| تعداد نشریات | 127 |
| تعداد شمارهها | 7,120 |
| تعداد مقالات | 76,524 |
| تعداد مشاهده مقاله | 152,948,532 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 115,102,050 |
مرجعیت شیعی در میانه ملت و امت؛ کنشگری ملی و فراملی آیت الله بروجردی در دوره پهلوی دوم | ||
| نظریههای اجتماعی متفکران مسلمان | ||
| دوره 15، شماره 3، مهر 1404، صفحه 1-19 اصل مقاله (783.93 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jstmt.2025.393404.1783 | ||
| نویسنده | ||
| محسن امین* | ||
| دکتری جامعهشناسی فرهنگی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| حوزۀ علمیۀ قم پس از پشتسرگذاشتن دورۀ تأسیس، در عصر پهلوی دوم، شرایط خاصی را تجربه میکرد. آیتالله بروجردی در این دوران، از سویی مسئولیت حفظ و تکوین میراث حوزۀ تازهتأسیس قم را برعهده داشت و از سوی دیگر خود را در برابر تحولات ناشی از سیاستهای غیردینی یا ضددینی دولت پهلوی و برخی همپیمانان و حتی مخالفان آن مسئول میدید. در این مقاله ضمن کاربست روششناسی جامعهشناسی تاریخی و تکنیک تحلیل مضمونی تلاش میکنیم با تشریح مواضع گفتاری و رفتاری آیتالله بروجردی در بستر تحولات سیاسی و اجتماعی این دو دهه، رویکرد مرجعیت شیعه را در نسبت با سیاستها، اقدامات و مواضع سایر نیروهای اجتماعی توضیح دهیم. براساس دادههای این پژوهش، در شرایطی که دولت و جریان چپ هرکدام بهنوعی تلاش خود را برای دورکردن عنصر تشیع و روحانیت شیعی از کانون سازۀ هویت ملی ایرانیان و جایگزینی عناصر مدنظر خود معطوف ساخته بودند، آیتالله بروجردی توانست با اتخاذ سیاست «تذکر و مذاکره» در نسبت با دولت و دربار، جایگاه خود بهمثابۀ نمایندۀ نهاد مذهب را در میان دیگر نیروهای اجتماعی و سیاسی جامعۀ وقت ارتقا بخشد. بهعلاوه با استفاده از راهبرد امتگرایی، هم جایگاه شیعیان را در میان امت اسلامی تثبیت کند و هم با برقراری ارتباط فراملی، قدرت خود را در داخل تقویت کند. تحلیلها در این مقاله همچنین نشان میدهد مجموعۀ اقدامات ملی و فراملی آیتالله بروجردی، دو طرح کلان مدنظر دیگر نیروهای اجتماعی و سیاسی وقت و بهویژه دولت پهلوی، یعنی «ایران بدون اسلام» و «اسلام ایرانی» را با شکست مواجه کرد و توانست موجبات همگرایی بیشتر ایرانیان حول رکن اسلامی هویت ملی را بیش از پیش فراهم کند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| آیتالله بروجردی؛ امتگرایی؛ پهلوی دوم؛ حوزۀ علمیۀ قم؛ ملتسازی | ||
|
سایر فایل های مرتبط با مقاله
|
||
| مراجع | ||
|
صالحی، سید عباس، احمدی، مجتبی، نجفی، محمدحسنبنباقر، ایزدپناه، عبدالرضا و شرفی، حسین (۱۳۷۹). چشموچراغ مرجعیت: مصاحبههای ویژۀ مجلۀ حوزه با شاگردان آیتالله بروجردی. قم: بوستان کتاب.
الگار، حامد (1371). نیروهای مذهبی ایران در سدۀ بیستم. در: سلسلۀ پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت تاریخ کمبریج. تهران: طرح نو.
امین، محسن و شالچی، وحید (۱۴۰۰). تشیع و ملیت ایرانی؛ مطالعۀ انتقادی جایگاه تشیع در نظریههای پژوهشگران ایرانی. فصلنامۀ مطالعات ملی، ۸۵، ۳-۲۸. https://doi.org/10.22034/rjnsq.2021.128208
امین، محسن (۱۴۰۲). نایینی و مفهوم ملت؛ استراتژی پذیرش و تصاحب. نظریههای اجتماعی متفکران مسلمان، ۱۳(۴)، ۱۷۴-۱۹۰. https://doi.org/10.22059/jstmt.2023.366119.1656
انصاریان خوانساری، محمدتقی (۱۳۹۷). حقیقتی پنهان؛ خاطرات و اسنادی منتشرنشده دربارۀ زعیم و مرجع عظیمالشأن حاج آقا حسین بروجردی. جلد ۲. قم: انصاریان.
