معنا در تاریخ در سه گفتمان: فلسفی، قرآنی و روانشناختی (مطالعهای تطبیقی با تأکید بر اندیشه لوویت، سنّتهای الهی و نظریه رشد اریکسون) | ||
| روان شناسی قرآن بنیان | ||
| مقاله 4، دوره 2، شماره 1 - شماره پیاپی 2، خرداد 1402، صفحه 51-70 اصل مقاله (370.63 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| نویسنده | ||
| فریبا نوری* | ||
| دانش آموخته دکتری، گروه زبانشناسی، مرکز آموزش زبان فارسی، دانشگاه بینالمللی امام خمینی، قزوین، ایران | ||
| چکیده | ||
| مسئله معنا در تاریخ، یکی از چالشهای بنیادین انسان معاصر در مواجهه با بحران مدرنیته و فروپاشی روایتهای کلان در فلسفههای تاریخ است. هدف پژوهش حاضر بازخوانی مفهوم معنا در تاریخ، با تاکید بر دیدگاه کارل لوویت و در پرتو آموزههای قرآنی بوده، و به بررسی نسبت تاریخ، هدایت الهی، و رشد روانی انسان پرداخته است. روش پژوهش توصیفی- تحلیلی برده و با رویکرد تحلیل گفتمان، مفاهیم کلیدی را در سه گفتمان فلسفه تاریخ، قرآن، و روانشناسی رشد استخراج و تطبیق داده است. در مقام پاسخ به هدف پژوهش میتوان گفت، معنا در تاریخ، پرسشی است که از درون بحران مدرنیته برآمده و به یکی از جدیترین دغدغههای فلسفی و روانشناختی بشر معاصر تبدیل شده است. کارل لوویت با نقد فلسفههای تاریخ مدرن، نشان داد که بسیاری از روایتهای تاریخی غربی، علیرغم ظاهر عقلانی و سکولارشان، بازتولید مفاهیم دینی در قالبی ایدئولوژیکاند؛ مفاهیمی چون رستگاری، پیشرفت و پایان تاریخ. از دیدگاه او، معنا تنها زمانی در تاریخ ممکن است که نسبت آن با امر متعالی حفظ شود؛ وگرنه تاریخ به ابزاری برای توهم نجات بشری تبدیل میشود. در این مقاله، با بهرهگیری از نگاه نقادانۀ لوویت، «معنا در تاریخ» در پرتو قرآن کریم بازخوانی و نشان داده شد که قرآن، با معرفی مفاهیمی چون سنتهای الهی، ابتلاء، تزکیه و عاقبت، الگویی غیرایدئولوژیک از تاریخ ارائه میدهد که در آن، معنا نه در سیر بیرونی وقایع، بلکه در کنش اخلاقی و درونی انسان در نسبت با هدایت الهی شکل میگیرد. این معنا، نهتنها به فرد مسئولیت میدهد، بلکه امکان رشد روانی در بستر تاریخ را نیز فراهم میسازد. همچنین، با تطبیق مراحل رشد روانی- اجتماعی اریکسون با روایتهای قرآنی از زندگی پیامبران و اقوام، مشخص شد که قرآن، ضمن داشتن ساختار خاص خود، با زبان روانشناسی رشد نیز قابل گفتوگو است. بهویژه در مفاهیمی چون هویتیابی، انسجام روانی یا مسئولیت اخلاقی، میتوان همپوشانیهای عمیقی میان قرآن و نظریۀ اریکسون یافت. این همپوشانی نشان میدهد که معنا در تاریخ، امری صرفاً نظری یا کلامی نیست؛ بلکه بهطور مستقیم با رشد روان انسان، سلامت درونی و انتخابهای اخلاقی او پیوند دارد. این پژوهش با تلفیق سه چشمانداز فلسفی، قرآنی و روانشناختی، امکانی برای بازاندیشی در معنای تاریخ فراهم آورده است؛ امکانی که از سویی، با نقدهای فلسفی مدرنیته همراستا است و از سوی دیگر، بر ظرفیتهای درونی معارف قرآنی برای فهمی انسانی، روانی و اخلاقی از تاریخ تأکید دارد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| معنا در تاریخ؛ سنّتهای الهی؛ کارل لوویت؛ رشد روانی؛ اریکسون؛ تحلیل گفتمان؛ نظریه رشد | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 698 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 557 |
||