسن، (1389). «راههای مازندران». البرزکوه، بهکوشش: منوچهر ستوده، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار: 235-251. References - Abdoli Fard, F., (2004). Post Houses and Postal Roads in Iran (2 Vols.). 1st ed. Tehran: Hirmand Publications. (In Persian) - Bournouir, C., (2009). Travelogue of Mazandaran: Persian Manuscript Travelogues (Edited and researched by Haroun Vahouman). 1st ed. Tehran: Akhtaran Publications. (In Persian) - De Morgan, J., (1959). French Scientific Mission in Iran (Geographical Studies). (Translated by Kazem Vadiei), 1st ed. Tabriz: Chehr Publications. (In Persian) - Eskandar Beg Turkman, (1971). Tārīkh-i ʿĀlam-ārā-yi ʿAbbāsī. (Edited by Iraj Afshar). 1st ed. Tehran: Amir Kabir Publications. (In Persian) - Eʿtemād al-Salṭaneh, M. Ḥ., (1995). Forty Years of Iran’s History During the Reign of Nāṣir al-Dīn Shāh (Vol. 1: Al-Āthār wa al-Āthār). (Edited by Iraj Afshar). 2nd ed. Tehran: Asatir Publications. (In Persian) - Ferrier, R., (1986). Trad From The Mid – 14 th century to the end of the Safavid, The Cambridge Histoty of Iran. (vol. 1). Cambridge. - Forbes, R. J., (1934). Notes on the History of Ancient Roads and Their Construction. Amsterdam: Uitgeversmij. - Fraser, J. B., (1985). Fraser’s Travelogue: Known as the Winter Journey, from Iran’s Border to Tehran and Other Iranian Cities. (Translated and annotated by Manouchehr Amiri). 1st ed. Tehran: Toos Publications. (In Persian) - Gasteiger, A. J., (1862). Über die Handelsverhältnisse Persiens. Vienna. - Ibn-A., (1982). Aḥsan al-Taqāsīm fī Maʿrifat al-Aqālīm. (Translated by Ali Naqi Monzavi). 2 Vols. Tehran: Iran Authors and Translators Company. (In Persian) - Iṣṭakhrī, I.-ibn M., (1961). Masālik wa Mamālik: Persian Translation (Masālik al-Mamālik) from the 5th/6th Century AH. (Edited by Iraj Afshar). 1st ed. Tehran: Bongah-e Tarjomeh va Nashr-e Ketab. (In Persian) - Kazembeyki, M. A., (1998). “Barriers to economic development in Qajar Iran: A study of sugar production in Mazandaran”. Journal of Humanities, Alzahra University, 26-27(2-3): 185-215. (In Persian) - Keshavarz Diukolaee, M., Khalili, M., Bavand Savadkouhi, A., Dan, R., De Caro, T. & Cesarotti, A., (2022). “The Ancient Road of Sartangeh, Savadkuh County, Mazandaran, Iran (Chemical Studies on Mortar)”. Archaeology and History of Mazandaran, 3(11): 54–60. (In Persian). http://ftbm.ir/ - Khalili, M. & Nikzad, M., (2023). “A Reflection on the Beginning of Paleontological and Paleolithic Studies in Mazandaran and Iran”. Archaeology and History of Mazandaran, 4(13): 14–19. (In Persian). http://ftbm.ir/ - Khalili, M., (2019). Archaeology Chapter, Eleventh Chapter: “Historical Roads”. In: Encyclopedia of Tabaristan and Mazandaran (Vol. 2, Group of Authors and Editors, Supervised by Jahangir Nasri Ashrafi). Tehran: Nay Publications: 815–818. (In Persian) - Khalili, Mehdi (2019). “Historical Paved Roads in Mazandaran”. Abstract from The First International Congress of the Eurasian Association of Iranian Studies, St. Petersburg: 117–118. (In Persian) - Laroudi, N., (1991). Nader, Son of the Sword. 1st ed. Tehran: Iran-Zamin Publications. (In Persian) - Mohajeri Nejad, A-R., (2008). “Report on the First Season of Archaeological Excavations in the Historic City of Natel-Noor”. Archive of Mazandaran Cultural Heritage, Handicrafts, and Tourism Organization. (Unpublished), (In Persian) - Mohajeri Nejad, A-R., (2011). “Report on the Second Season of Archaeological Excavations in the Historic City of Natel-Noor”. Archive of Mazandaran Cultural Heritage, Handicrafts, and Tourism Organization. (Unpublished), (In Persian) - Mousavi Kouhpar, S. M. & Sarikhani, M., (2019). “Environmental and Vernacular Architectural Conditions of Amol County (Case Study: Communication Network of the Sasanian and Early Islamic Period in Haraz River Valley)”. Caspian Sea Region Arts Journal, 1: 157–169. (In Persian). http://artech.journals.umz.ac.ir/ - Mousavi Nasab, S. A-V., (2007). Garden in Paradise: Abbasabad Garden-Palace in Behshahr. 1st ed. Tehran: Ganjineh-ye Honar Publications. (In Persian) - Maqddasī, M. Ibn-A., (1982). Aḥsan al-Taqāsīm fī Maʿrifat al-Aqālīm (Translated by Ali Naqi Monzavi). 