بدلا، سید حسین (۱۳۷۸). هفتاد سال خاطره از آیتالله سید حسین بدلا. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
بشیریه، حسین (1393). زمینههای اجتماعی انقلاب ایران. ترجمۀ علی اردستانی. تهران: نگاه معاصر.
جعفریان، رسول (1381). برگهایی از تاریخ حوزۀ علمیۀ قم. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
جعفریان، رسول (1391). جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران. تهران: خانۀ کتاب.
حائری یزدی، مهدی (۱۳۸۱). خاطرات دکتر مهدی حائری یزدی. به کوشش حبیب لاجوردی. تهران: نادر.
خمینی، سید روحالله (۱۳۸۶). صحیفۀ نور. جلد ۱. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
خوانساری، سید مصطفی (۱۳۷۰). مصاحبه با آیتالله سید مصطفی خوانساری. مجلۀ حوزه، 8(۴۳-۴۴)، ۵۹-۶۸.
دوانی، علی (۱۳۷۳). زندگانی زعیم بزرگ عالم تشیع آیتالله بروجردی. تهران: مطهر.
دوانی، علی(1377). نهضت روحانیون ایران (5جلدی). تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
دوانی، علی (1379). مفاخر اسلام. جلد 12. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
دوانی، علی (1382). خاطرات و مبارزات حجتالاسلام فلسفی. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
رضوی، کمال (۱۳۹۳). برهمکنش مرجعیت، حکومت و جامعه در دوران مرجعیت آیتالله بروجردی. فصلنامۀ تاریخ اسلام و ایران، ۲۱، ۷۵-۱۱۶.
زرینکوب، عبدالحسین (۱۳۳۰). دو قرن سکوت؛ سرگذشت حوادث و اوضاع تاریخی ایران در دو قرن اول از حملۀ عرب تا ظهور دولت طاهریان. تهران: مهرگان.
سایکل، امین (1371). سیاست خارجۀ ایران. در: سلسلۀ پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت تاریخ کمبریج. تهران: طرح نو.
سلطانی طباطبایی، سید محمدباقر (۱۳۷۰). مصاحبه با مجلۀ حوزه، ۸(۴۳-۴۴)، ۲۷-۵۸.
طباطبایی، سید هادی (1398). فقیهان و انقلاب ایران. تهران: کویر.
فیرحی، داود (1396). فقه و سیاست در ایران معاصر: فقه سیاسی و فقه مشروطه. تهران: نشرنی.
کاتوزیان، همایون (1379). مصدق و نبرد قدرت. به انضمام اسنادی دربارۀ رابطۀ علما با دکتر مصدق. به اهتمام محمد ترکمان. ترجمۀ احمد تدین. تهران: رسا.
کرباسچی، غلامحسین (۱۳۸۰). تاریخ شفاهی انقلاب اسلامی؛ تاریخ حوزۀ علمیۀ قم. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
کربن، هانری (1398). چشماندازهای معنوی و فلسفی ایرانی. جلد 4. ترجمۀ ماشاءالله رحمتی. تهران: سوفیا.
کمالیان، سید محسن (۱۳۹۶). مشاهیر خاندان صدر. قم: رازنی.
مرکز بررسی اسناد وزارت اطلاعات (1387). قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک. جلد 1. تهران: وزارت اطلاعات.
مطهری، مرتضی (۱۳۸۰). شش مقاله. قم: صدرا.
منتظری، حسینعلی (۱۴۰۹ ق). دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الإسلامیة. قم: المرکز العالمی للدراسات الإسلامیة.
منتظری، حسینعلی (۱۳۹۸). آیتالله العظمی بروجردی به روایت آیتالله منتظری. به کوشش مجتبی لطفی. تهران: سرایی.
منظور الاجداد، سید محمدحسین (1379). مرجعیت در عرصۀ اجتماع و سیاست. تهران: شیرازه.
میرجلیلی، محمدمهدی (۱۳۸۳). اندیشهها و مواضع سیاسی آییت الله العظمی بروجردی. پایاننامۀ کارشناسی ارشد. به راهنمایی داود فیرحی. دانشکدۀ علوم سیاسی و اجتماعی. دانشگاه باقرالعلوم علیه اسلام. قم.
Bendix, J. and Collins, R. (1998). Comparison in the works of Reinhard Bendix. Journal of Sociological Theory. 16: 3. Pp 298-312. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 404 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 264 |
||