جستاری در تخلّصهای غریب و طنزآمیز در شعر فارسی | ||
| پژوهشنامه نقد ادبی و بلاغت | ||
| دوره 12، شماره 2 - شماره پیاپی 30، تابستان 1402، صفحه 69-90 اصل مقاله (722.63 K) | ||
| نوع مقاله: علمی-پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jlcr.2023.354242.1907 | ||
| نویسندگان | ||
| محمود فضیلت1؛ حمیدرضا فهندژسعدی* 2 | ||
| 1استاد گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. | ||
| 2دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| از موضوعات بایستۀ بررسی و پژوهش در تاریخ شعر فارسی، تخلص و تخلصگزینی است. بر اساس اسناد باقیمانده در دیوان شاعران و کتب تذکره، هرچه از قرون چهارم و پنجم هجری بهسوی قرون متأخر میآییم، ضرورت داشتن تخلص در میان سخنسرایان بیشتر به چشم میآید؛ با ذکر این مطلب و عارضۀ ادبی، هرچه به دوران معاصر نزدیک میشویم، تکرار تخلصها و همچنین کارکرد القابی با بار معنایی نهچندان مطلوب، رو به افزونی میگذارد. در این مقاله، با هدف آگاهی جزئیتر با زمینههای اجتماعی شعر فارسی، بهطور ویژه به معرفی و بررسی تخلصهای طنزآمیز، کمیاب و گاه خودکمبینانه پرداخته شده است: ابتدا مقدمهای در تعریف، پیشینۀ تخلص، چگونگی و معیارهای انتخاب آن آمده است. سپس نکتهها، توضیحات و تذکراتی دربارۀ تخلصهای غریب و طنزآمیز ارائه شده و در ادامۀ آن، به معرفی 38 مورد از چنین تخلصهایی پرداخته شده است. این القاب شاعرانه را اغلب از اسامی حیوانات، عیوب نفسانی، نقصهای جسمانی و نام برخی خوراکیها برگرفتهاند. محدودۀ تاریخی اینگونه تخلصها از قرن نهم تا چهاردهم هجری است و از لحاظ جغرافیایی، شهر اصفهان بیشترین سهم را دارد. بیشتر این شاعران، کم نام و نشان هستند و بررسی زندگینامۀ مختصرشان در تذکرها نشان میدهد که گاه، خودخواسته، تخلصهای عجیب را بر خود مینهادهاند و در پارهای موارد، اطرافیان شاعر یا جامعۀ ادبی، چنین تخلصهایی را برچسبگونه بر شاعر میزدند. ذهن و زبان بسیاری از این شاعران، به طنز و هجو و هزل مایل بوده است و در نمونههای بسیار اندکی که از سرودههای آنان باقیمانده، به تخلصهای عجیب و غریب خود اشاره کردهاند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| تخلّص؛ چغندر اصفهانی؛ شغال معمّایی؛ دوپیازه هروی؛ ابله سمرقندی؛ گربه شوشتری و کلاغ قزوینی | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,217 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 639 |
||