«توپچیباشی» در عصر صفوی؛ از فنسالاری تا منصبداری | ||
| پژوهشهای علوم تاریخی | ||
| مقاله 5، دوره 11، شماره 2 - شماره پیاپی 20، اسفند 1398، صفحه 63-81 اصل مقاله (468.98 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jhss.2020.246048.472906 | ||
| نویسندگان | ||
| مجتبی تبریزنیاتبریزی1؛ عبدالرسول خیراندیش* 2 | ||
| 1دانشجوی دکتری تاریخ دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران | ||
| 2استاد گروه تاریخ دانشگاه شیراز | ||
| چکیده | ||
| عنوان «توپچیباشی» به معنی سرکردۀ توپچیان و فرماندۀ توپخانه، با رواج کاربرد سلاح آتشین توپ، تقریباً از اوایل عهد صفویه رواج یافت. در نخستین اشارهها به این مقام در دورۀ شاهتهماسب اول، توپچیباشی استاد فنسالاری است که دو مهارت «توپریزی» و «توپاندازی» را توأمان داراست. ازآنجاکه سلاح توپ اساساً در اختیار دولت مرکزی بود، طولی نکشید که توپچیباشی در سلک امرا و مقربان درگاه درآمد. با اصلاحات نظامی شاهعباس اول، توپچیباشی با حفظ دو مهارت پیشگفته، در سلسلهمراتب نظامی صاحب موقعیت شد و در زمرۀ امرای قشون قرار گرفت. پس از دو جنگ مهمّ ایروان (1045ق/1635م) و قندهار (1058ق/1648م) که در هردو، توپخانه عامل اصلی پیروزی شد، جایگاه توپخانه بسیار ارتقاء یافت؛ بهنحویکه منصب توپچیباشی و یگان منظم توپخانه، برای نخستینبار درست بعد از جنگهای قندهار، در سال 1064ق/ 1654م. رسمیت یافت. از آن پس تا پایان عصر صفوی، توپچیباشی صاحبمنصبی نظامی بود که وظیفۀ فرماندهی یگان توپخانه را در میدان جنگ برعهده داشت و در کنار قورچیباشی، قوللرآقاسی و تفنگچیآقاسی، اما پایینتر از آنها، ارکان اربعۀ ارتش حاضرالرکابِ (ثابت) مشاهرهبگیر (حقوقبگیر) را تشکیل میدادند. مقالة حاضر با روش توصیفی- تحلیلی میکوشد روند پیدایش منصب «توپچیباشی» را همپای رواج کاربرد توپ در ارتش عصر صفوی، در سیری دویستساله شناسایی کند و وظایف و جایگاه او را در سلسلهمراتب نظامیِ آن عصر روشن سازد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| عصر صفوی؛ توپ؛ توپخانه؛ توپاندازی؛ توپریزی؛ توپچیباشی | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,140 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 1,267 |
||