2 Vols. Tehran: Iran Authors and Translators Company. (In Persian) - Nouri, M., (2011). Letter of Mazandaran: Travelogues from the Naser al-Din Shah Era (Edited by Mostafa Nouri). 1st ed. Tehran: Alborz Publications. (In Persian) - Qumi, M. M. Ḥ- ibn J., (2009). “Mulla Muhammad’s Report in 1840 CE from Shahrestanak to Kelardasht and Kojur”. (Edited by Kurosh Norouz Moradi). Payām-e Bahārestān, 2(4): 477–522. (In Persian). http://www.ical.ir - Rabino, H. L., (1986). Mazandaran and Astarabad. (Translated by Gholamali Vahid Mazandarani), 3rd ed. Tehran: Scientific and Cultural Publications Company. (In Persian) - Ranjbar, M. A. & Mousavi, S. A., (2018). “Maintenance and Restoration Challenges of Paved and Macadam Roads in Mazandaran During the Reigns of Shah Abbas I and Naser al-Din Shah Based on the Contract Document for the Maintenance of the Larijan Road by Sayf al-Molk”. Ganjineh-ye Asnad, 112: 88–125. (In Persian). https://doi.org/10.22034/ganj.2019.2320 - Rochechouart, J. D., (1999). Memories of Travel in Iran. (Translated by Mehran Tavakoli), 1st ed. Tehran: Nay Publications. (In Persian) - Rostamnejad Nesheli, A., Montazer al-Qaem, A. & Fayyaz Anoush, Abol-H., (2018). “The Commercial Function of Road Construction in the Naseri Era in Mazandaran Province”. Journal of Islamic and Iranian History, 28(38): 33–64. (In Persian). https://doi.org/10.22051/hii.2017.10703.1168 - Ruznāmeh-ye Vaqāyeʿ-e Ettifāqiyyeh, No. 187, Thursday, 6th Ramadan 1270 AH. (In Persian) - Sarikhani, M., (2011). “Investigation and Analysis of Archaeological Data in the Haraz River Basin, Amol County, during the Sasanian and Early Islamic Periods”. PhD Dissertation, Department of Archaeology, Tarbiat Modares University (Unpublished). (In Persian) - Sotoudeh, M., (1996). From Astara to Astarabad (Vols. 3–5). 1st ed. Tehran: Anjoman-e Āthār va Mafākhir-e Farhangi Publications. (In Persian) - Sotoudeh, M., (1999). “The Royal Road or Shah Abbasi Road Along the Caspian Coast”. Ābākhtar, 2: 138–145. (In Persian) - Sotoudeh, M., (2010). “Mountain Roads”. In: Alborz Mountain (Edited by Manouchehr Sotoudeh). Tehran: Dr. Mahmoud Afshar Endowment Foundation: 69–72. (In Persian) - Thielmann, M. V., (1875). The Caucasus, Persia, and Turkey in Asia. Translated by Charles Heneage, vol 2, London: Spottiswoods and co. Ibn Hawqal, Muhammad ibn Hawqal (1987). Ibn Hawqal’s Travelogue: Iran in Ṣūrat al-Arḍ (Translated and annotated by Jaʿfar Shaʿār). 2nd ed. Tehran: Amir Kabir Publications. (In Persian) - Varjavand, P., (1975). “A Masterpiece of Sasanian-Deylamite Road Construction in Haraz Valley”. Historical Studies, 57: 47–60. (In Persian) - Vazini Afzal, M. & Abolghasemi, A., (2019). Albert Castgrehan, Chief Engineer (Reports, Travelogues, and Documents of Albert Castgrehan, the Austrian Road Construction Engineer of the Naser al-Din Shah Era). 1st ed. Jiroft: University of Jiroft Publications. (In Persian) - Vazini Afzal, M., (2015). “A Historical Analysis of Policies, Challenges, and Functions of Macadam Road Development in the Second Half of the Qajar Era Based on Documents from 1848 to 1925 CE”. PhD Dissertation, University of Isfahan. (In Persian) - Vazini Afzal, M., (2020). “The Role of Engineer Albert Castgrehan in the Development of Qajar Iran”. Ganjineh-ye Asnad, 30(120): 112–145. (In Persian). https://doi.org/10.22034/ganj.2020.2610 - Vazini Afzal, M., Nooraie, M. & Jafari, A. A., (2016). “Policies and Challenges of Naser al-Din Shah in the Development of Macadam Roads in Mazandaran”. Historical Research of Iran and Islam, 10(19): 235–260. (In Persian). https://doi.org/10.22111/jhr.2017.2982 - Yaʿqūbī, A.-ibn I., (1977). Al-Buldān. (Translated by Mohammad Ebrahim Ayati), Tehran: Bongah-e Tarjomeh va Nashr-e Ketab. (In Persian) - Yousefi Nia, A. A. & Vaezi Tonekaboni, Abol-H., (2010). “Roads of Mazandaran”. In: Alborz Mountain (Edited by Manouchehr Sotoudeh). Tehran: Dr. Mahmoud Afshar Endowment Foundation: 235–251. (In Persian) | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 544 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 192 |
||